൭. സപ്പാണകവഗ്ഗോ

൧. സഞ്ചിച്ചപാണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൮൨. സപ്പാണകവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – ഇസ്സാസോ ഹോതീതി ഗിഹികാലേ ധനുഗ്ഗഹാചരിയോ ഹോതി. ജീവിതാ വോരോപിതാതി ജീവിതാ വിയോജിതാ.

സിക്ഖാപദേപി വോരോപേയ്യാതി വിയോജേയ്യ. യസ്മാ പന വോഹാരമത്തമേവേതം; ന ഹേത്ഥ കിഞ്ചി വിയോജിതേ സീസാലങ്കാരേ സീസം വിയ ജീവിതാ വോരോപിതേ പാണേപി ജീവിതം നാമ വിസും തിട്ഠതി, അഞ്ഞദത്ഥു അന്തരധാനമേവ ഗച്ഛതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും പദഭാജനേ ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപച്ഛിന്ദതീ’’തിആദി വുത്തം. ഇമസ്മിഞ്ച സിക്ഖാപദേ തിരച്ഛാനഗതോയേവ ‘‘പാണോ’’തി വേദിതബ്ബോ. തം ഖുദ്ദകമ്പി മഹന്തമ്പി മാരേന്തസ്സ ആപത്തിനാനാകരണം നത്ഥി. മഹന്തേ പന ഉപക്കമമഹന്തത്താ അകുസലമഹത്തം ഹോതി. പാണേ പാണസഞ്ഞീതി അന്തമസോ മഞ്ചപീഠം സോധേന്തോ മങ്ഗുലബീജകേപി പാണസഞ്ഞീ നിക്കാരുണികതായ തം ഭിന്ദന്തോ അപനേതി, പാചിത്തിയം. തസ്മാ ഏവരൂപേസു ഠാനേസു കാരുഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ അപ്പമത്തേന വത്തം കാതബ്ബം. സേസം മനുസ്സവിഗ്ഗഹേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

സഞ്ചിച്ചപാണസിക്ഖാപദം പഠമം.

൨. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൮൭. ദുതിയേ – സപ്പാണകന്തി യേ പാണകാ പരിഭോഗേന മരന്തി, തേഹി പാണകേഹി സപ്പാണകം, താദിസഞ്ഹി ജാനം പരിഭുഞ്ജതോ പയോഗേ പയോഗേ പാചിത്തിയം. പത്തപൂരമ്പി അവിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏകപയോഗേന പിവതോ ഏകാ ആപത്തി. താദിസേന ഉദകേന സാമിസം പത്തം ആവിഞ്ഛിത്വാ ധോവതോപി താദിസേ ഉദകേ ഉണ്ഹയാഗുപത്തം നിബ്ബാപയതോപി തം ഉദകം ഹത്ഥേന വാ ഉളുങ്കേന വാ ഗഹേത്വാ ന്ഹായതോപി പയോഗേ പയോഗേ പാചിത്തിയം. ഉദകസോണ്ഡിം വാ പോക്ഖരണിം വാ പവിസിത്വാ ബഹിനിക്ഖമനത്ഥായ വീചിം ഉട്ഠാപയതോപി. സോണ്ഡിം വാ പോക്ഖരണിം വാ സോധേന്തേഹി തതോ ഗഹിതഉദകം ഉദകേയേവ ആസിഞ്ചിതബ്ബം. സമീപമ്ഹി ഉദകേ അസതി കപ്പിയഉദകസ്സ അട്ഠ വാ ദസ വാ ഘടേ ഉദകസണ്ഠാനകപ്പദേസേ ആസിഞ്ചിത്വാ തത്ഥ ആസിഞ്ചിതബ്ബം. ‘‘പവട്ടിത്വാ ഉദകേ പതിസ്സതീ’’തി ഉണ്ഹപാസാണേ ഉദകം നാസിഞ്ചിതബ്ബം. കപ്പിയഉദകേന പന പാസാണം നിബ്ബാപേത്വാ ആസിഞ്ചിതും വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം,

വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി. ഏത്ഥ ച പടങ്ഗപാണകാനം പതനം ഞത്വാപി സുദ്ധചിത്തതായ ദീപജാലനേ വിയ സപ്പാണകഭാവം ഞത്വാപി ഉദകസഞ്ഞായ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ പണ്ണത്തിവജ്ജതാ വേദിതബ്ബാതി.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദം ദുതിയം.

