൪. ഭോജനവഗ്ഗോ
൧. ആവസഥപിണ്ഡസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൦൩. ഭോജനവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – ആവസഥപിണ്ഡോതി ആവസഥേ പിണ്ഡോ. സമന്താ പരിക്ഖിത്തം അദ്ധികഗിലാനഗബ്ഭിനിപബ്ബജിതാനം യഥാനുരൂപം പഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠം അനേകഗബ്ഭപമുഖപരിച്ഛേദം ആവസഥം കത്വാ തത്ഥ പുഞ്ഞകാമതായ പിണ്ഡോ പഞ്ഞത്തോ ഹോതി, യാഗുഭത്തഭേസജ്ജാദി സബ്ബം തേസം തേസം ദാനത്ഥായ ഠപിതം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഹിയ്യോപീതി സ്വേപി. അപസക്കന്തീതി അപഗച്ഛന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തീതി തിത്ഥിയേ അപസ്സന്താ ‘‘തിത്ഥിയാ കുഹിം ഗതാ’’‘‘ഇമേ പസ്സിത്വാ പക്കന്താ’’തി സുത്വാ ഉജ്ഝായന്തി. കുക്കുച്ചായന്തോതി കുക്കുച്ചം കരോന്തോ, അകപ്പിയസഞ്ഞം ഉപ്പാദേന്തോതി അത്ഥോ.
൨൦൬. സക്കോതി തമ്ഹാ ആവസഥാ പക്കമിതുന്തി അദ്ധയോജനം വാ യോജനം വാ ഗന്തും സക്കോതി. ന സക്കോതീതി ഏത്തകമേവ ന സക്കോതി. അനോദിസ്സാതി ഇമേസംയേവ വാ ഏത്തകാനംയേവ വാതി ഏകം പാസണ്ഡം അനുദ്ദിസിത്വാ സബ്ബേസം പഞ്ഞത്തോ ഹോതി. യാവദത്ഥോതി ഭോജനമ്പി ഏത്തകന്തി അപരിച്ഛിന്ദിത്വാ യാവദത്ഥോ പഞ്ഞത്തോ ഹോതി. സകിം ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിതബ്ബം, ദുതിയദിവസതോ പട്ഠായ പടിഗ്ഗഹണേ ദുക്കടം, അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ പാചിത്തിയം.
അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – ഏകകുലേന വാ നാനാകുലേഹി വാ ഏകതോ ഹുത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ വാ നാനാഠാനേസു വാ ‘‘അജ്ജ ഏകസ്മിം; സ്വേ ഏകസ്മി’’ന്തി ഏവം അനിയമിതട്ഠാനേ വാ പഞ്ഞത്തം ഏകസ്മിം ഠാനേ ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിത്വാ ദുതിയദിവസേ തസ്മിം ഠാനേ അഞ്ഞസ്മിം വാ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. നാനാകുലേഹി പന നാനാഠാനേസു പഞ്ഞത്തം ഏകസ്മിം ഠാനേ ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിത്വാ ദുതിയദിവസേ അഞ്ഞത്ഥ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. പടിപാടിം പന ഖേപേത്വാ പുന ആദിതോ പട്ഠായ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. ഏകപൂഗനാനാപൂഗഏകഗാമനാനാഗാമേസുപി ഏസേവ നയോ. യോപി ഏകകുലസ്സ വാ നാനാകുലാനം വാ ഏകതോ പഞ്ഞത്തോ തണ്ഡുലാദീനം അഭാവേന അന്തരന്തരാ ഛിജ്ജതി, സോപി ന ഭുഞ്ജിതബ്ബോ. സചേ പന ‘‘ന സക്കോമ ദാതു’’ന്തി ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ പുന കല്യാണചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ദാതും ആരഭന്തി, ഏതം പുന ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം.
൨൦൮. അനാപത്തി ഗിലാനസ്സാതി ഗിലാനസ്സ അനുവസിത്വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി. ഗച്ഛന്തോ വാതി യോ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകദിവസം ഗതട്ഠാനേ ച ഏകദിവസം ഭുഞ്ജതി, തസ്സാപി അനാപത്തി. ആഗച്ഛന്തേപി ഏസേവ നയോ. ഗന്ത്വാ പച്ചാഗച്ഛന്തോപി അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകദിവസം ആഗതട്ഠാനേ ച ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിതും ലഭതി. ഗച്ഛിസ്സാമീതി ഭുഞ്ജിത്വാ നിക്ഖന്തസ്സ നദീ വാ പൂരതി ചോരാദിഭയം വാ ഹോതി, സോ നിവത്തിത്വാ ഖേമഭാവം ഞത്വാ ഗച്ഛന്തോ പുന ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിതും ലഭതീതി സബ്ബമിദം മഹാപച്ചരിയാദീസു വുത്തം. ഓദിസ്സ പഞ്ഞത്തോ ഹോതീതി ഭിക്ഖൂനംയേവ അത്ഥായ ഉദ്ദിസിത്വാ പഞ്ഞത്തോ ഹോതി. ന യാവദത്ഥോതി യാവദത്ഥം പഞ്ഞത്തോ ന ഹോതി, ഥോകം ഥോകം ലബ്ഭതി, താദിസം നിച്ചമ്പി ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. പഞ്ച ഭോജനാനി ഠപേത്വാ സബ്ബത്ഥാതി യാഗുഖജ്ജകഫലാഫലാദിഭേദേ സബ്ബത്ഥ അനാപത്തി. യാഗുആദീനി ഹി നിച്ചമ്പി ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. സേസം ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കായതോ ച കായചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ആവസഥപിണ്ഡസിക്ഖാപദം പഠമം.
൨. ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൦൯. ദുതിയസിക്ഖാപദേ – പരിഹീനലാഭസക്കാരോതി സോ കിര അജാതസത്തുനാ രാജാനം മാരാപേത്വാപി അഭിമാരേ യോജേത്വാപി രുഹിരുപ്പാദം കത്വാപി ഗുള്ഹപടിച്ഛന്നോ അഹോസി. യദാ പന ദിവായേവ ധനപാലകം പയോജേസി, തദാ പാകടോ ജാതോ. ‘‘കഥം ദേവദത്തോ ഹത്ഥിം പയോജേസീ’’തി പരികഥായ ഉപ്പന്നായ ‘‘ന കേവലം ഹത്ഥിം പയോജേസി, രാജാനമ്പി മാരാപേസി, അഭിമാരേപി പേസേസി, സിലമ്പി പവിജ്ഝി, പാപോ ദേവദത്തോ’’തി പാകടോ അഹോസി. ‘‘കേന സദ്ധിം ഇദം കമ്മമകാസീ’’തി ച വുത്തേ ‘‘രഞ്ഞാ അജാതസത്തുനാ’’തി ആഹംസു. തതോ നാഗരാ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ രാജാ ഏവരൂപം ചോരം സാസനകണ്ടകം ഗഹേത്വാ വിചരിസ്സതീ’’തി ഉട്ഠഹിംസു. രാജാ നഗരസങ്ഖോഭം ഞത്വാ ദേവദത്തം നീഹരി. തതോ പട്ഠായ ചസ്സ പഞ്ചഥാലിപാകസതാനി ഉപച്ഛിന്ദി, ഉപട്ഠാനമ്പിസ്സ ന അഗമാസി, അഞ്ഞേപിസ്സ മനുസ്സാ ന കിഞ്ചി ദാതബ്ബം വാ കാതബ്ബം വാ മഞ്ഞിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘പരിഹീനലാഭസക്കാരോ’’തി. കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതീതി ‘‘മാ മേ ഗണോ ഭിജ്ജീ’’തി പരിസം പോസേന്തോ ‘‘ത്വം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭത്തം ദേഹി, ത്വം ദ്വിന്ന’’ന്തി ഏവം വിഞ്ഞാപേത്വാ സപരിസോ കുലേസു ഭുഞ്ജതി.
൨൧൧. ചീവരം പരിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഭത്തം അഗണ്ഹന്താനം ചീവരം ന ദേന്തി, തസ്മാ പരിത്തം ഉപ്പജ്ജതി.
൨൧൨. ചീവരകാരകേ ഭിക്ഖൂ ഭത്തേന നിമന്തേന്തീതി ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ചിരേന ചീവരം നിട്ഠാപേന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഏവം ലഹും നിട്ഠാപേത്വാ ചീവരം പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തീ’’തി പുഞ്ഞകാമതായ നിമന്തേന്തി.
൨൧൫. നാനാവേരജ്ജകേതി നാനാവിധേഹി അഞ്ഞരജ്ജേഹി ആഗതേ. ‘‘നാനാവിരജ്ജകേ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ.
൨൧൭-൮. ഗണഭോജനേതി ഗണസ്സ ഭോജനേ. ഇധ ച ഗണോ നാമ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ ആദിം കത്വാ തതുത്തരിം ഭിക്ഖൂ അധിപ്പേതാ, തേനേവ സബ്ബന്തിമം പരിച്ഛേദം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്ഥ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ…പേ… ഏതം ഗണഭോജനം നാമാ’’തി. തം പനേതം ഗണഭോജനം ദ്വീഹാകാരേഹി പസവതി നിമന്തനതോ വാ വിഞ്ഞത്തിതോ വാ. കഥം നിമന്തനതോ പസവതി? ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ഓദനേന നിമന്തേമി, ഓദനം മേ ഗണ്ഹഥ ആകങ്ഖഥ ഓലോകേഥ അധിവാസേഥ പടിമാനേഥാ’’തി ഏവം യേന കേനചി വേവചനേന വാ ഭാസന്തരേന വാ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം നാമം ഗഹേത്വാ നിമന്തേതി. ഏവം ഏകതോ നിമന്തിതാ പരിച്ഛിന്നകാലവസേന അജ്ജതനായ വാ സ്വാതനായ വാ ഏകതോ ഗച്ഛന്തി, ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി, ഏകതോ ഭുഞ്ജന്തി, ഗണഭോജനം ഹോതി, സബ്ബേസം ആപത്തി. ഏകതോ നിമന്തിതാ ഏകതോ വാ നാനതോ വാ ഗച്ഛന്തി, ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി, നാനതോ ഭുഞ്ജന്തി, ആപത്തിയേവ. പടിഗ്ഗഹണമേവ ഹി ഏത്ഥ പമാണം. ഏകതോ നിമന്തിതാ ഏകതോ വാ നാനതോ വാ ഗച്ഛന്തി, നാനതോ ഗണ്ഹന്തി, ഏകതോ വാ നാനതോ വാ ഭുഞ്ജന്തി, അനാപത്തി. ചത്താരി പരിവേണാനി വാ വിഹാരേ വാ ഗന്ത്വാ നാനതോ നിമന്തിതാ ഏകട്ഠാനേ ഠിതേസുയേവ വാ ഏകോ പുത്തേന ഏകോ പിതരാതി ഏവമ്പി നാനതോ നിമന്തിതാ ഏകതോ വാ നാനതോ വാ ഗച്ഛന്തു, ഏകതോ വാ നാനതോ വാ ഭുഞ്ജന്തു, സചേ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി, ഗണഭോജനം ഹോതി, സബ്ബേസം ആപത്തി. ഏവം താവ നിമന്തനതോ പസവതി.
കഥം വിഞ്ഞത്തിതോ? ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ ഏകതോ ഠിതാ വാ നിസിന്നാ വാ ഉപാസകം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ചതുന്നമ്പി ഭത്തം ദേഹീ’’തി വാ വിഞ്ഞാപേയ്യും, പാടേക്കം വാ പസ്സിത്വാ ‘‘മയ്ഹം ദേഹി, മയ്ഹം ദേഹീ’’തി ഏവം ഏകതോ വാ നാനതോ വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഏകതോ വാ ഗച്ഛന്തു നാനതോ വാ, ഭത്തം ഗഹേത്വാപി ഏകതോ വാ ഭുഞ്ജന്തു നാനതോ വാ, സചേ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി, ഗണഭോജനം ഹോതി, സബ്ബേസം ആപത്തി. ഏവം വിഞ്ഞത്തിതോ പസവതി.
പാദാപി ഫലിതാതി യഥാ മഹാചമ്മസ്സ പരതോ മംസം ദിസ്സതി; ഏവം ഫാലിതാ, വാലികായ വാ സക്ഖരായ വാ പഹടമത്തേ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തി, ന സക്കാ ഹോതി അന്തോഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിതും. ഈദിസേ ഗേലഞ്ഞേ ഗിലാനസമയോതി ഭുഞ്ജിതബ്ബം, ന ലേസകപ്പിയം കാതബ്ബം.
ചീവരേ കയിരമാനേതി യദാ സാടകഞ്ച സുത്തഞ്ച ലഭിത്വാ ചീവരം കരോന്തി തദാ; വിസുഞ്ഹി ചീവരകാരസമയോ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ യോ തത്ഥ ചീവരേ കത്തബ്ബം യംകിഞ്ചി കമ്മം കരോതി, മഹാപച്ചരിയഞ്ഹി ‘‘അന്തമസോ സൂചിവേധനകോ’’തിപി വുത്തം, തേന ചീവരകാരസമയോതി ഭുഞ്ജിതബ്ബം. കുരുന്ദിയം പന വിത്ഥാരേനേവ വുത്തം. യോ ചീവരം വിചാരേതി, ഛിന്ദതി, മോഘസുത്തം ഠപേതി, ആഗന്തുകപട്ടം ഠപേതി, പച്ചാഗതം സിബ്ബതി, ആഗന്തുകപട്ടം ബന്ധതി, അനുവാതം ഛിന്ദതി ഘട്ടേതി ആരോപേതി, തത്ഥ പച്ചാഗതം സിബ്ബതി, സുത്തം കരോതി വലേതി, പിപ്ഫലികം നിസേതി, പരിവത്തനം കരോതി, സബ്ബോപി ചീവരം കരോതിയേവാതി വുച്ചതി. യോ പന സമീപേ നിസിന്നോ ജാതകം വാ ധമ്മപദം വാ കഥേതി, അയം ന ചീവരകാരകോ. ഏതം ഠപേത്വാ സേസാനം ഗണഭോജനേ അനാപത്തീതി.
അദ്ധയോജനന്തി ഏത്തകമ്പി അദ്ധാനം ഗന്തുകാമേന. യോ പന ദൂരം ഗന്തുകാമോ, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഗച്ഛന്തേനാതി അദ്ധാനം ഗച്ഛന്തേന, അദ്ധയോജനബ്ഭന്തരേ ഗാവുതേപി ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ഗതേന ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഗതേന ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിതബ്ബം. നാവാഭിരുഹനേപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – അഭിരുള്ഹേന ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാപി യാവ ന ഓരോഹതി താവ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. ചതുത്ഥേ ആഗതേതി അയം അന്തിമപരിച്ഛേദോ, ചതുത്ഥേപി ആഗതേ യത്ഥ ന യാപേന്തി; സോ മഹാസമയോ. യത്ഥ പന സതം വാ സഹസ്സം വാ സന്നിപതന്തി, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തസ്മാ താദിസേ കാലേ ‘‘മഹാസമയോ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ കോചി പരിബ്ബാജകസമാപന്നോതി സഹധമ്മികേസു വാ തിത്ഥിയേസു വാ അഞ്ഞതരോ, ഏതേസഞ്ഹി യേന കേനചി കതേ ഭത്തേ ‘‘സമണഭത്തസമയോ’’തി ഭുഞ്ജിതബ്ബം.
