൬. സുരാപാനവഗ്ഗോ

൧. സുരാപാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൨൬. സുരാപാനവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – ഭദ്ദവതികാതി ഏകോ ഗാമോ, സോ ഭദ്ദികായ വതിയാ സമന്നാഗതത്താ ഏതം നാമ ലഭി. പഥാവിനോതി അദ്ധികാ. തേജസാ തേജന്തി അത്തനോ തേജസാ ആനുഭാവേന നാഗസ്സ തേജം. കാപോതികാതി കപോതപാദസമവണ്ണരത്തോഭാസാ. പസന്നാതി സുരാമണ്ഡസ്സേതം അധിവചനം. അനനുച്ഛവിയം ഭിക്ഖവേ സാഗതസ്സാതി പഞ്ചാഭിഞ്ഞസ്സ സതോ മജ്ജപാനം നാമ ന അനുച്ഛവിയന്തി വുത്തം ഹോതി.

൩൨൮. പുപ്ഫാസവോ നാമ മധുകപുപ്ഫാദീനം രസേന കതോ. ഫലാസവോ നാമ മുദ്ദികഫലാദീനി മദ്ദിത്വാ തേസം രസേന കതോ. മധ്വാസവോ നാമ മുദ്ദികാനം ജാതിരസേന കതോ; മക്ഖികമധുനാപി കരിയതീതി വദന്തി. ഗുളാസവോ നാമ ഉച്ഛുരസാദീഹി കരിയതി. സുരാ നാമ പിട്ഠകിണ്ണപക്ഖിത്താ; നാളികേരാദീനമ്പി രസേന കതാ സുരാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തസ്സായേവ കിണ്ണപക്ഖിത്തായ മണ്ഡേ ഗഹിതേ മേരയോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി വദന്തി. അന്തമസോ കുസഗ്ഗേനപി പിവതീതി ഏതം സുരം വാ മേരയം വാ ബീജതോ പട്ഠായ കുസഗ്ഗേന പിവതോപി പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. ഏകേന പന പയോഗേന ബഹുമ്പി പിവന്തസ്സ ഏകാ ആപത്തി. വിച്ഛിന്ദിത്വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ പിവതോ പയോഗഗണനായ ആപത്തിയോ.

൩൨൯. അമജ്ജഞ്ച ഹോതി മജ്ജവണ്ണം മജ്ജഗന്ധം മജ്ജരസന്തി ലോണസോവീരകം വാ സുത്തം വാ ഹോതി. സൂപസമ്പാകേതി വാസഗാഹാപനത്ഥം ഈസകം മജ്ജം പക്ഖിപിത്വാ സൂപം പചന്തി, തസ്മിം അനാപത്തി. മംസസമ്പാകേപി ഏസേവ നയോ. തേലം പന വാതഭേസജ്ജത്ഥം മജ്ജേന സദ്ധിം പചന്തി, തസ്മിമ്പി അനതിക്ഖിത്തമജ്ജേയേവ അനാപത്തി, യം പന അതിക്ഖിത്തമജ്ജം ഹോതി, ഏത്ഥ മജ്ജസ്സ വണ്ണഗന്ധരസാ പഞ്ഞായന്തി, തസ്മിം ആപത്തിയേവ. അമജ്ജം അരിട്ഠന്തി യോ അരിട്ഠോ മജ്ജം ന ഹോതി, തസ്മിം അനാപത്തി. ആമലകാദീനംയേവ കിര രസേന അരിട്ഠം കരോന്തി, സോ മജ്ജവണ്ണഗന്ധരസോയേവ ഹോതി, ന ച മജ്ജം; തം സന്ധായേതം വുത്തം. യോ പന സമ്ഭാരപക്ഖിത്തോ, സോ മജ്ജം ഹോതി, ബീജതോ പട്ഠായ ന വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി. വത്ഥുഅജാനനതായ ചേത്ഥ അചിത്തകതാ വേദിതബ്ബാ, അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായ ലോകവജ്ജതാതി.

സുരാപാനസിക്ഖാപദം പഠമം.