൩. ഉക്കോടനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൯൨. തതിയസിക്ഖാപദേ – ഉക്കോടേന്തീതി തസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അകതം കമ്മ’’ന്തിആദീനി വദന്താ ഉച്ചാലേന്തി; യഥാപതിട്ഠിതഭാവേന പതിട്ഠാതും ന ദേന്തി.

൩൯൩. യഥാധമ്മന്തി യോ യസ്സ അധികരണസ്സ വൂപസമനായ ധമ്മോ വുത്തോ, തേനേവ ധമ്മേനാതി അത്ഥോ. നിഹതാധികരണന്തി നിഹതം അധികരണം; സത്ഥാരാ വുത്തധമ്മേനേവ വൂപസമിതം അധികരണന്തി അത്ഥോ.

൩൯൫. ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീതി യേന കമ്മേന തം അധികരണം വൂപസമിതം, തഞ്ചേ ധമ്മകമ്മം ഹോതി, തസ്മിം ധമ്മകമ്മേ അയമ്പി ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ ഹുത്വാ യദി ഉക്കോടേതി, പാചിത്തിയം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏതേന നയേന സേസപദാനിപി വേദിതബ്ബാനി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ‘‘ഇമേസം ചതുന്നം അധികരണാനം കതി ഉക്കോടനാ’’തിആദിനാ നയേന പരിവാരേ വുത്തോ. അട്ഠകഥാസു തം സബ്ബം ആഹരിത്വാ തസ്സേവത്ഥോ വണ്ണിതോ. മയം പന തം തത്ഥേവ വണ്ണയിസ്സാമ. ഇധ ആഹരിത്വാ വണ്ണിയമാനേ ഹി സുട്ഠുതരം സമ്മോഹോ ഭവേയ്യാതി ന വണ്ണയിമ്ഹ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ഉക്കോടനസിക്ഖാപദം തതിയം.

൪. ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൯൯. ചതുത്ഥേ – ദുട്ഠുല്ലാ നാമ ആപത്തീതി ഏത്ഥ ചത്താരി പാരാജികാനി അത്ഥുദ്ധാരവസേന ദസ്സിതാനി, സങ്ഘാദിസേസാപത്തി പന അധിപ്പേതാ, തം ഛാദേന്തസ്സ പാചിത്തിയം. ധുരം നിക്ഖിത്തമത്തേതി ധുരേ നിക്ഖിത്തമത്തേ. സചേപി ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ ആരോചേതി, ന രക്ഖതി; ധുരം നിക്ഖിത്തമത്തേയേവ പാചിത്തിയന്തി വുത്തം ഹോതി. സചേ പന ഏവം ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ പടിച്ഛാദനത്ഥമേവ അഞ്ഞസ്സ ആരോചേതി, സോപി അഞ്ഞസ്സാതി ഏതേനുപായേന സമണസതമ്പി സമണസഹസ്സമ്പി ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവ താവ, യാവ കോടി ന ഛിജ്ജതി. കദാ പന കോടി ഛിജ്ജതീതി? മഹാസുമത്ഥേരോ താവ വദതി – ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോ ഏകസ്സ ആരോചേതി, സോ പടിനിവത്തിത്വാ തസ്സേവ ആരോചേതി; ഏവം കോടി ഛിജ്ജതീ’’തി. മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘അയഞ്ഹി വത്ഥുപുഗ്ഗലോയേവ. ആപത്തിം ആപന്നോ പന ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആരോചേതി, അയം അഞ്ഞസ്സ ആരോചേതി, സോ പടിനിവത്തിത്വാ യേനസ്സ ആരോചിതം, തസ്സേവ ആരോചേതി; ഏവം തതിയേന പുഗ്ഗലേന ദുതിയസ്സ ആരോചിതേ കോടി ഛിന്നാ ഹോതീ’’തി.