൨൨൦. അനാപത്തി സമയേതി സത്തസു സമയേസു അഞ്ഞതരസ്മിം അനാപത്തി. ദ്വേ തയോ ഏകതോതി യേപി അകപ്പിയനിമന്തനം സാദിയിത്വാ ദ്വേ വാ തയോ വാ ഏകതോ ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, തേസമ്പി അനാപത്തി.
തത്ഥ അനിമന്തിതചതുത്ഥം, പിണ്ഡപാതികചതുത്ഥം, അനുപസമ്പന്നചതുത്ഥം, പത്തചതുത്ഥം, ഗിലാനചതുത്ഥന്തി പഞ്ചന്നം ചതുക്കാനം വസേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. കഥം? ഇധേകച്ചോ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേതി. തേസു തയോ ഗതാ, ഏകോ ന ഗതോ. ഉപാസകോ ‘‘ഏകോ ഭന്തേ ഥേരോ കുഹി’’ന്തി പുച്ഛതി. നാഗതോ ഉപാസകാതി. സോ അഞ്ഞം തങ്ഖണപ്പത്തം കഞ്ചി ‘‘ഏഹി ഭന്തേ’’തി പവേസേത്വാ ചതുന്നമ്പി ഭത്തം ദേതി, സബ്ബേസം അനാപത്തി. കസ്മാ? ഗണപൂരകസ്സ അനിമന്തിതത്താ. തയോ ഏവ ഹി തത്ഥ നിമന്തിതാ ഗണ്ഹിംസു, തേഹി ഗണോ ന പൂരതി, ഗണപൂരകോ ച അനിമന്തിതോ, തേന ഗണോ ഭിജ്ജതീതി ഇദം അനിമന്തിതചതുത്ഥം.
പിണ്ഡപാതികചതുത്ഥേ – നിമന്തനകാലേ ഏകോ പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി, സോ നാധിവാസേതി. ഗമനവേലായ പന ‘‘ഏഹി ഭന്തേ’’തി വുത്തേ അനധിവാസിതത്താ അനാഗച്ഛന്തമ്പി ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖം ലച്ഛഥാ’’തി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി, സോ തം ഗണം ഭിന്ദതി. തസ്മാ സബ്ബേസം അനാപത്തി.
അനുപസമ്പന്നചതുത്ഥേ – സാമണേരേന സദ്ധിം നിമന്തിതാ ഹോന്തി, സോപി ഗണം ഭിന്ദതി.
പത്തചതുത്ഥേ – ഏകോ സയം അഗന്ത്വാ പത്തം പേസേതി; ഏവമ്പി ഗണോ ഭിജ്ജതി. തസ്മാ സബ്ബേസം അനാപത്തി.
ഗിലാനചതുത്ഥേ – ഗിലാനേന സദ്ധിം നിമന്തിതാ ഹോന്തി, തത്ഥ ഗിലാനസ്സേവ അനാപത്തി, ഇതരേസം പന ഗണപൂരകോ ഹോതി. ന ഹി ഗിലാനേന ഗണോ ഭിജ്ജതി. തസ്മാ തേസം ആപത്തിയേവ. മഹാപച്ചരിയം പന അവിസേസേന വുത്തം.
സമയലദ്ധകോ സയമേവ മുച്ചതി, സേസാനം ഗണപൂരകത്താ ആപത്തികരോ ഹോതി. തസ്മാ ചീവരദാനസമയലദ്ധകാദീനമ്പി വസേന ചതുക്കാനി വേദിതബ്ബാനി. സചേ പന അധിവാസേത്വാ ഗതേസുപി ചതൂസു ജനേസു ഏകോ പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം ഗണം ഭിന്ദിസ്സാമി, നിമന്തനം സാദിയഥാ’’തി വത്വാ യാഗുഖജ്ജകാവസാനേ ഭത്തത്ഥായ പത്തം ഗണ്ഹന്താനം അദത്വാ ‘‘ഇമേ താവ ഭിക്ഖൂ ഭോജേത്വാ വിസ്സജ്ജേഥ, അഹം പച്ഛാ അനുമോദനം കത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി നിസിന്നോ. തേസു ഭുത്വാ ഗതേസു ‘‘ദേഥ ഭന്തേ പത്ത’’ന്തി ഉപാസകേന പത്തം ഗഹേത്വാ ഭത്തേ ദിന്നേ ഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം കത്വാ ഗച്ഛതി, സബ്ബേസം അനാപത്തി. പഞ്ചന്നഞ്ഹി ഭോജനാനംയേവ വസേന ഗണഭോജനേ വിസങ്കേതം നത്ഥി. ഓദനേന നിമന്തിതാ കുമ്മാസം ഗണ്ഹന്താപി ആപത്തിം ആപജ്ജന്തി. താനി ച തേഹി ഏകതോ ന ഗഹിതാനി. യാഗുആദീസു പന വിസങ്കേതം ഹോതി, താനി തേഹി ഏകതോ ഗഹിതാനീതി. ഏവം ഏകോ പണ്ഡിതോ അഞ്ഞേസമ്പി അനാപത്തിം കരോതി.
തസ്മാ സചേ കോചി സങ്ഘഭത്തം കത്തുകാമേന നിമന്തനത്ഥായ പേസിതോ വിഹാരം ആഗമ്മ ‘‘ഭന്തേ, സ്വേ അമ്ഹാകം ഘരേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വാ ‘‘സങ്ഘഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വാ ‘‘സങ്ഘോ ഭത്തം ഗണ്ഹാതൂ’’തി വാ വദതി, ഭത്തുദ്ദേസകേന പണ്ഡിതേന ഭവിതബ്ബം, നേമന്തനികാ ഗണഭോജനതോ പിണ്ഡപാതികാ ച ധുതങ്ഗഭേദതോ മോചേതബ്ബാ. കഥം? ഏവം താവ വത്തബ്ബം – ‘‘സ്വേ ന സക്കാ ഉപാസകാ’’തി. ‘‘പുനദിവസേ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘പുനദിവസേപി ന സക്കാ’’തി. ഏവം യാവ അദ്ധമാസമ്പി ഹരിത്വാ പുന വത്തബ്ബോ – ‘‘ത്വം കിം അവചാ’’തി? സചേ പുനപി ‘‘സങ്ഘഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, തതോ ‘‘ഇമം താവ ഉപാസക പുപ്ഫം കപ്പിയം കരോഹി, ഇമം തിണ’’ന്തി ഏവം വിക്ഖേപം കത്വാ പുന ‘‘കിം കഥയിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ. സചേ പുനപി തഥേവ വദതി, ‘‘ആവുസോ, ത്വം പിണ്ഡപാതികേ വാ മഹാഥേരേ വാ ന ലച്ഛസി, സാമണേരേ ലച്ഛസീ’’തി വത്തബ്ബോ. ‘‘നനു, ഭന്തേ അസുകസ്മിഞ്ച അസുകസ്മിഞ്ച ഗാമേ ഭദന്തേ ഭോജേസും, അഹം കസ്മാ ന ലഭാമീ’’തി ച വുത്തേ ‘‘തേ നിമന്തേതും ജാനന്തി, ത്വം ന ജാനാസീ’’തി. തേ കഥം നിമന്തേസും ഭന്തേതി? തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘അമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. സചേ സോപി തഥേവ വദതി, വട്ടതി. അഥ പുനപി ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, ‘‘ന ദാനി ത്വം, ആവുസോ, ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ലച്ഛസി, തയോ ഏവ ലച്ഛസീ’’തി വത്തബ്ബോ. ‘‘നനു, ഭന്തേ, അസുകസ്മിഞ്ച അസുകസ്മിഞ്ച ഗാമേ സകലം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഭോജേസും, അഹം കസ്മാ ന ലഭാമീ’’തി? ‘‘ത്വം നിമന്തേതും ന ജാനാസീ’’തി. ‘‘തേ കഥം നിമന്തേസു’’ന്തി? തേ ‘‘ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹംസൂതി. സചേ സോപി ‘‘ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, വട്ടതി. അഥ പുനപി ‘‘ഭത്തമേവാ’’തി വദതി, തതോ വത്തബ്ബോ – ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, നത്ഥമ്ഹാകം തവ ഭത്തേനത്ഥോ, നിബദ്ധഗോചരോ ഏസ അമ്ഹാകം, മയമേത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമാ’’തി. തം ‘‘ചരഥ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ആഗതം പുച്ഛന്തി – ‘‘കിം ഭോ ലദ്ധാ ഭിക്ഖൂ’’തി. ‘‘കിം ഏതേന ബഹു ഏത്ഥ വത്തബ്ബം, ‘ഥേരാ സ്വേ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമാ’തി ആഹംസു. മാ ദാനി തുമ്ഹേ പമജ്ജിത്ഥാ’’തി. ദുതിയദിവസേ ചേതിയവത്തം കത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘത്ഥേരേന വത്തബ്ബാ – ‘‘ആവുസോ, ധുരഗാമേ സങ്ഘഭത്തം അപണ്ഡിതമനുസ്സോ പന അഗമാസി, ഗച്ഛാമ ധുരഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമാ’’തി. ഭിക്ഖൂഹി ഥേരസ്സ വചനം കാതബ്ബം, ന ദുബ്ബചേഹി ഭവിതബ്ബം, ഗാമദ്വാരേ അട്ഠത്വാവ പിണ്ഡായ ചരിതബ്ബം. തേസു പത്താനി ഗഹേത്വാ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേന്തേസു ഭുഞ്ജിതബ്ബം. സചേ ആസനസാലായ ഭത്തം ഠപേത്വാ രഥികാസു ആഹിണ്ഡന്താ ആരോചേന്തി – ‘‘ആസനസാലായ, ഭന്തേ, ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി ന വട്ടതി.
അഥ പന ഭത്തം ആദായ തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി, പടികച്ചേവ വാ വിഹാരം അഭിഹരിത്വാ പതിരൂപേ ഠാനേ ഠപേത്വാ ആഗതാഗതാനം ദേന്തി, അയം അഭിഹടഭിക്ഖാ നാമ വട്ടതി. സചേ പന ഭത്തസാലായ ദാനം സജ്ജേത്വാ തം തം പരിവേണം പഹിണന്തി ‘‘ഭത്തസാലായ ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി, ന വട്ടതി. യേ പന മനുസ്സാ പിണ്ഡചാരികേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ആസനസാലം സമ്മജ്ജിത്വാ തത്ഥ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേന്തി, ന തേ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. യേ പന ഗാമേ ഭിക്ഖം അലഭിത്വാ ഗാമതോ നിക്ഖമന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘ഭന്തേ ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി, തേ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ, ന വാ നിവത്തിതബ്ബം. സചേ ‘‘നിവത്തഥ, ഭന്തേ, ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി, ‘‘നിവത്തഥാ’’തി വുത്തപദേ നിവത്തിതും വട്ടതി. ‘‘നിവത്തഥ ഭന്തേ, ഘരേ ഭത്തം കതം, ഗാമേ ഭത്തം കത’’ന്തി വദന്തി, ഗേഹേ ച ഗാമേ ച ഭത്തം നാമ യസ്സ കസ്സചി ഹോതീതി നിവത്തിതും വട്ടതി. ‘‘നിവത്തഥ, ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി സമ്ബന്ധം കത്വാ വദന്തി, നിവത്തിതും ന വട്ടതി. ആസനസാലതോ പിണ്ഡായ ചരിതും നിക്ഖമന്തേ ദിസ്വാ ‘‘നിസീദഥ ഭന്തേ ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. നിച്ചഭത്തന്തി ധുവഭത്തം വുച്ചതി. ‘‘നിച്ചഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി, ബഹൂനമ്പി ഏകതോ ഗഹേതും വട്ടതി. സലാകഭത്താദീസുപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ഗണഭോജനസിക്ഖാപദം ദുതിയം.
൩. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൨൧. തതിയസിക്ഖാപദേ – ന ഖോ ഇദം ഓരകം ഭവിസ്സതി, യഥയിമേ മനുസ്സാ സക്കച്ചം ഭത്തം കരോന്തീതി, യേന നിയാമേന ഇമേ മനുസ്സാ സക്കച്ചം ഭത്തം കരോന്തി, തേന ഞായതി – ‘‘ഇദം സാസനം ഇദം വാ ബുദ്ധപ്പമുഖേ സങ്ഘേ ദാനം ന ഖോ ഓരകം ഭവിസ്സതി, പരിത്തം ലാമകം നേവ ഭവിസ്സതീ’’തി. കിരപതികോതി ഏത്ഥ ‘‘കിരോ’’തി തസ്സ കുലപുത്തസ്സ നാമം; അധിപച്ചട്ഠേന പന ‘‘കിരപതികോ’’തി വുച്ചതി. സോ കിര ഇസ്സരോ അധിപതി മാസഉതുസംവച്ഛരനിയാമേന വേതനം ദത്വാ കമ്മകാരകേ കമ്മം കാരേതി. ബദരാ പടിയത്താതി ഉപചാരവസേന വദതി. ബദരമിസ്സേനാതി ബദരസാളവേന.
൨൨൨. ഉസ്സൂരേ ആഹരിയിത്ഥാതി അതിദിവാ ആഹരിയിത്ഥ.
൨൨൬. മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീതി അയം ഭത്തവികപ്പനാ നാമ സമ്മുഖാപി പരമ്മുഖാപി വട്ടതി. സമ്മുഖാ ദിസ്വാ ‘‘തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, അദിസ്വാ പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ വികപ്പേമീ’’തി വത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന പരമ്മുഖാവികപ്പനാവ വുത്താ. സാ ചായം യസ്മാ വിനയകമ്മേന സങ്ഗഹിതാ, തസ്മാ ഭഗവതോ വികപ്പേതും ന വട്ടതി. ഭഗവതി ഹി ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നേപി സങ്ഘമജ്ഝേ നിസിന്നേപി സങ്ഘേന ഗണപ്പഹോനകേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ തം തം കമ്മം കതം സുകതമേവ ഹോതി, ഭഗവാ നേവ കമ്മം കോപേതി; ന സമ്പാദേതി. ന കോപേതി ധമ്മിസ്സരത്താ, ന സമ്പാദേതി അഗണപൂരകത്താ.