൨. അങ്ഗുലിപതോദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൩൦. ദുതിയേ – അങ്ഗുലിപതോദകേനാതി അങ്ഗുലീഹി ഉപകച്ഛകാദിഘട്ടനം വുച്ചതി. ഉത്തസന്തോതി അതിഹാസേന കിലമന്തോ. അനസ്സാസകോതി ഉപച്ഛിന്നഅസ്സാസപസ്സാസസഞ്ചാരോ ഹുത്വാ. അനുപസമ്പന്നം കായേന കായന്തി ഏത്ഥ ഭിക്ഖുനീപി അനുപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഠിതാ, തമ്പി ഖിഡ്ഡാധിപ്പായേന ഫുസന്തസ്സ ദുക്കടം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനന്തി.

അങ്ഗുലിപതോദകസിക്ഖാപദം ദുതിയം.

൩. ഹസധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൩൫. തതിയേ – അപ്പകതഞ്ഞുനോതി യം ഭഗവതാ പകതം പഞ്ഞത്തം, തം ന ജാനന്തീതി അത്ഥോ.

൩൩൬. ഉദകേ ഹസധമ്മേതി ഉദകകീളികാ വുച്ചതി. ഉപരിഗോപ്ഫകേതി ഗോപ്ഫകാനം ഉപരിഭാഗപ്പമാണേ. ഹസാധിപ്പായോതി കീളാധിപ്പായോ. നിമുജ്ജതി വാതിആദീസു നിമുജ്ജനത്ഥായ ഓരോഹന്തസ്സ പദവാരേ പദവാരേ ദുക്കടം. നിമുജ്ജനുമ്മുജ്ജനേസു പയോഗേ പയോഗേ പാചിത്തിയം. നിമുജ്ജിത്വാ അന്തോഉദകേയേവ ഗച്ഛന്തസ്സ ഹത്ഥവാരപദവാരേസു സബ്ബത്ഥ പാചിത്തിയം. പലവതീതി തരതി. ഹത്ഥേഹി തരന്തസ്സ ഹത്ഥവാരേ ഹത്ഥവാരേ പാചിത്തിയം. പാദേസുപി ഏസേവ നയോ. യേന യേന അങ്ഗേന തരതി, തസ്സ തസ്സ പയോഗേ പയോഗേ പാചിത്തിയം. തീരതോ വാ രുക്ഖതോ വാ ഉദകേ പതതി, പാചിത്തിയമേവ. നാവായ കീളതീതി ഫിയാരിത്താദീഹി നാവം പാജേന്തോ വാ തീരേ ഉസ്സാരേന്തോ വാ നാവായ കീളതി, ദുക്കടം.

ഹത്ഥേന വാതിആദീസുപി പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം. കേചി ഹത്ഥേന ഉദകേ ഖിത്തായ കഥലായ പതനുപ്പതനവാരേസു ദുക്കടം വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ ഹി ഏകപയോഗത്താ ഏകമേവ ദുക്കടം, അപിച ഉപരിഗോപ്ഫകേ വുത്താനി ഉമ്മുജ്ജനാദീനി ഠപേത്വാ അഞ്ഞേന യേന കേനചി ആകാരേന ഉദകം ഓതരിത്വാ വാ അനോതരിത്വാ വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതം ഉദകം അന്തമസോ ബിന്ദും ഗഹേത്വാ ഖിപനകീളായപി കീളന്തസ്സ ദുക്കടമേവ, അത്ഥജോതകം പന അക്ഖരം ലിഖിതും വട്ടതി, അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഹസധമ്മസിക്ഖാപദം തതിയം.

൪. അനാദരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൪൨. ചതുത്ഥേ – കഥായം നസ്സേയ്യാതി കഥം അയം ധമ്മോ തന്തി പവേണീ നസ്സേയ്യ. തം വാ ന സിക്ഖിതുകാമോതി യേന പഞ്ഞത്തേന വുച്ചതി, തം പഞ്ഞത്തം ന സിക്ഖിതുകാമോ. അപഞ്ഞത്തേനാതി സുത്തേ വാ അഭിധമ്മേ വാ ആഗതേന.

