൫. അചേലകവഗ്ഗോ

൧. അചേലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൬൯. അചേലകവഗ്ഗസ്സ ൯ പഠമസിക്ഖാപദേ – പരിവേസനന്തി പരിവിസനട്ഠാനം. പരിബ്ബാജകസമാപന്നോതി പബ്ബജ്ജം സമാപന്നോ. ദേതി ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി സമതിത്തികം യാഗുപത്തം ഏകപയോഗേന ദേതി, ഏകം പാചിത്തിയം. അവച്ഛിന്ദിത്വാ അവച്ഛിന്ദിത്വാ ദേതി, പയോഗേ പയോഗേ പാചിത്തിയം. ഏസേവ നയോ പൂവഭത്താദീസു. തിത്ഥിയേ അതിത്ഥിയസഞ്ഞീതി മാതാ വാ പിതാ വാ തിത്ഥിയേസു പബ്ബജതി, തേസം മാതാപിതുസഞ്ഞായ ദേന്തസ്സാപി പാചിത്തിയമേവ ഹോതി. ദാപേതീതി അനുപസമ്പന്നേന ദാപേതി.

൨൭൩. ഉപനിക്ഖിപിത്വാ ദേതീതി തഥാരൂപേ ഭാജനേ ഠപേത്വാ തം ഭാജനം തേസം സന്തികേ ഭൂമിയം നിക്ഖിപിത്വാ ദേതി, തേസം വാ ഭാജനം നിക്ഖിപാപേത്വാ തത്ഥ ദേതി, പത്തം ആധാരകേ വാ ഭൂമിയം വാ ഠപേത്വാപി ‘‘ഇതോ ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്തും വട്ടതി. സചേ തിത്ഥിയോ വദതി ‘‘മയ്ഹം നാമ ഇദം സന്തകം, ഇധ ന ആകിരഥാ’’തി ആകിരിതബ്ബം. തസ്സ സന്തകത്താ സഹത്ഥാ ദാനം നാമ ന ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

അചേലകസിക്ഖാപദം പഠമം.

൨. ഉയ്യോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൭൪. ദുതിയസിക്ഖാപദേ – പടിക്കമനേപീതി ആസനസാലായമ്പി. ഭത്തവിസ്സഗ്ഗന്തി ഭത്തകിച്ചം. ന സമ്ഭാവേസീതി ന പാപുണി.

൨൭൬. അനാചാരന്തി വുത്താവസേസം കായവചീദ്വാരവീതിക്കമം. ദസ്സനൂപചാരം വാ സവനൂപചാരം വാ വിജഹന്തസ്സാതി ഏത്ഥ യദി ഠിതോ വാ നിസിന്നോ വാ ഉയ്യോജേതി; യോ ഉയ്യോജിതോ, സോ വിജഹതി, തസ്സ ച ആപത്തി നാമ നത്ഥി. തസ്മിം പന വിജഹന്തേപി അത്ഥതോ ഇതരേന വിജഹിതമേവ ഹോതി. തസ്മാ യോ ഉയ്യോജേതി, തസ്സേവായം ആപത്തി. തത്ഥ സചേ ഉപചാരബ്ഭന്തരേ ഏകോ പാദോ ഹോതി, ദുക്കടം. സീമാതിക്കമേ പാചിത്തിയം. ഏത്ഥ ച ദസ്സനൂപചാരസ്സ അബ്ഭോകാസേ ദ്വാദസഹത്ഥപ്പമാണം, തഥാ സവനൂപചാരസ്സ. സചേ പന അന്തരാ കുട്ടദ്വാരപാകാരാദയോ ഹോന്തി, തേഹി അന്തരിതഭാവോ ദസ്സനൂപചാരാതിക്കമോ, തസ്സ വസേന ആപത്തി വേദിതബ്ബാ. ന അഞ്ഞോ കോചി പച്ചയോ ഹോതീതി ഠപേത്വാ വുത്തപ്പകാരമനാചാരം അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാരണം ന ഹോതി.