൨൨൯. ദ്വേ തയോ നിമന്തനേ ഏകതോ ഭുഞ്ജതീതി ദ്വേ തീണി നിമന്തനാനി ഏകപത്തേ പക്ഖിപിത്വാ മിസ്സേത്വാ ഏകം കത്വാ ഭുഞ്ജതീതി അത്ഥോ. ദ്വേ തീണി കുലാനി നിമന്തേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിസീദാപേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ആഹരിത്വാ ഭത്തം ആകിരന്തി, സൂപബ്യഞ്ജനം ആകിരന്തി, ഏകമിസ്സകം ഹോതി, ഏത്ഥ അനാപത്തീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. സചേ പന മൂലനിമന്തനം ഹേട്ഠാ ഹോതി, പച്ഛിമം പച്ഛിമം ഉപരി, തം ഉപരിതോ പട്ഠായ ഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി. ഹത്ഥം പന അന്തോ പവേസേത്വാ പഠമനിമന്തനതോ ഏകമ്പി കബളം ഉദ്ധരിത്വാ ഭുത്തകാലതോ പട്ഠായ യഥാ തഥാ വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി. സചേപി തത്ഥ ഖീരം വാ രസം വാ ആകിരന്തി, യേന അജ്ഝോത്ഥതം ഭത്തം ഏകരസം ഹോതി, കോടിതോ പട്ഠായ ഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന വുത്തം – ‘‘ഖീരഭത്തം വാ രസഭത്തം വാ ലഭിത്വാ നിസിന്നസ്സ തത്ഥേവ അഞ്ഞേപി ഖീരഭത്തം വാ രസഭത്തം വാ ആകിരന്തി, ഖീരം വാ രസം വാ പിവതോ അനാപത്തി. ഭുഞ്ജന്തേന പന പഠമം ലദ്ധമംസഖണ്ഡം വാ ഭത്തപിണ്ഡം വാ മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ കോടിതോ പട്ഠായ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. സപ്പിപായാസേപി ഏസേവ നയോ’’തി.
മഹാഉപാസകോ ഭിക്ഖും നിമന്തേതി, തസ്സ കുലം ഉപഗതസ്സ ഉപാസകോപി തസ്സ പുത്തദാരഭാതികഭഗിനിആദയോപി അത്തനോ അത്തനോ കോട്ഠാസം ആഹരിത്വാ പത്തേ പക്ഖിപന്തി, ഉപാസകേന പഠമം ദിന്നം അഭുഞ്ജിത്വാ പച്ഛാ ലദ്ധം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ‘‘അനാപത്തീ’’തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. കുരുന്ദട്ഠകഥായം പന വട്ടതീതി വുത്തം. മഹാപച്ചരിയം ‘‘സചേ പാടേക്കം പചന്തി, അത്തനോ അത്തനോ പക്കഭത്തതോ ആഹരിത്വാ ദേന്തി, തത്ഥ പച്ഛാ ആഹടം പഠമം ഭുഞ്ജന്തസ്സ പാചിത്തിയം. യദി പന സബ്ബേസം ഏകോവ പാകോ ഹോതി, പരമ്പരഭോജനം ന ഹോതീ’’തി വുത്തം. മഹാഉപാസകോ നിമന്തേത്വാ നിസീദാപേതി, അഞ്ഞോ മനുസ്സോ പത്തം ഗണ്ഹാതി, ന ദാതബ്ബം. കിം ഭന്തേ ന ദേഥാതി? നനു ഉപാസക തയാ നിമന്തിതമ്ഹാതി! ഹോതു ഭന്തേ, ലദ്ധം ലദ്ധം ഭുഞ്ജഥാതി വദതി, ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. അഞ്ഞേന ആഹരിത്വാ ഭത്തേ ദിന്നേ ആപുച്ഛിത്വാപി ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി കുരുന്ദിയം വുത്തം.
അനുമോദനം കത്വാ ഗച്ഛന്തം ധമ്മം സോതുകാമാ ‘‘സ്വേപി ഭന്തേ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി സബ്ബേ നിമന്തേന്തി, പുനദിവസേ ആഗന്ത്വാ ലദ്ധം ലദ്ധം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. കസ്മാ? സബ്ബേഹി നിമന്തിതത്താ. ഏകോ ഭിക്ഖു പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഭത്തം ലഭതി, തമഞ്ഞോ ഉപാസകോ നിമന്തേത്വാ ഘരേ നിസീദാപേതി, ന ച താവ ഭത്തം സമ്പജ്ജതി. സചേ സോ ഭിക്ഖു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധഭത്തം ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി. അഭുത്വാ നിസിന്നേ ‘‘കിം ഭന്തേ ന ഭുഞ്ജസീ’’തി വുത്തേ ‘‘തയാ നിമന്തിതത്താ’’തി വത്വാ ലദ്ധം ലദ്ധം ഭുഞ്ജഥ ഭന്തേ’’തി വുത്തോ ഭുഞ്ജതി, വട്ടതി.
സകലേന ഗാമേനാതി സകലേന ഗാമേന ഏകതോ ഹുത്വാ നിമന്തിതസ്സേവ യത്ഥ കത്ഥചി ഭുഞ്ജതോ അനാപത്തി. പൂഗേപി ഏസേവ നയോ. നിമന്തിയമാനോ ഭിക്ഖം ഗഹേസ്സാമീതി ഭണതീതി ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹാ’’തി നിമന്തിയമാനോ ‘‘ന മയ്ഹം തവ ഭത്തേനത്ഥോ, ഭിക്ഖം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വദതി. ഏത്ഥ പന മഹാപദുമത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഏവം വദന്തോ ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ അനിമന്തനം കാതും സക്കോതി, ഭുഞ്ജനത്ഥായ പന ഓകാസോ കതോ ഹോതീതി നേവ ഗണഭോജനതോ ന ചാരിത്തതോ മുച്ചതീ’’തി. മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘യദഗ്ഗേന അനിമന്തനം കാതും സക്കോതി, തദഗ്ഗേന നേവ ഗണഭോജനം ന ചാരിത്തം ഹോതീ’’തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം ഏത്ഥ ഹി ഭോജനം കിരിയാ, അവികപ്പനം അകിരിയാ, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദം തതിയം.
൪. കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൩൦. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേ – കാണമാതാതി കാണായ മാതാ. സാ കിരസ്സാ ധീതാ അഭിരൂപാ അഹോസി, യേ യേ തം പസ്സന്തി, തേ തേ രാഗേന കാണാ ഹോന്തി, രാഗന്ധാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തസ്മാ പരേസം കാണഭാവകരണതോ ‘‘കാണാ’’തി വിസ്സുതാ അഹോസി. തസ്സാ വസേന മാതാപിസ്സാ ‘‘കാണമാതാ’’തി പാകടാ ജാതാ. ആഗതന്തി ആഗമനം. കിസ്മിം വിയാതി കീദിസം വിയ; ലജ്ജനകം വിയ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. രിത്തഹത്ഥം ഗന്തുന്തി രിത്താ ഹത്ഥാ അസ്മിം ഗമനേ തദിദം രിത്തഹത്ഥം, തം രിത്തഹത്ഥം ഗമനം ഗന്തും ലജ്ജനകം വിയ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. പരിക്ഖയം അഗമാസീതി ഉപാസികാ അരിയസാവികാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ സന്തം അദാതും ന സക്കോതി, തസ്മാ താവ ദാപേസി, യാവ സബ്ബം പരിക്ഖയം അഗമാസി. ധമ്മിയാ കഥായാതി ഏത്ഥ കാണാപി മാതു അത്ഥായ ദേസിയമാനം ധമ്മം സുണന്തീ ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപന്നാ അഹോസി. ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമീതി ആസനതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഗതോ. സോപി പുരിസോ ‘‘സത്ഥാ കിര കാണമാതായ നിവേസനം അഗമാസീ’’തി സുത്വാ കാണം ആനേത്വാ പകതിട്ഠാനേയേവ ഠപേസി.
൨൩൧. ഇമസ്മിം പന വത്ഥുസ്മിം ഉപ്പന്നമത്തേ അപ്പഞ്ഞത്തേയേവ സിക്ഖാപദേ പാഥേയ്യവത്ഥു ഉദപാദി, തസ്മാ അനന്തരമേവ ചേതം ദസ്സേതും ‘‘തേന ഖോ പന സമയേനാ’’തിആദി വുത്തം. സോപി ച ഉപാസകോ അരിയസാവകത്താ സബ്ബമേവ ദാപേസി. തേന വുത്തം – ‘‘പരിക്ഖയം അഗമാസീ’’തി.
൨൩൩. യംകിഞ്ചി പഹേണകത്ഥായാതി പണ്ണാകാരത്ഥായ പടിയത്തം യംകിഞ്ചി അതിരസകമോദകസക്ഖലികാദി സബ്ബം ഇധ പൂവോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. യംകിഞ്ചി പാഥേയ്യത്ഥായാതി മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താനം അന്തരാമഗ്ഗത്ഥായ പടിയത്തം യംകിഞ്ചി ബദ്ധസത്തുഅബദ്ധസത്തുതിലതണ്ഡുലാദി സബ്ബം ഇധ മന്ഥോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തതോ ചേ ഉത്തരിന്തി സചേപി തതിയം പത്തം ഥൂപീകതം ഗണ്ഹാതി, പൂവഗണനായ പാചിത്തിയം.
ദ്വത്തിപത്തപൂരേ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി മുഖവട്ടിയാ ഹേട്ഠിമലേഖായ സമപൂരേ പത്തേ ഗഹേത്വാ. അമുത്ര മയാ ദ്വത്തിപത്തപൂരാതി ഏത്ഥ സചേ ദ്വേ ഗഹിതാ, ‘‘അത്ര മയാ ദ്വേ പത്തപൂരാ പടിഗ്ഗഹിതാ, ത്വം ഏകം ഗണ്ഹേയ്യാസീ’’തി വത്തബ്ബം. തേനാപി അഞ്ഞം പസ്സിത്വാ ‘‘പഠമം ആഗതേന ദ്വേ പത്തപൂരാ ഗഹിതാ, മയാ ഏകോ, മാ ത്വം ഗണ്ഹീ’’തി വത്തബ്ബം. യേന പഠമം ഏകോ ഗഹിതോ, തസ്സാപി പരമ്പരാരോചനേ ഏസേവ നയോ. യേന പന സയമേവ തയോ ഗഹിതാ, തേന അഞ്ഞം ദിസ്വാ ‘‘മാ ഖോ ഏത്ഥ പടിഗ്ഗണ്ഹി’’ ച്ചേവ വത്തബ്ബം. പടിക്കമനം നീഹരിത്വാതി ആസനസാലം ഹരിത്വാ, ആസനസാലം ഗച്ഛന്തേന ച ഛഡ്ഡിതസാലാ ന ഗന്തബ്ബാ. യത്ഥ മഹാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിസീദതി, തത്ഥ ഗന്തബ്ബം. മഹാപച്ചരിയം പന വുത്തം ‘‘യാ ലദ്ധട്ഠാനതോ ആസന്നാ ആസനസാലാ, തത്ഥ ഗന്തബ്ബം. അത്തനോ ‘സന്ദിട്ഠാനം വാ സമ്ഭത്താനം വാ ഏകനികായികാനം വാ ദസ്സാമീ’തി അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും ന ലബ്ഭതി. സചേ പനസ്സ നിബദ്ധനിസീദനട്ഠാനം ഹോതി, ദൂരമ്പി ഗന്തും വട്ടതീ’’തി.
സംവിഭജിതബ്ബന്തി സചേ തയോ പത്തപൂരാ ഗഹിതാ, ഏകം അത്തനോ ഠപേത്വാ ദ്വേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബാ. സച്ചേ ദ്വേ ഗഹിതാ, ഏകം അത്തനോ ഠപേത്വാ ഏകോ സങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബോ, യഥാമിത്തം പന ദാതും ന ലബ്ഭതി. യേന ഏകോ ഗഹിതോ, ന തേന കിഞ്ചി അകാമാ ദാതബ്ബം, യഥാരുചി കാതബ്ബം.
൨൩൫. ഗമനേ പടിപ്പസ്സദ്ധേതി അന്തരാമഗ്ഗേ ഉപദ്ദവം വാ ദിസ്വാ അനത്ഥികതായ വാ ‘‘മയം ഇദാനി ന പേസിസ്സാമ, ന ഗമിസ്സാമാ’’തി ഏവം ഗമനേ പടിപ്പസ്സദ്ധേ ഉപച്ഛിന്നേ. ഞാതകാനം പവാരിതാനന്തി ഏതേസം ബഹുമ്പി ദേന്താനം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി. അട്ഠകഥാസു പന ‘‘തേസമ്പി പാഥേയ്യപഹേണകത്ഥായ പടിയത്തതോ പമാണമേവ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. സേസം ഉത്താനമേവ.
ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
കാണമാതാസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.
൫. പഠമപവാരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൩൬. പഞ്ചമസിക്ഖാപദേ – ഭിക്ഖൂ ഭുത്താവീ പവാരിതാതി ബ്രാഹ്മണേന ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ, യാവ ഇച്ഛഥാ’’തി ഏവം യാവദത്ഥപവാരണായ, സയഞ്ച ‘‘അലം, ആവുസോ, ഥോകം ഥോകം ദേഹീ’’തി ഏവം പടിക്ഖേപപവാരണായ പവാരിതാ. പടിവിസ്സകേതി സാമന്തഘരവാസികേ.
൨൩൭. കാകോരവസദ്ദന്തി കാകാനം ഓരവസദ്ദം; സന്നിപതിത്വാ വിരവന്താനം സദ്ദം. അലമേതം സബ്ബന്തി ഏത്ഥ തികാരം അവത്വാവ ‘‘അലമേതം സബ്ബം’’ ഏത്തകം വത്തും വട്ടതി.
൨൩൮-൯. ഭുത്താവീതി ഭുത്തവാ. തത്ഥ ച യസ്മാ യേന ഏകമ്പി സിത്ഥം സങ്ഖാദിത്വാ വാ അസങ്ഖാദിത്വാ വാ അജ്ഝോഹരിതം ഹോതി, സോ ‘‘ഭുത്താവീ’’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തേനസ്സ പദഭാജനേ ‘‘ഭുത്താവീ നാമ പഞ്ചന്നം ഭോജനാന’’ന്തിആദി വുത്തം. പവാരിതോതി കതപവാരണോ, കതപടിക്ഖേപോ. സോപി ച യസ്മാ ന പടിക്ഖേപമത്തേന, അഥ ഖോ പഞ്ചങ്ഗവസേന, തേനസ്സ പദഭാജനേ ‘‘പവാരിതോ നാമ അസനം പഞ്ഞായതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യസ്മാ ‘‘അസനം പഞ്ഞായതീ’’തി ഇമിനാ വിപ്പകതഭോജനോ, ‘‘പവാരിതോ’’തി വുത്തോ. യോ ച വിപ്പകതഭോജനോ, തേന കിഞ്ചി ഭുത്തം, കിഞ്ചി അഭുത്തം, യഞ്ച ഭുത്തം; തം സന്ധായ ‘‘ഭുത്താവീ’’തിപി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ഭുത്താവീവചനേന വിസും കഞ്ചി അത്ഥസിദ്ധിം ന പസ്സാമ. ‘‘ദിരത്തതിരത്തം, ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീ’’തിആദീസു (പാചി. ൬൧-൬൨) പന ദിരത്താദിവചനം വിയ പവാരിതപദസ്സ പരിവാരകഭാവേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ ചേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.