൪൦൦. അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിന്തി അവസേസേ പഞ്ചാപത്തിക്ഖന്ധേ. അനുപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലം വാ അദുട്ഠുല്ലം വാ അജ്ഝാചാരന്തി ഏത്ഥ അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠി ച കായസംസഗ്ഗോ ചാതി അയം ദുട്ഠുല്ലഅജ്ഝാചാരോ നാമ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. ധുരനിക്ഖേപസമുട്ഠാനം – കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, അകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.

൫. ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൦൨. പഞ്ചമസിക്ഖാപദേ – അങ്ഗുലിയോ ദുക്ഖാ ഭവിസ്സന്തീതി അക്ഖരാനി ലിഖന്തസ്സ അങ്ഗുലിയോ ദുക്ഖാ ഭവിസ്സന്തീതി ചിന്തേസും. ഉരസ്സ ദുക്ഖോതി ഗണനം സിക്ഖന്തേന ബഹും ചിന്തേതബ്ബം ഹോതി, തേനസ്സ ഉരോ ദുക്ഖോ ഭവിസ്സതീതി മഞ്ഞിംസു. അക്ഖീനി ദുക്ഖാ ഭവിസ്സന്തീതി രൂപസുത്തം സിക്ഖന്തേന കഹാപണാ പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ പസ്സിതബ്ബാ ഹോന്തി, തേനസ്സ അക്ഖീനി ദുക്ഖാനി ഭവിസ്സന്തീതി മഞ്ഞിംസു. ഡംസാദീസു ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികായോ. ദുക്ഖാനന്തി ദുക്ഖമാനം. തിബ്ബാനന്തി ബഹലാനം. ഖരാനന്തി തിഖിണാനം. കടുകാനന്തി ഫരുസാനം; അമനാപതായ വാ കടുകരസസദിസാനം. അസാതാനന്തി അമധുരാനം. പാണഹരാനന്തി ജീവിതഹരാനം.

൪൦൪. സീമം സമ്മന്നതീതി നവം സീമം ബന്ധതി. കുരുന്ദിയം പന ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛിന്ദനേപി ദുക്കടം വുത്തം. പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സോതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സോ; ഗബ്ഭവീസോപി ഹി പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സോത്വേവ സങ്ഖ്യേ ഗച്ഛതി. യഥാഹ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ കുമാരകസ്സപോ ഗബ്ഭവീസോ ഉപസമ്പന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ കുമാരകസ്സപസ്സ ഏതദഹോസി – ‘ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം, ന ഊനവീസതിവസ്സോ പുഗ്ഗലോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോതി. അഹഞ്ചമ്ഹി ഗബ്ഭവീസോ ഉപസമ്പന്നോ. ഉപസമ്പന്നോ നുഖോമ്ഹി, നനു ഖോ ഉപസമ്പന്നോ’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. യം ഭിക്ഖവേ മാതുകുച്ഛിമ്ഹി പഠമം ചിത്തം ഉപ്പന്നം, പഠമം വിഞ്ഞാണം പാതുഭൂതം തദുപാദായ സാവസ്സ ജാതി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗബ്ഭവീസം ഉപസമ്പാദേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൨൪).

തത്ഥ യോ ദ്വാദസമാസേ മാതുകുച്ഛിസ്മിം വസിത്വാ മഹാപവാരണായ ജാതോ, സോ തതോ പട്ഠായ യാവ ഏകൂനവീസതിമേ വസ്സേ മഹാപവാരണാ, തം അതിക്കമിത്വാ പാടിപദേ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ. ഏതേനുപായേന ഹായനവഡ്ഢനം വേദിതബ്ബം.