൩൪൪. ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോതി ഏത്ഥ ഗാരയ്ഹോ ആചരിയുഗ്ഗഹോ ന ഗഹേതബ്ബോ; പവേണിയാ ആഗതോ ആചരിയുഗ്ഗഹോവ ഗഹേതബ്ബോ. കുരുന്ദിയം പന ‘‘ലോകവജ്ജേ ആചരിയുഗ്ഗഹോ ന വട്ടതി, പണ്ണത്തിവജ്ജേ പന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. മഹാപച്ചരിയം ‘‘സുത്തം സുത്താനുലോമഞ്ച ഉഗ്ഗഹിതകാനംയേവ ആചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോ പമാണം, അജാനന്താനം കഥാ അപ്പമാണന്തി വുത്തം. തം സബ്ബം പവേണിയാ ആഗതേസമോധാനം ഗച്ഛതി. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

അനാദരിയസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.

൫. ഭിംസാപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൪൫. പഞ്ചമേ – രൂപൂപഹാരാദയോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സേസം ഉത്താനമേവ. സമുട്ഠാനാദീനി അനാദരിയസദിസാനേവാതി.

ഭിംസാപനസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.

൬. ജോതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൫൦. ഛട്ഠേ – ഭഗ്ഗാതി ജനപദസ്സ നാമം. സംസുമാരഗിരന്തി നഗരസ്സ. ഭേസകളാവനന്തി തന്നിസ്സിതവനസ്സ. തം പന മിഗാനം ഫാസുവിഹാരത്ഥായ ദിന്നത്താ മിഗദായോതി വുച്ചതി. സമാദഹിത്വാതി ജാലേത്വാ. പരിപാതേസീതി അനുബന്ധി.

൩൫൨. പദീപേപീതി പദീപുജ്ജലനേപി. ജോതികേപീതി പത്തപചനസേദകമ്മാദീസു ജോതികരണേ. തഥാരൂപപച്ചയാതി പദീപാദിപച്ചയാ.

൩൫൪-൫. സയം സമാദഹതീതി ഏത്ഥ ജോതിം സമാദഹിതുകാമതായ അരണിസണ്ഠപനതോ പട്ഠായ യാവ ജാലാ ന ഉട്ഠഹതി, താവ സബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം. പടിലാതം ഉക്ഖിപതീതി ദയ്ഹമാനം അലാതം പതിതം ഉക്ഖിപതി, പുന യഥാഠാനേ ഠപേതീതി അത്ഥോ. ഏവം അവിജ്ഝാതം ഉക്ഖിപിത്വാ പക്ഖിപന്തസ്സേവ ദുക്കടം, വിജ്ഝാതം പുന ജാലാപേന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ.

൩൫൬. തഥാരൂപപച്ചയാതി ഠപേത്വാ പദീപാദീനി അഞ്ഞേനപി തഥാരൂപേന പച്ചയേന സമാദഹന്തസ്സ അനാപത്തി. ആപദാസൂതി ദുട്ഠവാളമിഗഅമനുസ്സേഹി ഉപദ്ദവോ ഹോതി, തത്ഥ സമാദഹന്തസ്സാപി അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവാതി. ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ജോതിസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.

൭. നഹാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬൪. സത്തമേ – ചുണ്ണേന വാ മത്തികായ വാതി ഏത്ഥ ചുണ്ണമത്തികാനം അഭിസങ്ഖരണകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം.

൩൬൬. പാരം ഗച്ഛന്തോ ന്ഹായതീതി ഏത്ഥ സുക്ഖായ നദിയാ വാലികം ഉക്കിരിത്വാ കതആവാടകേസുപി ന്ഹായിതും വട്ടതി. ആപദാസൂതി ഭമരാദീഹി അനുബദ്ധസ്സ ഉദകേ നിമുജ്ജിതും വട്ടതീതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

നഹാനസിക്ഖാപദം സത്തമം.