അസനം പഞ്ഞായതീതിആദീസു വിപ്പകതഭോജനം ദിസ്സതി, ഭുഞ്ജമാനോ ചേസോ പുഗ്ഗലോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഭോജനം പഞ്ഞായതീതി പവാരണപ്പഹോനകഭോജനം ദിസ്സതി. ഓദനാദീനം ചേ അഞ്ഞതരം പടിക്ഖിപിതബ്ബം ഭോജനം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഹത്ഥപാസേ ഠിതോതി പവാരണപ്പഹോനകം ഭോജനം ഗണ്ഹിത്വാ ദായകോ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണേ ഓകാസേ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഭിഹരതീതി സോ ചേ ദായകോ തസ്സ തം ഭത്തം കായേന അഭിഹരതീതി അത്ഥോ. പടിക്ഖേപോ പഞ്ഞായതീതി പടിക്ഖേപോ ദിസ്സതി; തഞ്ചേ അഭിഹടം സോ ഭിക്ഖു കായേന വാ വാചായ വാ പടിക്ഖിപതീതി അത്ഥോ. ഏവം പഞ്ചന്നം അങ്ഗാനം വസേന പവാരിതോ നാമ ഹോതീതി. വുത്തമ്പി ചേതം –
‘‘പഞ്ചഹി ഉപാലി ആകാരേഹി പവാരണാ പഞ്ഞായതി – അസനം പഞ്ഞായതി, ഭോജനം പഞ്ഞായതി, ഹത്ഥപാസേ ഠിതോ, അഭിഹരതി, പടിക്ഖേപോ പഞ്ഞായതീ’’തി (പരി. ൪൨൮).
തത്രായം വിനിച്ഛയോ – ‘‘അസന’’ന്തിആദീസു താവ യഞ്ച അസ്നാതി യഞ്ച ഭോജനം ഹത്ഥപാസേ ഠിതേന അഭിഹടം പടിക്ഖിപതി, തം ‘‘ഓദനോ, കുമ്മാസോ, സത്തു, മച്ഛോ, മംസ’’ന്തി ഇമേസം അഞ്ഞതരമേവ വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഓദനോ നാമ – സാലി, വീഹി, യവോ, ഗോധുമോ, കങ്ഗു, വരകോ, കുദ്രൂസകോതി സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം തണ്ഡുലേഹി നിബ്ബത്തോ. തത്ഥ ‘‘സാലീ’’തി അന്തമസോ നീവാരം ഉപാദായ സബ്ബാപി സാലിജാതി. ‘‘വീഹീ’’തി സബ്ബാപി വീഹിജാതി. ‘‘യവഗോധുമേസു’’ ഭേദോ നത്ഥി. ‘‘കങ്ഗൂ’’തി സേതരത്തകാളഭേദാ സബ്ബാപി കങ്ഗുജാതി. ‘‘വരകോ’’തി അന്തമസോ വരകചോരകം ഉപാദായ സബ്ബാ സേതവണ്ണാ വരകജാതി. ‘‘കുദ്രൂസകോ’’തി കാളകോ ദ്രവോ ചേവ സാമാകാദിഭേദാ ച സബ്ബാപി തിണധഞ്ഞജാതി.
നീവാരവരകചോരകാ ചേത്ഥ ‘‘ധഞ്ഞാനുലോമാ’’തി വദന്തി. ധഞ്ഞാനി വാ ഹോന്തു ധഞ്ഞാനുലോമാനി വാ, ഏതേസം വുത്തപ്പഭേദാനം സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം തണ്ഡുലേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഭത്തം പചിസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘യാഗും പചിസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘അമ്ബിലപായാസാദീസു അഞ്ഞതരം പചിസ്സാമാ’’തി വാ യംകിഞ്ചി സന്ധായ പചന്തു, സചേ ഉണ്ഹം സീതലം വാ ഭുഞ്ജന്താനം ഭോജനകാലേ ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനേ ഓധി പഞ്ഞായതി, ഓദനസങ്ഗഹമേവ ഗച്ഛതി, പവാരണം ജനേതി. സചേ ഓധി ന പഞ്ഞായതി, യാഗുസങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, പവാരണം ന ജനേതി.
യോപി പായാസോ വാ പണ്ണഫലകളീരമിസ്സകാ അമ്ബിലയാഗു വാ ഉദ്ധനതോ ഓതാരിതമത്താ അബ്ഭുണ്ഹാ ഹോതി, ആവജ്ജിത്വാ പിവിതും സക്കാ, ഹത്ഥേന ഗഹിതോകാസേപി ഓധിം ന ദസ്സേതി, പവാരണം ന ജനേതി. സചേ പന ഉസുമായ വിഗതായ സീതലീഭൂതാ ഘനഭാവം ഗച്ഛതി, ഓധിം ദസ്സേതി, പുന പവാരണം ജനേതി. പുബ്ബേ തനുഭാവോ ന രക്ഖതി. സചേപി ദധിതക്കാദീനി ആരോപേത്വാ ബഹുപണ്ണഫലകളീരേ പക്ഖിപിത്വാ മുട്ഠിമത്താപി തണ്ഡുലാ പക്ഖിത്താ ഹോന്തി, ഭോജനകാലേ ചേ ഓധി പഞ്ഞായതി, പവാരണം ജനേതി. അയാഗുകേ നിമന്തനേ ‘‘യാഗും ദസ്സാമാ’’തി ഭത്തേ ഉദകകഞ്ജികഖീരാദീനി ആകിരിത്വാ ‘‘യാഗും ഗണ്ഹഥാ’’തി ദേന്തി. കിഞ്ചാപി തനുകാ ഹോന്തി, പവാരണം ജനേതിയേവ. സചേ പന പക്കുഥിതേസു ഉദകാദീസു പക്ഖിപിത്വാ പചിത്വാ ദേന്തി, യാഗുസങ്ഗഹമേവ ഗച്ഛതി. യാഗുസങ്ഗഹം ഗതേപി തസ്മിം വാ അഞ്ഞസ്മിം വാ യത്ഥ മച്ഛമംസം പക്ഖിപന്തി, സചേ സാസപമത്തമ്പി മച്ഛമംസഖണ്ഡം വാ ന്ഹാരു വാ പഞ്ഞായതി, പവാരണം ജനേതി.
സുദ്ധരസകോ പന രസകയാഗു വാ ന ജനേതി. ഠപേത്വാ വുത്തധഞ്ഞാനം തണ്ഡുലേ അഞ്ഞേഹി വേണുതണ്ഡുലാദീഹി വാ കന്ദമൂലഫലേഹി വാ യേഹി കേഹിചി കതം ഭത്തമ്പി പവാരണം ന ജനേതി, പഗേവ ഘനയാഗു. സചേ പനേത്ഥ മച്ഛമംസം പക്ഖിപന്തി, ജനേതി. മഹാപച്ചരിയം ‘‘പുപ്ഫഅത്ഥായ ഭത്തമ്പി പവാരണം ജനേതീ’’തി വുത്തം. പുപ്ഫിഅത്ഥായ ഭത്തം നാമ പുപ്ഫിഖജ്ജകത്ഥായ കുഥിതതൂദകേ പക്ഖിപിത്വാ സേദിതതണ്ഡുലാ വുച്ചന്തി. സചേ പന തേ തണ്ഡുലേ സുക്ഖാപേത്വാ ഖാദന്തി, വട്ടതി; നേവ സത്തുസങ്ഖ്യം ന ഭത്തസങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. പുന തേഹി കതഭത്തം പവാരേതിയേവ. തേ തണ്ഡുലേ സപ്പിതേലാദീസു വാ പചന്തി, പൂവം വാ കരോന്തി, ന പവാരേന്തി. പുഥുകാ വാ താഹി കതസത്തുഭത്താദീനി വാ ന പവാരേന്തി.
കുമ്മാസോ നാമ യവേഹി കതകുമ്മാസോ. അഞ്ഞേഹി പന മുഗ്ഗാദീഹി കതകുമ്മാസോ പവാരണം ന ജനേതി. സത്തു നാമ സാലിവീഹിയവേഹി കതസത്തു. കങ്ഗുവരകകുദ്രൂസകസീസാനിപി ഭജ്ജിത്വാ ഈസകം കോട്ടേത്വാ ഥുസേ പലാപേത്വാ പുന ദള്ഹം കോട്ടേത്വാ ചുണ്ണം കരോന്തി. സചേപി തം അല്ലത്താ ഏകാബദ്ധം ഹോതി, സത്തുസങ്ഗഹമേവ ഗച്ഛതി. ഖരപാകഭജ്ജിതാനം വീഹീനം തണ്ഡുലേ കോട്ടേത്വാ ദേന്തി, തമ്പി ചുണ്ണം സത്തുസങ്ഗഹമേവ ഗച്ഛതി. സമപാകഭജ്ജിതാനം പന വീഹീനം വാ വീഹിപലാപാനം വാ തണ്ഡുലാ ഭജ്ജിതതണ്ഡുലാ ഏവ വാ ന പവാരേന്തി. തേസം പന തണ്ഡുലാദീനം ചുണ്ണം പവാരേതി. ഖരപാകഭജ്ജിതാനം വീഹീനം കുണ്ഡകമ്പി പവാരേതി. സമപാകഭജ്ജിതാനം പന ആതപസുക്ഖാനം വാ കുണ്ഡകം ന പവാരേതി. ലാജാ വാ തേഹി കതഭത്തസത്തുആദീനി വാ ന പവാരേന്തി. ഭജ്ജിതപിട്ഠം വാ യംകിഞ്ചി സുദ്ധഖജ്ജകം വാ ന പവാരേതി. മച്ഛമംസപൂരിതഖജ്ജകം പന സത്തുമോദകോ വാ പവാരേതി. മച്ഛോ മംസഞ്ച പാകടമേവ. അയം പന വിസേസോ – സചേപി യാഗും പിവന്തസ്സ യാഗുസിത്ഥമത്താനേവ ദ്വേ മച്ഛഖണ്ഡാനി വാ മംസഖണ്ഡാനി വാ ഏകഭാജനേ വാ നാനാഭാജനേ വാ ദേന്തി, താനി ചേ അഖാദന്തോ അഞ്ഞം യംകിഞ്ചി പവാരണപ്പഹോനകം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. തതോ ഏകം ഖാദിതം, ഏകം ഹത്ഥേ വാ പത്തേ വാ ഹോതി, സോ ചേ അഞ്ഞം പടിക്ഖിപതി, പവാരേതി. ദ്വേപി ഖാദിതാനി ഹോന്തി, മുഖേ സാസപമത്തമ്പി അവസിട്ഠം നത്ഥി, സചേപി അഞ്ഞം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി.
കപ്പിയമംസം ഖാദന്തോ കപ്പിയമംസം പടിക്ഖിപതി, പവാരേതി. കപ്പിയമംസം ഖാദന്തോ അകപ്പിയമംസം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. കസ്മാ? അവത്ഥുതായ. യഞ്ഹി ഭിക്ഖുനോ ഖാദിതും വട്ടതി, തംയേവ പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ ഹോതി. ഇദം പന ജാനന്തോ അകപ്പിയത്താ പടിക്ഖിപതി, അജാനന്തോപി പടിക്ഖിപിതബ്ബട്ഠാനേ ഠിതമേവ പടിക്ഖിപതി നാമ, തസ്മാ ന പവാരേതി. സചേ പന അകപ്പിയമംസം ഖാദന്തോ കപ്പിയമംസം പടിക്ഖിപതി, പവാരേതി. കസ്മാ? വത്ഥുതായ. യഞ്ഹി തേന പടിക്ഖിത്തം, തം പവാരണായ വത്ഥു. യം പന ഖാദതി, തം കിഞ്ചാപി പടിക്ഖിപിതബ്ബട്ഠാനേ ഠിതം, ഖാദിയമാനം പന മംസഭാവം ന ജഹതി, തസ്മാ പവാരേതി. അകപ്പിയമംസം ഖാദന്തോ അകപ്പിയമംസം പടിക്ഖിപതി, പുരിമനയേനേവ ന പവാരേതി. കപ്പിയമംസം വാ അകപ്പിയമംസം വാ ഖാദന്തോ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം യംകിഞ്ചി കപ്പിയഭോജനം പടിക്ഖിപതി, പവാരേതി. കുലദൂസകവേജ്ജകമ്മഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനസാദിതരൂപിയാദീഹി നിബ്ബത്തം ബുദ്ധപടികുട്ഠം അനേസനായ ഉപ്പന്നം അകപ്പിയഭോജനം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. കപ്പിയഭോജനം വാ അകപ്പിയഭോജനം വാ ഭുഞ്ജന്തോപി കപ്പിയഭോജനം പടിക്ഖിപതി, പവാരേതി. അകപ്പിയഭോജനം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതീതി സബ്ബത്ഥ വുത്തനയേനേവ കാരണം വേദിതബ്ബം.