൨൭൭. കലിസാസനം ആരോപേതീതി ‘‘കലീ’’തി കോധോ; തസ്സ സാസനം ആരോപേതി; കോധസ്സ ആണം ആരോപേതി; കോധവസേന ഠാനനിസജ്ജാദീസു ദോസം ദസ്സേത്വാ ‘‘പസ്സഥ ഭോ ഇമസ്സ ഠാനം, നിസജ്ജം ആലോകിതം വിലോകിതം ഖാണുകോ വിയ തിട്ഠതി, സുനഖോ വിയ നിസീദതി, മക്കടോ വിയ ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേതീ’’തി ഏവം അമനാപവചനം വദതി ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമിനാപി ഉബ്ബാള്ഹോ പക്കമേയ്യാ’’തി. സേസം ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഉയ്യോജനസിക്ഖാപദം ദുതിയം.

൩. സഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൭൯. തതിയസിക്ഖാപദേ – സയനിഘരേതി സയനിയഘരേ. യതോ അയ്യസ്സ ഭിക്ഖാ ദിന്നാതി യസ്മാ ഭിക്ഖാ ദിന്നാ, യം ആഗതേന ലദ്ധബ്ബം തം വോ ലദ്ധം; ഗച്ഛഥാതി അധിപ്പായോ. പരിയുട്ഠിതോതി രാഗപരിയുട്ഠിതോ; മേഥുനാധിപ്പായോതി അത്ഥോ.

൨൮൦. സഹ ഉഭോഹി ജനേഹീതി സഭോജനം; തസ്മിം സഭോജനേ. അഥ വാ സഭോജനേതി സഭോഗേ. രാഗപരിയുട്ഠിതസ്സ ഹി പുരിസസ്സ ഇത്ഥീ ഭോഗോ ഇത്ഥിയാ ച പുരിസോ. തേനേവസ്സ പദഭാജനേ – ‘‘ഇത്ഥീ ചേവ ഹോതി പുരിസോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. മഹല്ലകേ ഘരേതി മഹല്ലകേ സയനിഘരേ. പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാതി തസ്സ സയനിഘരേ ഗബ്ഭസ്സ യോ പിട്ഠസങ്ഘാടോ, തസ്സ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ; അന്തോസയനസ്സ ആസന്നേ ഠാനേ നിസീദതീതി അത്ഥോ. ഈദിസഞ്ച സയനിഘരം മഹാചതുസ്സാലാദീസു ഹോതി. പിട്ഠിവംസം അതിക്കമിത്വാതി ഇമിനാ മജ്ഝാതിക്കമം ദസ്സേതി. തസ്മാ യഥാ വാ തഥാ വാ കതസ്സ ഖുദ്ദകസ്സ സയനിഘരസ്സ മജ്ഝാതിക്കമേ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനന്തി.

സഭോജനസിക്ഖാപദം തതിയം.

൨൮൪. ചതുത്ഥപഞ്ചമസിക്ഖാപദേസു യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം അനിയതദ്വയേ വുത്തനയമേവ. യഥാ ച സഭോജനസിക്ഖാപദം, ഏവമേതാനിപി പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാനേവാതി.

രഹോപടിച്ഛന്നസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം, രഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.

൬. ചാരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൯൪. ഛട്ഠസിക്ഖാപദേ – ദേഥാവുസോ ഭത്തന്തി ഏത്ഥ തം കിര ഭത്തം അഭിഹടം അഹോസി, തസ്മാ ഏവമാഹംസു. അനഭിഹടേ പന ഏവം വത്തും ന ലബ്ഭതി, പയുത്തവാചാ ഹോതി.

൨൯൫. തേന ഹി ഭിക്ഖവേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ നിക്ഖിപഥാതി ഇദം പന ഭഗവാ കുലസ്സ സദ്ധാനുരക്ഖണത്ഥായ ആഹ. യദി ‘‘ഭാജേത്വാ ഖാദഥാ’’തി വദേയ്യ, മനുസ്സാനം പസാദഞ്ഞഥത്തം സിയാ. ഉസ്സാരിയിത്ഥാതി പടിഹരിയിത്ഥ; ഘരംയേവ നം ഗഹേത്വാ അഗമംസൂതി വുത്തം ഹോതി.