പോരാണകത്ഥേരാ പന ഏകൂനവീസതിവസ്സം സാമണേരം നിക്ഖമനീയപുണ്ണമാസിം അതിക്കമ്മ പാടിപദദിവസേ ഉപസമ്പാദേന്തി, തം കസ്മാതി? വുച്ചതേ – ഏകസ്മിം വസ്സേ ഛ ചാതുദ്ദസികഉപോസഥാ ഹോന്തി. ഇതി വീസതിയാ വസ്സേസു ചത്താരോ മാസാ പരിഹായന്തി. രാജാനോ തതിയേ തതിയേ വസ്സേ വസ്സം ഉക്കഡ്ഢന്തി. ഇതി അട്ഠാരസസു വസ്സേസു ഛ മാസാ വഡ്ഢന്തി, തതോ ഉപോസഥവസേന പരിഹീനേ ചത്താരോ മാസേ അപനേത്വാ ദ്വേ മാസാ അവസേസാ ഹോന്തി, തേ ദ്വേ മാസേ ഗഹേത്വാ വീസതിവസ്സാനി പരിപുണ്ണാനി ഹോന്തീതി നിക്കങ്ഖാ ഹുത്വാ നിക്ഖമനീയപുണ്ണമാസിം അതിക്കമ്മ പാടിപദേ ഉപസമ്പാദേന്തി. ഏത്ഥ പന യോ പവാരേത്വാ വീസതിവസ്സോ ഭവിസ്സതി, തം സന്ധായ ‘‘ഏകൂനവീസതിവസ്സ’’ന്തി വുത്തം. തസ്മാ യോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ദ്വാദസമാസേ വസി, സോ ഏകവീസതിവസ്സോ ഹോതി. യോ സത്തമാസേ വസി, സോ സത്തമാസാധികവീസതിവസ്സോ. ഛമാസജാതോ പന ന ജീവതി.

൪൦൬. അനാപത്തി ഊനവീസതിവസ്സം പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഉപസമ്പാദേന്തസ്സ അനാപത്തി, പുഗ്ഗലോ പന അനുപസമ്പന്നോവ ഹോതി. സചേ പന സോ ദസവസ്സച്ചയേന അഞ്ഞം ഉപസമ്പാദേതി, തഞ്ചേ മുഞ്ചിത്വാ ഗണോ പൂരതി, സൂപസമ്പന്നോ. സോപി ച യാവ ന ജാനാതി, താവസ്സ നേവ സഗ്ഗന്തരായോ ന മോക്ഖന്തരായോ, ഞത്വാ പന പുന ഉപസമ്പജ്ജിതബ്ബം. സേസം ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം,

വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.

൬. ഥേയ്യസത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൦൭. ഛട്ഠേ – പടിയാലോകന്തി സൂരിയാലോകസ്സ പടിമുഖം; പച്ഛിമദിസന്തി അത്ഥോ. കമ്മിയാതി സുങ്കട്ഠാനേ കമ്മികാ.

൪൦൯. രാജാനം വാ ഥേയ്യം ഗച്ഛന്തീതി രാജാനം വാ ഥേനേത്വാ വഞ്ചേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തകം കിഞ്ചി ഗഹേത്വാ ഇദാനി ന തസ്സ ദസ്സാമാതി ഗച്ഛന്തി.

൪൧൧. വിസങ്കേതേനാതി കാലവിസങ്കേതേന ദിവസവിസങ്കേതേന ച ഗച്ഛതോ അനാപത്തി. മഗ്ഗവിസങ്കേതേന പന അടവിവിസങ്കേതേന വാ ആപത്തിയേവ. സേസമേത്ഥ ഭിക്ഖുനിവഗ്ഗേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഥേയ്യസത്ഥസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.

൭. സംവിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൧൨. സത്തമേ – പധൂപേന്തോ നിസീദീതി പജ്ഝായന്തോ അത്താനംയേവ പരിഭാസന്തോ നിസീദി. നായ്യോ സോ ഭിക്ഖു മം നിപ്പാതേസീതി അയ്യോ അയം ഭിക്ഖു മം ന നിക്ഖാമേസി; ന മം ഗഹേത്വാ അഗമാസീതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം സംവിധാനസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

സംവിധാനസിക്ഖാപദം സത്തമം.