ഏവം ‘‘അസന’’ന്തിആദീസു യഞ്ച അസ്നാതി, യഞ്ച ഭോജനം ഹത്ഥപാസേ ഠിതേന അഭിഹടം പടിക്ഖിപന്തോ പവാരണം ആപജ്ജതി, തം ഞത്വാ ഇദാനി യഥാ ആപജ്ജതി, തസ്സ ജാനനത്ഥം അയം വിനിച്ഛയോ – ‘‘‘അസനം ഭോജന’ന്തി ഏത്ഥ താവ യേന ഏകസിത്ഥമ്പി അജ്ഝോഹടം ഹോതി, സോ സചേ പത്തമുഖഹത്ഥാനം യത്ഥ കത്ഥചി പഞ്ചസു ഭോജനേസു ഏകസ്മിമ്പി സതി അഞ്ഞം പഞ്ചസു ഭോജനേസു ഏകമ്പി പടിക്ഖിപതി, പവാരേതി. കത്ഥചി ഭോജനം നത്ഥി, ആമിസഗന്ധമത്തം പഞ്ഞായതി, ന പവാരേതി. മുഖേ ച ഹത്ഥേ ച ഭോജനം നത്ഥി, പത്തേ അത്ഥി, തസ്മിം പന ആസനേ ന ഭുഞ്ജിതുകാമോ, വിഹാരം പവിസിത്വാ ഭുഞ്ജിതുകാമോ, അഞ്ഞസ്സ വാ ദാതുകാമോ, തസ്മിം ചേ അന്തരേ ഭോജനം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. കസ്മാ? വിപ്പകതഭോജനഭാവസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താ. യോപി അഞ്ഞത്ര ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിതുകാമോ മുഖേ ഭത്തം ഗിലിത്വാ സേസം ആദായ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അഞ്ഞം ഭോജനം പടിക്ഖിപതി, തസ്സാപി പവാരണാ ന ഹോതീ’’തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. യഥാ ച പത്തേ; ഏവം ഹത്ഥേപി. മുഖേപി വാ വിജ്ജമാനഭോജനം സചേ അനജ്ഝോഹരിതുകാമോ ഹോതി, തസ്മിഞ്ച ഖണേ അഞ്ഞം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. ഏകസ്മിഞ്ഹി പദേ വുത്തലക്ഖണം സബ്ബത്ഥ വേദിതബ്ബം ഹോതി. അപിച കുരുന്ദിയം ഏസ നയോ ദസ്സിതോയേവ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘മുഖേ ഭത്തം ഗിലിതം, ഹത്ഥേ ഭത്തം വിഘാസാദസ്സ ദാതുകാമോ, പത്തേ ഭത്തം ഭിക്ഖുസ്സ ദാതുകാമോ, സചേ തസ്മിം ഖണേ പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതീ’’തി. ഹത്ഥപാസേ ഠിതോതി ഏത്ഥ പന സചേ ഭിക്ഖു നിസിന്നോ ഹോതി, ആസനസ്സ പച്ഛിമന്തതോ പട്ഠായ, സചേ ഠിതോ, പണ്ഹിഅന്തതോ പട്ഠായ, സചേ നിപന്നോ, യേന പസ്സേന നിപന്നോ, തസ്സ പാരിമന്തതോ പട്ഠായ, ദായകസ്സ നിസിന്നസ്സ വാ ഠിതസ്സ വാ നിപന്നസ്സ വാ ഠപേത്വാ പസാരിതഹത്ഥം യം ആസന്നതരം അങ്ഗം, തസ്സ ഓരിമന്തേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ ‘‘ഹത്ഥപാസോ’’തി വേദിതബ്ബോ. തസ്മിം ഠത്വാ അഭിഹടം പടിക്ഖിപന്തസ്സേവ പവാരണാ ഹോതി, ന തതോ പരം.
അഭിഹരതീതി ഹത്ഥപാസബ്ഭന്തരേ ഠിതോ ഗഹണത്ഥം ഉപനാമേതി. സചേ പന അനന്തരനിസിന്നോപി ഭിക്ഖു ഹത്ഥേ വാ ഊരൂസു വാ ആധാരകേ വാ ഠിതപത്തം അനഭിഹരിത്വാവ ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹാ’’തി വദതി, തം പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ നത്ഥി. ഭത്തപച്ഛിം ആനേത്വാ പുരതോ ഭൂമിയം ഠപേത്വാ ‘‘ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. ഈസകം പന ഉദ്ധരിത്വാ വാ അപനാമേത്വാ വാ ‘‘ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേ പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ ഹോതി. ഥേരാസനേ നിസിന്നോ ഥേരോ ദൂരേ നിസിന്നസ്സ ദഹരഭിക്ഖുസ്സ പത്തം പേസേത്വാ ‘‘ഇതോ ഓദനം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദതി, ഗണ്ഹിത്വാ പന ഗതോ തുണ്ഹീ തിട്ഠതി, ദഹരോ ‘‘അലം മയ്ഹ’’ന്തി പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. കസ്മാ? ഥേരസ്സ ദൂരഭാവതോ ദൂതസ്സ ച അനഭിഹരണതോതി. സചേ പന ഗഹേത്വാ ആഗതോ ഭിക്ഖു ‘‘ഇദം ഭത്തം ഗണ്ഹാ’’തി വദതി, തം പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ ഹോതി.
പരിവേസനായ ഏകോ ഏകേന ഹത്ഥേന ഓദനപച്ഛിം ഏകേന കടച്ഛും ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂ പരിവിസതി, തത്ര ചേ അഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ ‘‘അഹം പച്ഛിം ധാരേസ്സാമി, ത്വം ഓദനം ദേഹീ’’തി വത്വാ ഗഹിതമത്തകമേവ കരോതി, പരിവേസകോ ഏവ പന തം ധാരേതി, തസ്മാ സാ അഭിഹടാവ ഹോതി. തതോ ദാതുകാമതായ ഗണ്ഹന്തം പടിക്ഖിപന്തസ്സ പവാരണാ ഹോതി. സചേ പന പരിവിസകേന ഫുട്ഠമത്താവ ഹോതി, ഇതരോവ നം ധാരേതി, തതോ ദാതുകാമതായ ഗണ്ഹന്തം പടിക്ഖിപന്തസ്സ പവാരണാ ന ഹോതി. കടച്ഛുനാ ഉദ്ധടഭത്തേ പന ഹോതി. കടച്ഛുഅഭിഹാരോയേവ ഹി തസ്സ അഭിഹാരോ. ദ്വിന്നം സമഭാരേപി പടിക്ഖിപന്തോ പവാരേതിയേവാതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. അനന്തരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭത്തേ ദിയ്യമാനേ ഇതരോ പത്തം ഹത്ഥേഹി പിദഹതി, പവാരണാ നത്ഥി. കസ്മാ? അഞ്ഞസ്സ അഭിഹടേ പടിക്ഖിത്തത്താ.
പടിക്ഖേപോ പഞ്ഞായതീതി ഏത്ഥ വാചായ അഭിഹടം പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ നത്ഥി. കായേന അഭിഹടം പന കായേന വാ വാചായ വാ പടിക്ഖിപന്തസ്സ പവാരണാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.
തത്ഥ കായേന പടിക്ഖേപോ നാമ അങ്ഗുലിം വാ ഹത്ഥം വാ മച്ഛികബീജനിം വാ ചീവരകണ്ണം വാ ചാലേതി, ഭമുകായ വാ ആകാരം കരോതി, കുദ്ധോ വാ ഓലോകേതി, വാചായ പടിക്ഖേപോ നാമ ‘‘അല’’ന്തി വാ, ‘‘ന ഗണ്ഹാമീ’’തി വാ, ‘‘മാ ആകിരാ’’തി വാ, ‘‘അപഗച്ഛാ’’തി വാ വദതി; ഏവം യേന കേനചി ആകാരേന കായേന വാ വാചായ വാ പടിക്ഖിത്തേ പവാരണാ ഹോതി.
ഏകോ അഭിഹടേ ഭത്തേ പവാരണായ ഭീതോ ഹത്ഥ അപനേത്വാ പുനപ്പുനം പത്തേ ഓദനം ആകിരന്തം ‘‘ആകിര ആകിര കോട്ടേത്വാ പൂരേഹീ’’തി വദതി, ഏത്ഥ കഥന്തി? മഹാസുമത്ഥേരോ താവ ‘‘അനാകിരണത്ഥായ വുത്തത്താ പവാരണാ ഹോതീ’’തി ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന ‘‘‘ആകിര പൂരേഹീ’തി വദന്തസ്സ നാമ ‘കസ്സചി പവാരണാ അത്ഥീ’തി വത്വാ ‘ന പവാരേതീ’’’തി ആഹ. അപരോ ഭത്തം അഭിഹരന്തം ഭിക്ഖും സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘കിം ആവുസോ ഇതോപി കിഞ്ചി ഗണ്ഹിസ്സസി, ദമ്മി തേ കിഞ്ചീ’’തി ആഹ. തത്രാപി ‘‘‘ഏവം നാഗമിസ്സതീ’തി വുത്തത്താ ‘പവാരണാ ഹോതീ’’’തി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന ‘‘‘ഗണ്ഹിസ്സസീ’തി വദന്തസ്സ നാമ ‘കസ്സചി പവാരണാ അത്ഥീ’തി വത്വാ ‘ന പവാരേതീ’’’തി ആഹ.
ഏകോ സമംസകം രസം അഭിഹരിത്വാ ‘‘രസം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, തം സുത്വാ പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ നത്ഥി. ‘‘മച്ഛരസം മംസരസ’’ന്തി വുത്തേ പടിക്ഖിപതോ ഹോതി, ‘‘ഇദം ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേപി ഹോതിയേവ. മംസം വിസും കത്വാ ‘‘മംസരസം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, തത്ഥ ചേ സാസപമത്തമ്പി മംസഖണ്ഡം അത്ഥി, തം പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ ഹോതി. സചേ പന പരിസ്സാവിതോ ഹോതി, ‘‘വട്ടതീ’’തി അഭയത്ഥേരോ ആഹ.
മംസരസേന ആപുച്ഛന്തം മഹാഥേരോ ‘‘മുഹുത്തം ആഗമേഹീ’’തി വത്വാ ‘‘ഥാലകം ആവുസോ ആഹരാ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ കഥന്തി? മഹാസുമത്ഥേരോ താവ ‘‘അഭിഹാരകസ്സ ഗമനം പഠമം ഉപച്ഛിന്നം, തസ്മാ പവാരേതീ’’തി ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന ‘‘അയം കുഹിം ഗച്ഛതി, കീദിസം ഏതസ്സ ഗമനം, ഗണ്ഹന്തസ്സാപി നാമ പവാരണാ അത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘ന പവാരേതീ’’തി ആഹ. കളീരപനസാദീഹി മിസ്സേത്വാ മംസം പചന്തി, തം ഗഹേത്വാ ‘‘കളീരസൂപം ഗണ്ഹഥ, പനസബ്യഞ്ജനം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി, ഏവമ്പി ന പവാരേതി. കസ്മാ? അപവാരണാരഹസ്സ നാമേന വുത്തത്താ. സചേ പന ‘‘മച്ഛസൂപം മംസസൂപ’’ന്തി വാ ‘‘ഇമം ഗണ്ഹഥാ’’തി വാ വദന്തി, പവാരേതി. മംസകരമ്ബകോ നാമ ഹോതി, തം ദാതുകാമോപി ‘‘കരമ്ബകം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, വട്ടതി; ന പവാരേതി. ‘‘മംസകരമ്ബക’’ന്തി വാ ‘‘ഇദ’’ന്തി വാ വുത്തേ പന പവാരേതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബേസു മച്ഛമംസമിസ്സകേസു.
യോ പന നിമന്തനേ ഭുഞ്ജമാനോ മംസം അഭിഹടം ‘‘ഉദ്ദിസ്സ കത’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ പടിക്ഖിപതി, പവാരിതോവ ഹോതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. മിസ്സകകഥാ പന കുരുന്ദിയം സുട്ഠു വുത്താ. ഏവഞ്ഹി തത്ഥ വുത്തം – പിണ്ഡപാതചാരികോ ഭിക്ഖു ഭത്തമിസ്സകം യാഗും ആഹരിത്വാ ‘‘യാഗും ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, ന പവാരേതി. ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേ പവാരേതി. കസ്മാ? യേനാപുച്ഛിതോ, തസ്സ അത്ഥിതായ. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – ‘‘യാഗുമിസ്സകം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, തത്ര ചേ യാഗു ബഹുതരാ വാ ഹോതി സമസമാ വാ, ന പവാരേതി. യാഗു മന്ദാ, ഭത്തം ബഹുതരം, പവാരേതി. ഇദഞ്ച സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്തത്താ ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതും, കാരണം പനേത്ഥ ദുദ്ദസം. ‘‘ഭത്തമിസ്സകം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, ഭത്തം ബഹുകം വാ സമം വാ അപ്പതരം വാ ഹോതി, പവാരേതിയേവ. ഭത്തം വാ യാഗും വാ അനാമസിത്വാ ‘‘മിസ്സകം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, തത്ര ചേ ഭത്തം ബഹുതരം വാ സമകം വാ ഹോതി, പവാരേതി. അപ്പതരം ന പവാരേതി. ഇദഞ്ച കരമ്ബകേന ന സമാനേതബ്ബം. കരമ്ബകോ ഹി മംസമിസ്സകോപി ഹോതി അമംസമിസ്സകോപി, തസ്മാ ‘‘കരമ്ബക’’ന്തി വുത്തേ പവാരണാ നത്ഥി. ഇദം പന ഭത്തമിസ്സകമേവ. ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ പവാരണാ ഹോതി. ബഹുരസേ ഭത്തേ രസം, ബഹുഖീരേ ഖീരം ബഹുസപ്പിമ്ഹി ച പായാസേ സപ്പിം ഗണ്ഹഥാതി വിസും കത്വാ ദേതി, തം പടിക്ഖിപതോ പവാരണാ നത്ഥി.
യോ പന ഗച്ഛന്തോ പവാരേതി, സോ ഗച്ഛന്തോവ ഭുഞ്ജിതും ലഭതി. കദ്ദമം വാ ഉദകം വാ പത്വാ ഠിതേന അതിരിത്തം കാരേതബ്ബം. സചേ അന്തരാ നദീ പൂരാ ഹോതി, നദീതീരേ ഗുമ്ബം അനുപരിയായന്തേന ഭുഞ്ജിതബ്ബം. അഥ നാവാ വാ സേതു വാ അത്ഥി, തം അഭിരുഹിത്വാപി ചങ്കമന്തേനവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, ഗമനം ന ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബം. യാനേ വാ ഹത്ഥിഅസ്സപിട്ഠേ വാ ചന്ദമണ്ഡലേ വാ സൂരിയമണ്ഡലേ വാ നിസീദിത്വാ പവാരിതേന യാവ മജ്ഝന്ഹികം, താവ തേസു ഗച്ഛന്തേസുപി നിസിന്നേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ ഠിതോ പവാരേതി, ഠിതേനേവ, യോ നിസിന്നോ പവാരേതി, നിസിന്നേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. തം തം ഇരിയാപഥം കോപേന്തേന അതിരിത്തം കാരേതബ്ബം. യോ ഉക്കുടികോ നിസീദിത്വാ പവാരേതി, തേന ഉക്കുടികേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. തസ്സ പന ഹേട്ഠാ പലാലപീഠം വാ കിഞ്ചി വാ നിസീദനകം ദാതബ്ബം. പീഠകേ നിസീദിത്വാ പവാരിതേന ആസനം അചാലേത്വാവ ചതസ്സോ ദിസാ പരിവത്തന്തേന ഭുഞ്ജിതും ലബ്ഭതി. മഞ്ചേ നിസീദിത്വാ പവാരിതേന ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ സംസരിതും ന ലബ്ഭതി. സചേ പന നം സഹ മഞ്ചേന ഉക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞത്ര നേന്തി, വട്ടതി. നിപജ്ജിത്വാ പവാരിതേന നിപന്നേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. പരിവത്തന്തേന യേന പസ്സേന നിപന്നോ, തസ്സ ഠാനം നാതിക്കമേതബ്ബം.