൨൯൮. സന്തം ഭിക്ഖുന്തി ഏത്ഥ കിത്താവതാ സന്തോ ഹോതി, കിത്താവതാ അസന്തോതി? അന്തോവിഹാരേ യത്ഥ ഠിതസ്സ കുലാനി പയിരുപാസനചിത്തം ഉപ്പന്നം, തതോ പട്ഠായ യം പസ്സേ വാ അഭിമുഖേ വാ പസ്സതി, യസ്സ സക്കാ ഹോതി പകതിവചനേന ആരോചേതും, അയം സന്തോ നാമ. ഇതോ ചിതോ ച പരിയേസിത്വാ ആരോചനകിച്ചം നാമ നത്ഥി. യോ ഹി ഏവം പരിയേസിതബ്ബോ, സോ അസന്തോയേവ. അപിച അന്തോഉപചാരസീമായ ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ആപുച്ഛിസ്സാമീതി ഗന്ത്വാ തത്ഥ യം പസ്സതി, സോ ആപുച്ഛിതബ്ബോ. നോ ചേ പസ്സതി, അസന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ പവിട്ഠോ നാമ ഹോതി.

൩൦൨. അന്തരാരാമന്തി അന്തോഗാമേ വിഹാരോ ഹോതി, തം ഗച്ഛതി. ഭത്തിയഘരന്തി നിമന്തിതഘരം വാ സലാകഭത്താദിദായകാനം വാ ഘരം. ആപദാസൂതി ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായേസു സതി ഗന്തും വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ചാരിത്തസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.

൭. മഹാനാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൦൩. സത്തമസിക്ഖാപദേ – മഹാനാമോ നാമ ഭഗവതോ ചൂളപിതുപുത്തോ മാസമത്തേന മഹല്ലകതരോ ദ്വീസു ഫലേസു പതിട്ഠിതോ അരിയസാവകോ. ഭേസജ്ജം ഉസ്സന്നം ഹോതീതി വജതോ ആഹരിത്വാ ഠപിതസപ്പി ബഹു ഹോതി.

൩൦൬. സാദിതബ്ബാതി തസ്മിം സമയേ രോഗോ നത്ഥീതി ന പടിക്ഖിപിതബ്ബാ; രോഗേ സതി വിഞ്ഞാപേസ്സാമീതി അധിവാസേതബ്ബാ. ഏത്തകേഹി ഭേസജ്ജേഹി പവാരേമീതി നാമവസേന സപ്പിതേലാദീസു ദ്വീഹി തീഹി വാ പരിമാണവസേന പത്ഥേന നാളിയാ ആള്ഹകേനാതി വാ.അഞ്ഞം ഭേസജ്ജം വിഞ്ഞാപേതീതി സപ്പിനാ പവാരിതോ തേലം വിഞ്ഞാപേതി, ആള്ഹകേന പവാരിതോ ദോണം. ന ഭേസജ്ജേന കരണീയേനാതി മിസ്സകഭത്തേനപി ചേ യാപേതും സക്കോതി, ന ഭേസജ്ജകരണീയം നാമ ഹോതി.

൩൧൦. പവാരിതാനന്തി യേ അത്തനോ പുഗ്ഗലികായ പവാരണായ പവാരിതാ; തേസം പവാരിതാനുരൂപേന വിഞ്ഞത്തിയാ അനാപത്തി. സങ്ഘവസേന പവാരിതേസു പന പമാണം സല്ലക്ഖേതബ്ബമേവാതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

മഹാനാമസിക്ഖാപദം സത്തമം.

൮. ഉയ്യുത്തസേനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൧൧. അട്ഠമേ – അബ്ഭുയ്യാതോതി അഭിഉയ്യാതോ; പരസേനം അഭിമുഖോ ഗമിസ്സാമീതി നഗരതോ നിഗ്ഗതോതി അത്ഥോ. ഉയ്യുത്തന്തി കതഉയ്യോഗം; ഗാമതോ നിക്ഖന്തന്തി അത്ഥോ.