൮. അരിട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൧൭. അട്ഠമേ – ഗദ്ധേ ബാധയിംസൂതി ഗദ്ധബാധിനോ; ഗദ്ധബാധിനോ പുബ്ബപുരിസാ അസ്സാതി ഗദ്ധബാധിപുബ്ബോ, തസ്സ ഗദ്ധബാധിപുബ്ബസ്സ ഗിജ്ഝഘാതകകുലപ്പസുതസ്സാതി അത്ഥോ.

സഗ്ഗമോക്ഖാനം അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ. തേ കമ്മകിലേസവിപാകഉപവാദആണാവീതിക്കമവസേന പഞ്ചവിധാ. തത്ഥ പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മാ കമ്മന്തരായികാ നാമ. തഥാ ഭിക്ഖുനീദൂസകകമ്മം, തം പന മോക്ഖസ്സേവ അന്തരായം കരോതി, ന സഗ്ഗസ്സ. നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മാ കിലേസന്തരായികാ നാമ. പണ്ഡകതിരച്ഛാനഗതഉഭതോബ്യഞ്ജനകാനം പടിസന്ധിധമ്മാ വിപാകന്തരായികാ നാമ. അരിയൂപവാദാ ഉപവാദന്തരായികാ നാമ, തേ പന യാവ അരിയേ ന ഖമാപേന്തി താവദേവ, ന തതോ പരം. സഞ്ചിച്ച ആപന്നാ ആപത്തിയോ ആണാവീതിക്കമന്തരായികാ നാമ, താപി യാവ ഭിക്ഖുഭാവം വാ പടിജാനാതി, ന വുട്ഠാതി വാ ന ദേസേതി വാ താവദേവ, ന തതോ പരം.

തത്രായം ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ധമ്മകഥികോ സേസന്തരായികേ ജാനാതി, വിനയേ പന അകോവിദത്താ പണ്ണത്തിവീതിക്കമന്തരായികേ ന ജാനാതി, തസ്മാ രഹോഗതോ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ ആഗാരികാ പഞ്ച കാമഗുണേ പരിഭുഞ്ജന്താ സോതാപന്നാപി സകദാഗാമിനോപി അനാഗാമിനോപി ഹോന്തി, ഭിക്ഖൂപി മനാപികാനി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനി രൂപാനി പസ്സന്തി…പേ… കായവിഞ്ഞേയ്യേ ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുസന്തി, മുദുകാനി അത്ഥരണപാവുരണാദീനി പരിഭുഞ്ജന്തി, ഏതം സബ്ബം വട്ടതി. കസ്മാ ഇത്ഥിരൂപാ…പേ… ഇത്ഥിഫോട്ഠബ്ബാ ഏവ ന വട്ടന്തി, ഏതേപി വട്ടന്തീ’’തി. ഏവം രസേന രസം സംസന്ദിത്വാ സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച ഏകം കത്വാ ഥൂലവാകേഹി സദ്ധിം അതിസുഖുമസുത്തം ഘടേന്തോ വിയ സാസപേന സദ്ധിം സിനേരും ഉപസംഹരന്തോ വിയ പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘കിം ഭഗവതാ മഹാസമുദ്ദം ബന്ധന്തേന വിയ മഹതാ ഉസ്സാഹേന പഠമപാരാജികം പഞ്ഞത്തം, നത്ഥി ഏത്ഥ ദോസോ’’തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝന്തോ ഭബ്ബപുഗ്ഗലാനം ആസം ഛിന്ദന്തോ ജിനസ്സ ആണാചക്കേ പഹാരമദാസി. തേനാഹ – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തിആദി.