അനതിരിത്തന്തി ന അതിരിത്തം; ന അധികന്തി അത്ഥോ. തം പന യസ്മാ കപ്പിയകതാദീഹി സത്തഹി വിനയകമ്മാകാരേഹി അകതം വാ ഗിലാനസ്സ അനധികം വാ ഹോതി, തസ്മാ പദഭാജനേ ‘‘അകപ്പിയകത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അകപ്പിയകതന്തി യം തത്ഥ ഫലം വാ കന്ദമൂലാദി വാ പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി കപ്പിയം അകതം; യഞ്ച അകപ്പിയമംസം വാ അകപ്പിയഭോജനം വാ, ഏതം അകപ്പിയം നാമ. തം അകപ്പിയം ‘‘അലമേതം സബ്ബ’’ന്തി ഏവം അതിരിത്തം കതമ്പി അകപ്പിയകതന്തി വേദിതബ്ബം. അപ്പടിഗ്ഗഹിതകതന്തി ഭിക്ഖുനാ അപ്പടിഗ്ഗഹിതംയേവ പുരിമനയേനേവ അതിരിത്തം കതം. അനുച്ചാരിതകതന്തി കപ്പിയം കാരാപേതും ആഗതേന ഭിക്ഖുനാ ഈസകമ്പി അനുക്ഖിത്തം വാ അനപനാമിതം വാ കതം. അഹത്ഥപാസേ കതന്തി കപ്പിയം കാരാപേതും ആഗതസ്സ ഹത്ഥപാസതോ ബഹി ഠിതേന കതം. അഭുത്താവിനാ കതന്തി യോ ‘‘അലമേതം സബ്ബ’’ന്തി അതിരിത്തം കരോതി, തേന പവാരണപ്പഹോനകം ഭോജനം അഭുത്തേന കതം. ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന ആസനാ വുട്ഠിതേന കതന്തി ഇദം ഉത്താനമേവ. അലമേതം സബ്ബന്തി അവുത്തന്തി വചീഭേദം കത്വാ ഏവം അവുത്തം ഹോതി. ഇതി ഇമേഹി സത്തഹി വിനയകമ്മാകാരേഹി യം അതിരിത്തം കപ്പിയം അകതം, യഞ്ച ന ഗിലാനാതിരിത്തം, തദുഭയമ്പി അനതിരിത്തന്തി വേദിതബ്ബം.
അതിരിത്തം പന തസ്സേവ പടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബം. അപിചേത്ഥ ഭുത്താവിനാ കതം ഹോതീതി അനന്തരേ നിസിന്നസ്സ സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ പത്തതോ ഏകമ്പി സിത്ഥം വാ മംസഹീരം വാ ഖാദിത്വാ കതമ്പി ഭുത്താവിനാവ കതം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ആസനാ അവുട്ഠിതേനാതി ഏത്ഥ പന അസമ്മോഹത്ഥം അയം വിനിച്ഛയോ – ദ്വേ ഭിക്ഖൂ പാതോവ ഭുഞ്ജമാനാ പവാരിതാ ഹോന്തി – ഏകേന തത്ഥേവ നിസീദിതബ്ബം, ഇതരേന നിച്ചഭത്തം വാ സലാകഭത്തം വാ ആനേത്വാ ഉപഡ്ഢം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പത്തേ ആകിരിത്വാ ഹത്ഥം ധോവിത്വാ സേസം തേന ഭിക്ഖുനാ കപ്പിയം കാരാപേത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. കസ്മാ? യഞ്ഹി തസ്സ ഹത്ഥേ ലഗ്ഗം, തം അകപ്പിയം ഹോതി. സചേ പന പഠമം നിസിന്നോ ഭിക്ഖു സയമേവ തസ്സ പത്തതോ ഹത്ഥേന ഗണ്ഹാതി, ഹത്ഥധോവനകിച്ചം നത്ഥി. സചേ പന ഏവം കപ്പിയം കാരാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ പുന കിഞ്ചി ബ്യഞ്ജനം വാ ഖാദനീയം വാ പത്തേ ആകിരന്തി, യേന പഠമം കപ്പിയം കതം, സോ പുന കാതും ന ലഭതി. യേന അകതം, തേന കാതബ്ബം. യഞ്ച അകതം, തം കാതബ്ബം. ‘‘യേന അകത’’ന്തി അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ യേന പഠമം ന കതം, തേന കാതബ്ബം. ‘‘യഞ്ച അകത’’ന്തി യേന പഠമം കപ്പിയം കതം, തേനാപി യം അകതം തം കാതബ്ബം. പഠമഭാജനേ പന കാതും ന ലബ്ഭതി. തത്ഥ ഹി കരിയമാനം പഠമം കതേന സദ്ധിം കതം ഹോതി, തസ്മാ അഞ്ഞസ്മിം ഭാജനേ കാതും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം കതം പന തേന ഭിക്ഖുനാ പഠമം കതേന സദ്ധിം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.
കപ്പിയം കരോന്തേന ച ന കേവലം പത്തേയേവ, കുണ്ഡേപി പച്ഛിയമ്പി യത്ഥ കത്ഥചി പുരതോ ഠപേത്വാ ഓനാമിതഭാജനേ കാതബ്ബം. തം സചേപി ഭിക്ഖുസതം പവാരിതം ഹോതി, സബ്ബേസം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, അപ്പവാരിതാനമ്പി വട്ടതി. യേന പന കപ്പിയം കതം, തസ്സ ന വട്ടതി. സചേപി പവാരേത്വാ പിണ്ഡായ പവിട്ഠം ഭിക്ഖും പത്തം ഗഹേത്വാ അവസ്സം ഭുഞ്ജനകേ മങ്ഗലനിമന്തനേ നിസീദാപേന്തി, അതിരിത്തം കാരേത്വാവ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. സചേ തത്ഥ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു നത്ഥി, ആസനസാലം വാ വിഹാരം വാ പത്തം പേസേത്വാ കാരേതബ്ബം. കപ്പിയം കരോന്തേന പന അനുപസമ്പന്നസ്സ ഹത്ഥേ ഠിതം ന കാതബ്ബം. സചേ ആസനസാലായം അബ്യത്തോ ഭിക്ഖു ഹോതി, സയം ഗന്ത്വാ കപ്പിയം കാരാപേത്വാ ആനേത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം.
ഗിലാനാതിരിത്തന്തി ഏത്ഥ ന കേവലം യം ഗിലാനസ്സ ഭുത്താവസേസം ഹോതി, തം ഗിലാനാതിരിത്തം; അഥ ഖോ യംകിഞ്ചി ഗിലാനം ഉദ്ദിസ്സ അജ്ജ വാ സ്വേ വാ യദാ വാ ഇച്ഛതി, തദാ ഖാദിസ്സതീതി ആഹടം, തം സബ്ബം ‘‘ഗിലാനാതിരിത്ത’’ന്തി വേദിതബ്ബം. യം യാമകാലികാദീസു അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ ദുക്കടം, തം അസംസട്ഠവസേന വുത്തം. സചേ പന ആമിസസംസട്ഠാനി ഹോന്തി, ആഹാരത്ഥായപി അനാഹാരത്ഥായപി പടിഗ്ഗഹേത്വാ അജ്ഝോഹരന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ.
൨൪൧. സതി പച്ചയേതി യാമകാലികം പിപാസായ സതി പിപാസച്ഛേദനത്ഥം, സത്താഹകാലികം യാവജീവികഞ്ച തേന തേന ഉപസമേതബ്ബകേ ആബാധേ സതി തസ്സ ഉപസമനത്ഥം പരിഭുഞ്ജതോ അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
പഠമപവാരണസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.
൬. ദുതിയപവാരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൪൨. ഛട്ഠസിക്ഖാപദേ – അനാചാരം ആചരതീതി പണ്ണത്തിവീതിക്കമം കരോതി. ഉപനന്ധീതി ഉപനാഹം ജനേന്തോ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അത്തനോ കോധം ബന്ധി; പുനപ്പുനം ആഘാതം ജനേസീതി അത്ഥോ. ഉപനദ്ധോ ഭിക്ഖൂതി സോ ജനിതഉപനാഹോ ഭിക്ഖു.
൨൪൩. അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യാതി അഭിഹരിത്വാ ‘‘ഹന്ദ ഭിക്ഖു ഖാദ വാ ഭുഞ്ജ വാ’’തി ഏവം പവാരേയ്യ. പദഭാജനേ പന ‘‘ഹന്ദ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിം അനുദ്ധരിത്വാ സാധാരണമേവ അഭിഹട്ഠും പവാരണായ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യാവതകം ഇച്ഛസി താവതകം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തം. ജാനന്തി പവാരിതഭാവം ജാനന്തോ. തം പനസ്സ ജാനനം യസ്മാ തീഹാകാരേഹി ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ജാനാതി നാമ സാമം വാ ജാനാതീ’’തിആദിനാ നയേന പദഭാജനം വുത്തം. ആസാദനാപേക്ഖോതി ആസാദനം ചോദനം മങ്കുകരണഭാവം അപേക്ഖമാനോ.
പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി യസ്സ അഭിഹടം തസ്മിം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തേ അഭിഹാരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം. ഇതരസ്സ പന സബ്ബോ ആപത്തിഭേദോ പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തോ, ഇമസ്മിം പന സിക്ഖാപദേ സബ്ബാ ആപത്തിയോ അഭിഹാരകസ്സേവ വേദിതബ്ബാ. സേസം പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയത്താ പാകടമേവ.
തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.
ദുതിയപവാരണസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.
൭. വികാലഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൪൭. സത്തമസിക്ഖാപദേ – ഗിരഗ്ഗസമജ്ജോതി ഗിരിമ്ഹി അഗ്ഗസമജ്ജോ, ഗിരിസ്സ വാ അഗ്ഗദേസേ സമജ്ജോ. സോ കിര സത്തമേ ദിവസേ ഭവിസ്സതീതി നഗരേ ഘോസനാ കരിയതി, നഗരസ്സ ബഹിദ്ധാ സമേ ഭൂമിഭാഗേ പബ്ബതച്ഛായായ മഹാജനകായോ സന്നിപതതി, അനേകപ്പകാരാനി നടനാടകാനി പവത്തന്തി, തേസം ദസ്സനത്ഥം മഞ്ചാതിമഞ്ചേ ബന്ധന്തി. സത്തരസവഗ്ഗിയാ അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ ദഹരാവ ഉപസമ്പന്നാ, തേ ‘‘നാടകാനി ആവുസോ പസ്സിസ്സാമാ’’തി തത്ഥ അഗമംസു. അഥ നേസം ഞാതകാ ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യാ ആഗതാ’’തി തുട്ഠചിത്താ ന്ഹാപേത്വാ വിലിമ്പേത്വാ ഭോജേത്വാ അഞ്ഞമ്പി പൂവഖാദനീയാദിം ഹത്ഥേ അദംസു. തേ സന്ധായ വുത്തം – ‘‘മനുസ്സാ സത്തരസവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ പസ്സിത്വാ’’തിആദി.
൨൪൮-൯. വികാലേതി വിഗതേ കാലേ. കാലോതി ഭിക്ഖൂനം ഭോജനകാലോ അധിപ്പേതോ, സോ ച സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന മജ്ഝന്ഹികോ, തസ്മിം വീതിവത്തേതി അധിപ്പായോ. തേനേവസ്സ പദഭാജനേ ‘‘വികാലോ നാമ മജ്ഝന്ഹികേ വീതിവത്തേ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ’’തി വുത്തം, ഠിതമജ്ഝന്ഹികോപി കാലസങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. തതോ പട്ഠായ പന ഖാദിതും വാ ഭുഞ്ജിതും വാ ന സക്കാ, സഹസാ പിവിതും സക്കാ ഭവേയ്യ, കുക്കുച്ചകേന പന ന കത്തബ്ബം. കാലപരിച്ഛേദജാനനത്ഥഞ്ച കാലത്ഥമ്ഭോ യോജേതബ്ബോ, കാലന്തരേവ ഭത്തകിച്ചം കാതബ്ബം.
അവസേസം ഖാദനീയം നാമാതി ഏത്ഥ യം താവ സക്ഖലിമോദകാദിപുബ്ബണ്ണാപരണ്ണമയം, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യമ്പി വനമൂലാദിപ്പഭേദം ആമിസഗതികം ഹോതി, സേയ്യഥിദം – മൂലഖാദനീയം കന്ദഖാദനീയം മൂളാലഖാദനീയം മത്ഥകഖാദനീയം ഖന്ധഖാദനീയം തചഖാദനീയം പത്തഖാദനീയം പുപ്ഫഖാദനീയം ഫലഖാദനീയം അട്ഠിഖാദനീയം പിട്ഠഖാദനീയം നിയ്യാസഖാദനീയന്തി, ഇദമ്പി ഖാദനീയസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി.
തത്ഥ പന ആമിസഗതികസല്ലക്ഖണത്ഥം ഇദം മുഖമത്തനിദസ്സനം – മൂലഖാദനീയേ താവ മൂലകമൂലം ഖാരകമൂലം ചച്ചുമൂലം തമ്ബകമൂലം തണ്ഡുലേയ്യകമൂലം വത്ഥുലേയ്യകമൂലം വജകലിമൂലം ജജ്ഝരീമൂലന്തി ഏവമാദീനി സൂപേയ്യപണ്ണമൂലാനി ആമിസഗതികാനി. ഏത്ഥ ച വജകലിമൂലേ ജരട്ഠം ഛിന്ദിത്വാ ഛഡ്ഡേന്തി, തം യാവജീവികം ഹോതി. അഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം ഏതേനേവ നയേന വേദിതബ്ബം. മൂലകഖാരകജജ്ഝരീമൂലാനം പന ജരട്ഠാനിപി ആമിസഗതികാനേവാതി വുത്തം. യാനി പന പാളിയം –
‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മൂലാനി ഭേസജ്ജാനി ഹലിദ്ദിം സിങ്ഗിവേരം വചം വചത്തം അതിവിസം കടുകരോഹിണിം ഉസീരം ഭദ്ദമുത്തകം, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി മൂലാനി ഭേസജ്ജാനി നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി, ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൩) –
വുത്താനി, താനി യാവജീവികാനി. തേസം ചൂളപഞ്ചമൂലം മഹാപഞ്ചമൂലന്തിആദിനാ നയേന ഗണിയമാനാനം ഗണനായ അന്തോ നത്ഥി. ഖാദനീയത്ഥം ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണാഭാവോയേവ പന തേസം ലക്ഖണം. തസ്മാ യംകിഞ്ചി മൂലം തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥം ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരതി, തം യാവകാലികം; ഇതരം യാവജീവികന്തി വേദിതബ്ബം. തേസു ബഹും വത്വാപി ഹി ഇമസ്മിംയേവ ലക്ഖണേ ഠാതബ്ബം. നാമസഞ്ഞാസു പന വുച്ചമാനാസു തം തം നാമം അജാനന്താനം സമ്മോഹോയേവ ഹോതി, തസ്മാ നാമസഞ്ഞായ ആദരം അകത്വാ ലക്ഖണമേവ ദസ്സിതം.