൩൧൪. ദ്വാദസപുരിസോ ഹത്ഥീതി ചത്താരോ ആരോഹകാ ഏകേകപാദരക്ഖകാ ദ്വേ ദ്വേതി ഏവം ദ്വാദസപുരിസോ ഹോതി. തിപുരിസോ അസ്സോതി ഏകോ ആരോഹകോ ദ്വേ പാദരക്ഖകാതി ഏവം തിപുരിസോ ഹോതി. ചതുപുരിസോ രഥോതി ഏകോ സാരഥി ഏകോ യോധോ ദ്വേ ആണിരക്ഖകാതി ഏവം ചതുപുരിസോ ഹോതി. ചത്താരോ പുരിസാ സരഹത്ഥാതി ആവുധഹത്ഥാ ചത്താരോ പുരിസാതി അയം പച്ഛിമകോടിയാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ സേനാ നാമ. ഈദിസം സേനം ദസ്സനായ ഗച്ഛതോ പദേ പദേ ദുക്കടം. ദസ്സനൂപചാരം വിജഹിത്വാതി കേനചി അന്തരിതാ വാ നിന്നം ഓരുള്ഹാ വാ ന ദിസ്സതി; ഇധ ഠത്വാ ന സക്കാ ദട്ഠുന്തി അഞ്ഞം ഠാനം ഗന്ത്വാ പസ്സതോ പയോഗേ പയോഗേ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ.

൩൧൫. ഏകമേകന്തി ഹത്ഥിആദീസു ചതൂസു അങ്ഗേസു ഏകമേകം; അന്തമസോ ഏകപുരിസാരുള്ഹകഹത്ഥിമ്പി ഏകമ്പി സരഹത്ഥം പുരിസം. അനുയ്യുത്താ നാമ രാജാ ഉയ്യാനം വാ നദിം വാ ഗച്ഛതി; ഏവം അനുയ്യുത്താ ഹോതി.

൩൧൬. ആപദാസൂതി ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായേസു സതി ഏത്ഥ ഗതോ മുഞ്ചിസ്സാമീതി ഗച്ഛതോ അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഉയ്യുത്തസേനാസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.

൯. സേനാവാസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൧൯. നവമേ – അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ സേനായ വസതീതി തിട്ഠതു വാ നിസീദതു വാ സയതു വാ സചേപി ആകാസേ ഇദ്ധിയാ കഞ്ചി ഇരിയാപഥം കപ്പേതി, പാചിത്തിയമേവ. സേനാ വാ പടിസേനായ രുദ്ധാ ഹോതീതി യഥാ സഞ്ചാരോ ഛിജ്ജതി; ഏവം രുദ്ധാ ഹോതി. പലിബുദ്ധോതി വേരികേന വാ ഇസ്സരേന വാ രുദ്ധോ. സേസം ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സേനാവാസസിക്ഖാപദം നവമം.

൧൦. ഉയ്യോധികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൨൨. ദസമേ – ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഏത്ഥ യുജ്ഝന്തീതി ഉയ്യോധികം; സമ്പഹാരട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം. ബലസ്സ അഗ്ഗം ജാനന്തി ഏത്ഥാതി ബലഗ്ഗം; ബലഗണനട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. സേനായ വിയൂഹം സേനാബ്യൂഹം; സേനാനിവേസസ്സേതം അധിവചനം. തയോ ഹത്ഥീ പച്ഛിമം ഹത്ഥാനീകന്തി യോ പുബ്ബേ വുത്തോ ദ്വാദസപുരിസോ ഹത്ഥീതി തേന ഹത്ഥിനാ തയോ ഹത്ഥീ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സേസം ഉയ്യുത്തസേനാസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

ഉയ്യോധികസിക്ഖാപദം ദസമം.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന അചേലകവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.