അട്ഠികങ്കലൂപമാതിആദിമ്ഹി അട്ഠികങ്കലൂപമാ അപ്പസ്സാദട്ഠേന. മംസപേസൂപമാ ബഹുസാധാരണട്ഠേന. തിണുക്കൂപമാ അനുദഹനട്ഠേന. അങ്ഗാരകാസൂപമാ മഹാഭിതാപനട്ഠേന. സുപിനകൂപമാ ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേന. യാചിതകൂപമാ താവകാലികട്ഠേന. രുക്ഖഫലൂപമാ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗപലിഭഞ്ജനട്ഠേന. അസിസൂനൂപമാ അധികുട്ടനട്ഠേന. സത്തിസൂലൂപമാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന. സപ്പസിരൂപമാ സാസങ്കസപ്പടിഭയട്ഠേനാതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പപഞ്ചസൂദനിയം മജ്ഝിമട്ഠകഥായം (മ. നി. ൧.൨൩൪ ആദയോ; ൨.൪൨ ആദയോ) ഗഹേതബ്ബോ. ഏവം ബ്യാഖോതി ഏവം വിയ ഖോ. സേസമേത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ.

സമനുഭാസനസമുട്ഠാനം – കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, അകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

അരിട്ഠസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.

൯. ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൨൪-൫. നവമേ – അകടാനുധമ്മേനാതി അനുധമ്മോ വുച്ചതി ആപത്തിയാ അദസ്സനേ വാ അപ്പടികമ്മേ വാ പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ വാ ധമ്മേന വിനയേന സത്ഥുസാസനേന ഉക്ഖിത്തകസ്സ അനുലോമവത്തം ദിസ്വാ കതാ ഓസാരണാ; സോ ഓസാരണസങ്ഖാതോ അനുധമ്മോ യസ്സ ന കതോ, അയം അകടാനുധമ്മോ നാമ, താദിസേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. തേനേവസ്സ പദഭാജനേ ‘‘അകടാനുധമ്മോ നാമ ഉക്ഖിത്തോ അനോസാരിതോ’’തി വുത്തം.

ദേതി വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി വാതി ഏകപയോഗേന ബഹുമ്പി ദദതോ വാ ഗണ്ഹതോ വാ ഏകം പാചിത്തിയം. വിച്ഛിന്ദിത്വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ ദേന്തസ്സ ച ഗണ്ഹന്തസ്സ ച പയോഗഗണനായ പാചിത്തിയാനി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദം നവമം.

൧൦. കണ്ടകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൨൮. ദസമേ – ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നന്തി അരിട്ഠസ്സ വിയ ഏതസ്സാപി അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തസ്സ ഉപ്പന്നം. നാസേതൂതി ഏത്ഥ തിവിധാ നാസനാ – സംവാസനാസനാ, ലിങ്ഗനാസനാ, ദണ്ഡകമ്മനാസനാതി. തത്ഥ ആപത്തിയാ അദസ്സനാദീസു ഉക്ഖേപനാ സംവാസനാസനാ നാമ. ‘‘ദൂസകോ നാസേതബ്ബോ (പാരാ. ൬൬) മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി (പാരാ. ൩൮൪) അയം ലിങ്ഗനാസനാ നാമ. ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ തേ ആവുസോ സമണുദ്ദേസ ന ചേവ സോ ഭഗവാ സത്ഥാ അപദിസിതബ്ബോ’’തി അയം ദണ്ഡകമ്മനാസനാ നാമ. അയം ഇധ അധിപ്പേതാ. തേനാഹ – ‘‘ഏവഞ്ച പന ഭിക്ഖവേ നാസേതബ്ബോ…പേ… വിനസ്സാ’’തി. തത്ഥ ചരാതി ഗച്ഛ. പിരേതി പര അമാമക. വിനസ്സാതി നസ്സ; യത്ഥ തേ ന പസ്സാമ, തത്ഥ ഗച്ഛാതി.

൪൨൯. ഉപലാപേയ്യാതി സങ്ഗണ്ഹേയ്യ. ഉപട്ഠാപേയ്യാതി തേന അത്തനോ ഉപട്ഠാനം കാരാപേയ്യ. സേസം അരിട്ഠസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

കണ്ടകസിക്ഖാപദം ദസമം.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന സപ്പാണകവഗ്ഗോ സത്തമോ.