യഥാ ച മൂലേ; ഏവം കന്ദാദീസുപി യം ലക്ഖണം ദസ്സിതം, തസ്സേവ വസേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. യഞ്ച തം പാളിയം ഹലിദ്ദാദി അട്ഠവിധം വുത്തം, തസ്സ ഖന്ധതചപുപ്ഫഫലമ്പി സബ്ബം യാവജീവികന്തി വുത്തം.
കന്ദഖാദനീയേ ദുവിധോ കന്ദോ – ദീഘോ ച രസ്സോ ച ഭിസകിംസുകകന്ദാദി വട്ടോ ഉപ്പലകസേരുകകന്ദാദി, യം ‘‘ഗണ്ഠീ’’തിപി വദന്തി. തത്ഥ സബ്ബേസം കന്ദാനം ജിണ്ണജരട്ഠാനഞ്ച ഛല്ലി ച സുഖുമമൂലാനി ച യാവജീവികാനി. തരുണോ പന സുഖഖാദനീയോ, സാലകല്യാണീപോതകകന്ദോ കിംസുകപോതകകന്ദോ അമ്ബാടകകന്ദോ കേതകകന്ദോ മാലുവകന്ദോ ഭിസസങ്ഖാതോ പദുമപുണ്ഡരീകകന്ദോ പിണ്ഡാലുമസാലുആദയോ ച ഖീരവല്ലികന്ദോ ആലുവകന്ദോ സിഗ്ഗുകന്ദോ താലകന്ദോ നീലുപ്പലരത്തുപ്പലകുമുദസോഗന്ധികാനം കന്ദാ കദലികന്ദോ വേളുകന്ദോ കസേരുകകന്ദോതി ഏവമാദയോ തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥഞ്ച ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകകന്ദാ യാവകാലികാ.
ഖീരവല്ലികന്ദോ അധോതോ യാവജീവികോ, ധോതോ യാവകാലികോ. ഖീരകാകോലീജീവികഉസഭകലസുണാദികന്ദാ പന യാവജീവികാ. തേ പാളിയം – ‘‘യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി മൂലാനി ഭേസജ്ജാനീ’’തി ഏവം മൂലഭേസജ്ജസങ്ഗഹേനേവ സങ്ഗഹിതാ.
മൂളാലഖാദനീയേ പന പദുമമൂളാലം പുണ്ഡരീകമുളാലസദിസമേവ. ഏരകമൂലം കന്ദുലമൂലന്തി ഏവമാദി തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥഞ്ച ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകമുളാലം യാവകാലികം. ഹലിദ്ദിസിങ്ഗിവേരമകചിചതുരസ്സവല്ലികേതകതാലഹിന്താലകുന്താലനാളികേരപൂഗരുക്ഖാദിമുളാലം പന യാവജീവികം, തം സബ്ബമ്പി പാളിയം – ‘‘യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി മൂലാനി ഭേസജ്ജാനീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൩) ഏവം മൂലഭേസജ്ജസങ്ഗഹേനേവ സങ്ഗഹിതം.
മത്ഥകഖാദനീയേ താലഹിന്താലകുന്താലകേതകനാളികേരപൂഗരുക്ഖഖജ്ജൂരീവേത്തഏരകകദലീനം കളീരസങ്ഖാതാ മത്ഥകാ വേണുകളീരോ നളകളീരോ ഉച്ഛുകളീരോ മൂലകകളീരോ സാസപകളീരോ സതാവരികളീരോ സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം കളീരാതി ഏവമാദി തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥം ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകോ രുക്ഖവല്ലിആദീനം മത്ഥകോ യാവകാലികോ. ഹലിദ്ദിസിങ്ഗിവേരവചമകചിലസുണാനംകളീരാ താലഹിന്താലകുന്താലനാളികേരകളീരാനഞ്ച ഛിന്ദിത്വാ പാതിതോ ജരട്ഠബുന്ദോ യാവജീവികോ.
ഖന്ധഖാദനീയേ അന്തോപഥവീഗതോ സാലകല്യാണീഖന്ധോ ഉച്ഛുഖന്ധോ നീലുപ്പലരത്തുപ്പലകുമുദസോഗന്ധികാനം ഖന്ധകാതി ഏവമാദി തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥം ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകോ ഖന്ധോ യാവകാലികോ. ഉപ്പലജാതീനം പണ്ണദണ്ഡകോ പദുമജാതീനം സബ്ബോപി ദണ്ഡകോ കാരവിന്ദകദണ്ഡാദയോ ച അവസേസസബ്ബഖന്ധാ യാവജീവികാ.
തചഖാദനീയേ ഉച്ഛുതചോവ ഏകോ യാവകാലികോ, സോപി സരസോ. സേസോ സബ്ബോ യാവജീവികോ. തേസം പന മത്ഥകഖന്ധതചാനം തിണ്ണം പാളിയം കസാവഭേസജ്ജേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –
‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കസാവാനി ഭേസജ്ജാനി നിമ്ബകസാവം, കുടജകസാവം, പടോലകസാവം, ഫഗ്ഗവകസാവം നത്തമാലകസാവം, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി കസാവാനി ഭേസജ്ജാനി നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി, ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൩).
ഏത്ഥ ഹി ഏതേസമ്പി സങ്ഗഹോ സിജ്ഝതി. വുത്തകസാവാനി ച സബ്ബാനി കപ്പിയാനീതി വേദിതബ്ബാനി.
പത്തഖാദനീയേ മൂലകം ഖാരകോ ചച്ചു തമ്ബകോ തണ്ഡുലേയ്യകോ പപുന്നാഗോ വത്ഥുലേയ്യകോ വജകലി ജജ്ഝരീ സേല്ലു സിഗ്ഗു കാസമദ്ദകോ ഉമ്മാ ചീനമുഗ്ഗോ മാസോ രാജമാസോ ഠപേത്വാ മഹാനിപ്ഫാവം അവസേസനിപ്ഫാവോ അഗ്ഗിമന്ഥോ സുനിസന്നകോ സേതവരണോ നാളികാ ഭൂമിയം ജാതലോണീതി ഏതേസം പത്താനി അഞ്ഞാനി ച ഏവരൂപാനി തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥം ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകാനി പത്താനി ഏകംസേന യാവകാലികാനി. യാ പനഞ്ഞാ മഹാനഖപിട്ഠിമത്താ പണ്ണലോണി രുക്ഖേ ച ഗച്ഛേ ച ആരോഹതി, തസ്സാ പത്തം യാവജീവികം. ബ്രഹ്മീപത്തഞ്ച യാവകാലികന്തി ദീപവാസിനോ വദന്തി. അമ്ബപല്ലവം യാവകാലികം, അസോകപല്ലവം പന യാവജീവികം.
യാനി വാ പനഞ്ഞാനി പാളിയം –
‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ണാനി ഭേസജ്ജാനി നിമ്ബപണ്ണം കുടജപണ്ണം പടോലപണ്ണം സുലസിപണ്ണം കപ്പാസകപണ്ണം യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി പണ്ണാനി ഭേസജ്ജാനി നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൩) –
വുത്താനി, താനി യാവജീവികാനി. ന കേവലഞ്ച പണ്ണാനിയേവ തേസം പുപ്ഫഫലാദീനിപി യാവജീവികാനി. പണ്ണാനം ഫഗ്ഗവപണ്ണം അജ്ജുകപണ്ണം ഫണിജ്ജകപണ്ണം പടോലപണ്ണം തമ്ബൂലപണ്ണം പദുമിനിപണ്ണന്തി ഏവം ഗണനവസേന അന്തോ നത്ഥി.
പുപ്ഫഖാദനീയേ മൂലകപുപ്ഫം ഖാരകപുപ്ഫം ചച്ചുപുപ്ഫം തമ്ബകപുപ്ഫം വജകലിപുപ്ഫം ജജ്ഝരീപുപ്ഫം ചൂളനിപ്ഫാവപുപ്ഫം മഹാനിപ്ഫാവപുപ്ഫം കസേരുകപുപ്ഫം നാളികേരതാലകേതകാനം തരുണപുപ്ഫാനി സേതവരണപുപ്ഫം സിഗ്ഗുപുപ്ഫം ഉപ്പലപദുമജാതികാനം പുപ്ഫാനി കണ്ണികമത്തം അഗന്ധികപുപ്ഫം കളീരപുപ്ഫം ജീവന്തീപുപ്ഫന്തി ഏവമാദി തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥം ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകപുപ്ഫം യാവകാലികം. അസോകബകുലകുയ്യകപുന്നാഗചമ്പകജാതികണവീരകണികാരകുന്ദനവമാലികമല്ലികാദീനം പന പുപ്ഫം യാവജീവികം തസ്സ ഗണനായ അന്തോ നത്ഥി. പാളിയം പനസ്സ കസാവഭേസജ്ജേനേവ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.
ഫലഖാദനീയേ പനസലബുജതാലനാളികേരഅമ്ബജമ്ബൂഅമ്ബാടകതിന്തിണികമാതുലുങ്ഗകപിത്ഥലാബുകുമ്ഭണ്ഡപുസ്സഫലതിമ്ബരൂസകതിപുസവാതിങ്ഗണചോചമോചമധുകാദീനം ഫലാനി യാനി ലോകേ തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥം ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരന്തി, സബ്ബാനി താനി യാവകാലികാനി. നാമഗണനവസേന നേസം ന സക്കാ പരിയന്തം ദസ്സേതും. യാനി പന പാളിയം –
‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഫലാനി ഭേസജ്ജാനി – ബിലങ്ഗം, പിപ്ഫലിം, മരിചം, ഹരീതകം, വിഭീതകം, ആമലകം, ഗോട്ഠഫലം, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി ഫലാനി ഭേസജ്ജാനി നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൩) –
വുത്താനി, താനി യാവജീവികാനി. തേസമ്പി അപരിപക്കാനി അച്ഛിവ ബിമ്ബവരണകേതകകാസ്മരീആദീനം ഫലാനി ജാതിഫലം കടുകഫലം ഏളാ തക്കോലന്തി ഏവം നാമവസേന ന സക്കാ പരിയന്തം ദസ്സേതും.
അട്ഠിഖാദനീയേ ലബുജട്ഠി പനസട്ഠി അമ്ബാടകട്ഠി സാലട്ഠി ഖജ്ജൂരീകേതകതിമ്ബരൂസകാനം തരുണഫലട്ഠി തിന്തിണികട്ഠി ബിമ്ബഫലട്ഠി ഉപ്പല പദുമജാതീനം പോക്ഖരട്ഠീതി ഏവമാദീനി തേസു തേസു ജനപദേസു മനുസ്സാനം പകതിആഹാരവസേന ഖാദനീയത്ഥം ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകാനി അട്ഠീനി യാവകാലികാനി. മധുകട്ഠി പുന്നാഗട്ഠി ഹരീതകാദീനം അട്ഠീനി സിദ്ധത്ഥകട്ഠി രാജികട്ഠീതി ഏവമാദീനി അട്ഠീനി യാവജീവികാനി. തേസം പാളിയം ഫലഭേസജ്ജേനേവ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.
പിട്ഠഖാദനീയേ സത്തന്നം താവ ധഞ്ഞാനം ധഞ്ഞാനുലോമാനം അപരണ്ണാനഞ്ച പിട്ഠം പനസപിട്ഠം ലബുജപിട്ഠം അമ്ബാടകപിട്ഠം സാലപിട്ഠം ധോതകതാലപിട്ഠഞ്ച ഖീരവല്ലിപിട്ഠഞ്ചാതി ഏവമാദീനി തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥം ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകാനി പിട്ഠാനി യാവകാലികാനി. അധോതകം താലപിട്ഠം ഖീരവല്ലിപിട്ഠം അസ്സഗന്ധാദിപിട്ഠാനി ച യാവജീവികാനി. തേസം പാളിയം കസാവേഹി ച മൂലഫലേഹി ച സങ്ഘഹോ വേദിതബ്ബോ.
നിയ്യാസഖാദനീയേ ഏകോ ഉച്ഛുനിയ്യാസോവ സത്താഹകാലികോ. സേസാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ജതൂനി ഭേസജ്ജാനി – ഹിങ്ഗും ഹിങ്ഗുജതും ഹിങ്ഗുസിപാടികം തകം തകപത്തിം തകപണ്ണിം സജ്ജുലസം യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി ജതൂനി ഭേസജ്ജാനീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൩) ഏവം പാളിയം വുത്തനിയ്യാസാ യാവജീവികാ. തത്ഥ യേവാപനകവസേന സങ്ഗഹിതാനം അമ്ബനിയ്യാസോ കണികാരനിയ്യാസോതി ഏവം നാമവസേന ന സക്കാ പരിയന്തം ദസ്സേതും. ഏവം ഇമേസു മൂലഖാദനീയാദീസു യംകിഞ്ചി യാവകാലികം, സബ്ബമ്പി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘അവസേസം ഖാദനീയം നാമാ’’തി സങ്ഗഹിതം.
ഭോജനീയം നാമ പഞ്ച ഭോജനാനീതിആദിമ്ഹി യം വത്തബ്ബം തം വുത്തമേവ. ഖാദിസ്സാമി ഭുഞ്ജിസ്സാമീതി, പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി യോ ഭിക്ഖു വികാലേ ഏതം ഖാദനീയം ഭോജനീയഞ്ച പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്സ പടിഗ്ഗഹണേ താവ ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കായതോ ച കായചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
വികാലഭോജനസിക്ഖാപദം സത്തമം.
൮. സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൫൨. അട്ഠമസിക്ഖാപദേ – ബേലട്ഠസീസോ നാമ ജടിലസഹസ്സബ്ഭന്തരോ മഹാഥേരോ. അരഞ്ഞേ വിഹരതീതി ജേതവനസ്സ അവിദൂരേ പധാനഘരേ ഏകസ്മിം ആവാസേ വസതി. സുക്ഖകുരന്തി അസൂപബ്യഞ്ജനം ഓദനം. സോ കിര അന്തോഗാമേ ഭുഞ്ജിത്വാ പച്ഛാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ താദിസം ഓദനം ആഹരതി, തഞ്ച ഖോ അപ്പിച്ഛതായ, ന പച്ചയഗിദ്ധതായ. ഥേരോ കിര സത്താഹം നിരോധസമാപത്തിയാ വീതിനാമേത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ തം പിണ്ഡപാതം ഉദകേന തേമേത്വാ ഭുഞ്ജതി, തതോ പുന സത്താഹം സമാപത്തിയാ നിസീദതി. ഏവം ദ്വേപി തീണിപി ചത്താരിപി സത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി. തേന വുത്തം – ‘‘ചിരേന ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതീ’’തി.