൮. ദുബ്ബണ്ണകരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬൮-൯. അട്ഠമേ – നവം പന ഭിക്ഖുനാ ചീവരലാഭേനാതി ഏത്ഥ അലഭീതി ലഭോ; ലഭോയേവ ലാഭോ. കിം അലഭി? ചീവരം. കീദിസം? നവം. ഇതി ‘‘നവചീവരലാഭേനാ’’തി വത്തബ്ബേ അനുനാസികലോപം അകത്വാ ‘‘നവചീവരലാഭേനാ’’തി വുത്തം; പടിലദ്ധനവചീവരേനാതി അത്ഥോ. മജ്ഝേ ഠിതപദദ്വയേ പനാതി നിപാതോ. ഭിക്ഖുനാതി യേന ലദ്ധം തസ്സ നിദസ്സനം. പദഭാജനേ പന ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാ യം ലദ്ധം തം ദസ്സേതും ‘‘ചീവരം നാമ ഛന്നം ചീവരാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ചീവരന്തി ഏത്ഥ യം നിവാസേതും വാ പാരുപിതും വാ സക്കാ ഹോതി, തദേവ വേദിതബ്ബം. തേനേവ ‘‘വികപ്പനുപഗപച്ഛിമ’’ന്തി ന വുത്തം. കംസനീലന്തി ചമ്മകാരനീലം. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘അയോമലം ലോഹമലം ഏതം കംസനീലം നാമാ’’തി വുത്തം. പലാസനീലന്തി യോ കോചി നീലവണ്ണോ പണ്ണരസോ. ദുബ്ബണ്ണകരണം ആദാതബ്ബന്തി ഏതം കപ്പബിന്ദും സന്ധായ വുത്തം; ന നീലാദീഹി സകലചീവരസ്സ ദുബ്ബണ്ണകരണം. തഞ്ച പന കപ്പം ആദിയന്തേന ചീവരം രജിത്വാ ചതൂസു വാ കോണേസു തീസു വാ ദ്വീസു വാ ഏകസ്മിം വാ കോണേ മോരസ്സ അക്ഖിമണ്ഡലമത്തം വാ മങ്കുലപിട്ഠിമത്തം വാ ആദാതബ്ബം. മഹാപച്ചരിയം ‘‘പത്തേ വാ ഗണ്ഠിയം വാ ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘വട്ടതിയേവാ’’തി വുത്തം. പാളികപ്പകണ്ണികകപ്പാദയോ പന സബ്ബത്ഥ പടിസിദ്ധാ, തസ്മാ ഠപേത്വാ ഏകം വട്ടബിന്ദും അഞ്ഞേന കേനചിപി വികാരേന കപ്പോ ന കാതബ്ബോ.

൩൭൧. അഗ്ഗളേതിആദീസു ഏതാനി അഗ്ഗളാദീനി കപ്പകതചീവരേ പച്ഛാ ആരോപേത്വാ കപ്പകരണകിച്ചം നത്ഥി. സേസം ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം; കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ദുബ്ബണ്ണകരണസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.

൯. വികപ്പനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൭൪. നവമേ – തസ്സ വാ അദിന്നന്തി ചീവരസാമികസ്സ ‘‘പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’തി ഏവം വത്വാ അദിന്നം. തസ്സ വാ അവിസ്സസന്തോതി യേന വിനയകമ്മം കതം, തസ്സ അവിസ്സാസേന വാ. തേന പന ദിന്നം വാ തസ്സ വിസ്സാസേന വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ തിംസകവണ്ണനായം വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവാതി. കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

വികപ്പനസിക്ഖാപദം നവമം.

൧൦. ചീവരാപനിധാനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൭൭-൮൧. ദസമേ – അപനിധേന്തീതി അപനേത്വാ നിധേന്തി. ഹസാപേക്ഖോതി ഹസാധിപ്പായോ. അഞ്ഞം പരിക്ഖാരന്തി പാളിയാ അനാഗതം പത്തത്ഥവികാദിം. ധമ്മിം കഥം കത്വാതി ‘‘സമണേന നാമ അനിഹിതപരിക്ഖാരേന ഭവിതും ന വട്ടതീ’’തി ഏവം ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ദസ്സാമീതി നിക്ഖിപതോ അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ചീവരാപനിധാനസിക്ഖാപദം ദസമം.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന സുരാപാനവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.