൨൫൩. കാരോ കരണം കിരിയാതി അത്ഥതോ ഏകം, സന്നിധികാരോ അസ്സാതി സന്നിധികാരം; സന്നിധികാരമേവ സന്നിധികാരകം. പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഏകരത്തം വീതിനാമിതസ്സേതം അധിവചനം. തേനേവസ്സ പദഭാജനേ വുത്തം – ‘‘സന്നിധികാരകം നാമ അജ്ജ പടിഗ്ഗഹിതം അപരജ്ജൂ’’തി.
പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏവം സന്നിധികതം യംകിഞ്ചി യാവകാലികം വാ യാമകാലികം വാ അജ്ഝോഹരിതുകാമതായ ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിഗ്ഗഹണേ താവ ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അജ്ഝോഹരതോ പന ഏകമേകസ്മിം അജ്ഝോഹാരേ പാചിത്തിയം. സചേപി പത്തോ ദുദ്ധോതോ ഹോതി, യം അങ്ഗുലിയാ ഘംസന്തസ്സ ലേഖാ പഞ്ഞായതി, ഗണ്ഠികപത്തസ്സ വാ ഗണ്ഠികന്തരേ സ്നേഹോ പവിട്ഠോ ഹോതി, സോ ഉണ്ഹേ ഓതാപേന്തസ്സ പഗ്ഘരതി, ഉണ്ഹയാഗുയാ വാ ഗഹിതായ സന്ദിസ്സതി, താദിസേ പത്തേപി പുനദിവസേ ഭുഞ്ജന്തസ്സ പാചിത്തിയം. തസ്മാ പത്തം ധോവിത്വാ പുന തത്ഥ അച്ഛോദകം വാ ആസിഞ്ചിത്വാ അങ്ഗുലിയാ വാ ഘംസിത്വാ നിസ്നേഹഭാവോ ജാനിതബ്ബോ. സചേ ഹി ഉദകേ വാ സ്നേഹഭാവോ പത്തേ വാ അങ്ഗുലിലേഖാ പഞ്ഞായതി, ദുദ്ധോതോ ഹോതി. തേലവണ്ണപത്തേ പന അങ്ഗുലിലേഖാ പഞ്ഞായതി, സാ അബ്ബോഹാരികാ. യം ഭിക്ഖൂ നിരപേക്ഖാ സാമണേരാനം പരിച്ചജന്തി, തഞ്ചേ സാമണേരാ നിദഹിത്വാ ദേന്തി, സബ്ബം വട്ടതി. സയം പടിഗ്ഗഹേത്വാ അപരിച്ചത്തമേവ ഹി ദുതിയദിവസേ ന വട്ടതി. തതോ ഹി ഏകസിത്ഥമ്പി അജ്ഝോഹരതോ പാചിത്തിയമേവ.
അകപ്പിയമംസേസു മനുസ്സമംസേ ഥുല്ലച്ചയേന സദ്വിം പാചിത്തിയം, അവസേസേസു ദുക്കടേന സദ്ധിം. യാമകാലികം സതി പച്ചയേ അജ്ഝോഹരതോ പാചിത്തിയം. ആഹാരത്ഥായ അജ്ഝോഹരതോ ദുക്കടേന സദ്ധിം പാചിത്തിയം. സചേ പവാരിതോ ഹുത്വാ അനതിരിത്തകതം അജ്ഝോഹരതി, പകതിആമിസേ ദ്വേ പാചിത്തിയാനി, മനുസ്സമംസേ ഥുല്ലച്ചയേന സദ്ധിം ദ്വേ, സേസഅകപ്പിയമംസേ ദുക്കടേന സദ്ധിം, യാമകാലികം സതി പച്ചയേ സാമിസേന മുഖേന അജ്ഝോഹരതോ ദ്വേ, നിരാമിസേന ഏകമേവ. ആഹാരത്ഥായ അജ്ഝോഹരതോ വികപ്പദ്വയേപി ദുക്കടം വഡ്ഢതി. സചേ വികാലേ അജ്ഝോഹരതി, പകതിഭോജനേ സന്നിധിപച്ചയാ ച വികാലഭോജനപച്ചയാ ച ദ്വേ പാചിത്തിയാനി, അകപ്പിയമംസേസു ഥുല്ലച്ചയഞ്ച ദുക്കടഞ്ച വഡ്ഢതി. യാമകാലികേസു വികാലപച്ചയാ അനാപത്തി, അനതിരിത്തപച്ചയാ പന വികാലേ സബ്ബവികപ്പേസു അനാപത്തി.
൨൫൫. സത്താഹകാലികം യാവജീവികം ആഹാരത്ഥായാതി ആഹാരത്ഥായ പടിഗ്ഗണ്ഹതോ പടിഗ്ഗഹണപച്ചയാ താവ ദുക്കടം, അജ്ഝോഹരതോ പന സചേ നിരാമിസം ഹോതി, അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ ദുക്കടം. അഥ ആമിസസംസട്ഠം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതം ഹോതി, യഥാവത്ഥുകം പാചിത്തിയമേവ.
൨൫൬. അനാപത്തി യാവകാലികന്തിആദിമ്ഹി വികാലഭോജനസിക്ഖാപദേ നിദ്ദിട്ഠം ഖാദനീയഭോജനീയം യാവ മജ്ഝന്തികസങ്ഖാതോ കാലോ, താവ ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാവകാലികം. സദ്ധിം അനുലോമപാനേഹി അട്ഠവിധം പാനം യാവ രത്തിയാ പച്ഛിമയാമസങ്ഖാതോ യാമോ, താവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാമോ കാലോ അസ്സാതി യാമകാലികം. സപ്പിആദി പഞ്ചവിധം ഭേസജ്ജം സത്താഹം നിധേതബ്ബതോ സത്താഹോ കാലോ അസ്സാതി സത്താഹകാലികം. ഠപേത്വാ ഉദകം അവസേസം സബ്ബമ്പി യാവജീവം പരിഹരിത്വാ സതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാവജീവകന്തി വുച്ചതി.
തത്ഥ അരുണോദയേവ പടിഗ്ഗഹിതം യാവകാലികം സതക്ഖത്തുമ്പി നിദഹിത്വാ യാവകാലോ നാതിക്കമതി താവ, യാമകാലികം ഏകം അഹോരത്തം, സത്താഹകാലികം സത്തരത്തം, ഇതരം സതി പച്ചയേ, യാവജീവമ്പി പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. അട്ഠകഥാസു പന ഇമസ്മിം ഠാനേ പാനകഥാ കപ്പിയാനുലോമകഥാ ‘‘കപ്പതി നു ഖോ യാവകാലികേന യാമകാലിക’’ന്തിആദികഥാ ച കപ്പിയഭൂമികഥാ ച വിത്ഥാരിതാ, തം മയം ആഗതട്ഠാനേയേവ കഥയിസ്സാമ.
ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കായതോ ച കായചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.
൯. പണീതഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൫൭. നവമസിക്ഖാപദേ – പണീതഭോജനാനീതി ഉത്തമഭോജനാനി. കസ്സ സമ്പന്നം ന മനാപന്തി സമ്പത്തിയുത്തം കസ്സ ന പിയം. സാദുന്തി സുരസം.
൨൫൯. യോ പന ഭിക്ഖു ഏവരൂപാനി പണീതഭോജനാനി അഗിലാനോ അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജേയ്യാതി ഏത്ഥ സുദ്ധാനി സപ്പിആദീനി വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ പാചിത്തിയം നാപജ്ജതി, സേഖിയേസു സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിദുക്കടം ആപജ്ജതി, ഓദനസംസട്ഠാനി പന വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ പാചിത്തിയം ആപജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ, അയം കിരേത്ഥ അധിപ്പായോ. തേനേവ ച ‘‘പണീതാനീ’’തി അവത്വാ ‘‘പണീതഭോജനാനീ’’തി സുത്തേ വുത്തം. ‘‘പണീതാനീ’’തി ഹി വുത്തേ സപ്പിആദീനംയേവ ഗഹണം ഹോതി, ‘‘പണീതഭോജനാനീ’’തി വുത്തേ പന പണീതസംസട്ഠാനി സത്തധഞ്ഞനിബ്ബത്താനി ഭോജനാനി പണീതഭോജനാനീതി അയമത്ഥോ പഞ്ഞായതി.
ഇദാനി വിഞ്ഞാപേതി പയോഗേ ദുക്കടന്തിആദീസു അയം വിനിച്ഛയോ – ‘‘സപ്പിനാ ഭത്തം ദേഹി, സപ്പിം ആകിരിത്വാ ദേഹി, സപ്പിമിസ്സകം കത്വാ ദേഹി, സഹസപ്പിനാ ദേഹി, സപ്പിഞ്ച ഭത്തഞ്ച ദേഹീ’’തി വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ വിഞ്ഞത്തിയാ ദുക്കടം, പടിഗ്ഗഹണേ ദുക്കടം, അജ്ഝോഹാരേ പാചിത്തിയം. ‘‘സപ്പിഭത്തം ദേഹീ’’തി വുത്തേ പന യസ്മാ സാലിഭത്തം വിയ സപ്പിഭത്തം നാമ നത്ഥി; തസ്മാ സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിദുക്കടമേവ വേദിതബ്ബം.
സചേ പന ‘‘സപ്പിനാ ഭത്തം ദേഹീ’’തി വുത്തേ ഭത്തം ദത്വാ ‘‘സപ്പിം കത്വാ ഭുഞ്ജാ’’തി നവനീതം വാ ഖീരം വാ ദധിം വാ ദേതി, മൂലം വാ പന ദേതി, ‘‘ഇമിനാ സപ്പിം ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജാ’’തി യഥാവത്ഥുകമേവ. ‘‘ഗോസപ്പിനാ ഭത്തം ദേഹീ’’തി വുത്തേ പന ഗോസപ്പിനാ വാ ദേതു, ഗോസപ്പിമ്ഹി അസതി, പുരിമനയേനേവ ഗോനവനീതാദീനി വാ ഗാവിംയേവ വാ ദേതു ‘‘ഇതോ സപ്പിനാ ഭുഞ്ജാ’’തി യഥാവത്ഥുകമേവ. സചേ പന ഗോസപ്പിനാ യാചിതോ അജിയാ സപ്പിആദീഹി ദേതി, വിസങ്കേതം. ഏവഞ്ഹി സതി അഞ്ഞം യാചിതേന അഞ്ഞം ദിന്നം നാമ ഹോതി, തസ്മാ അനാപത്തി. ഏസ നയോ അജിയാ സപ്പിനാ ദേഹീതി ആദീസുപി.
‘‘കപ്പിയസപ്പിനാ ദേഹീ’’തി വുത്തേ അകപ്പിയസപ്പിനാ ദേതി, വിസങ്കേതമേവ. ‘‘അകപ്പിയസപ്പിനാതി വുത്തേ അകപ്പിയസപ്പിനാ ദേതി, പടിഗ്ഗഹണേപി പരിഭോഗേപി ദുക്കടമേവ. അകപ്പിയസപ്പിമ്ഹി അസതി പുരിമനയേനേവ അകപ്പിയനവനീതാദീനി ദേതി ‘‘സപ്പിം കത്വാ ഭുഞ്ജാ’’തി അകപ്പിയസപ്പിനാവ ദിന്നം ഹോതി. ‘‘അകപ്പിയസപ്പിനാ’’തി വുത്തേ കപ്പിയേന ദേതി, വിസങ്കേതം. ‘‘സപ്പിനാ’’തി വുത്തേ സേസേസു നവനീതാദീസു അഞ്ഞതരേന ദേതി, വിസങ്കേതമേവ. ഏസ നയോ നവനീതേന ദേഹീതിആദീസുപി. യേന യേന ഹി വിഞ്ഞത്തി ഹോതി, തസ്മിം വാ തസ്സ മൂലേ വാ ലദ്ധേ, തം തം ലദ്ധമേവ ഹോതി.
സചേ പന അഞ്ഞം പാളിയാ ആഗതം വാ അനാഗതം വാ ദേന്തി, വിസങ്കേതം. പാളിയം ആഗതനവനീതാദീനി ഠപേത്വാ അഞ്ഞേഹി നവനീതാദീഹി വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ ദുക്കടം. യഥാ ച ‘‘സപ്പിഭത്തം ദേഹീ’’തി വുത്തേ സാലിഭത്തസ്സ വിയ സപ്പിഭത്തസ്സ അഭാവാ സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിദുക്കടമേവ ഹോതീതി വുത്തം. ഏവം നവനീതഭത്തം ദേഹീതിആദീസുപി. പടിപാടിയാ ഏകമേകം വിത്ഥാരേത്വാ വുച്ചമാനേപി ഹി അയമേവത്ഥോ വത്തബ്ബോ സിയാ, സോ ച സങ്ഖേപേനപി സക്കാ ഞാതും, കിം തത്ഥ വിത്ഥാരേന? തേന വുത്തം – ‘‘ഏസ നയോ നവനീതേന ദേഹീതിആദീസുപീ’’തി.
സചേ പന സബ്ബേഹിപി സപ്പിആദീഹി ഏകട്ഠാനേ വാ നാനാട്ഠാനേ വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ പടിലദ്ധം ഏകഭാജനേ ആകിരിത്വാ ഏകരസം കത്വാ തതോ കുസഗ്ഗേനാപി ജിവ്ഹഗ്ഗേ ബിന്ദും ഠപേത്വാ അജ്ഝോഹരതി, നവ പാചിത്തിയാനി ആപജ്ജതി. വുത്തമ്പി ചേതം പരിവാരേ –
‘‘കായികാനി ന വാചസികാനി,
സബ്ബാനി നാനാവത്ഥുകാനി;
അപുബ്ബം അചരിമം ആപജ്ജേയ്യ ഏകതോ,
പഞ്ഹാമേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൮൧);
൨൬൧. അഗിലാനോ ഗിലാനസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ സചേ ഗിലാനസഞ്ഞീപി ഹുത്വാ ഭേസജ്ജത്ഥായ പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി വിഞ്ഞാപേതി, മഹാനാമസിക്ഖാപദേന കാരേതബ്ബോ. നവ പണീതഭോജനാനി വിഞ്ഞാപേന്തോ പന ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന കാരേതബ്ബോ. ഭിക്ഖുനീനം പന ഏതാനി പാടിദേസനീയവത്ഥൂനി ഹോന്തി, സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിയം ഉഭയേസമ്പി സേഖപണ്ണത്തിദുക്കടമേവ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
ചതുസമുട്ഠാനം – കായതോ കായവാചതോ കായചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി,
കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണതിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
പണീതഭോജനസിക്ഖാപദം നവമം.
൧൦. ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൨൬൩. ദസമസിക്ഖാപദേ – ചതൂസു പച്ചയേസു അന്തമസോ ദന്തകട്ഠമ്പി സബ്ബം പംസുകൂലമേവ അസ്സാതി സബ്ബപംസുകൂലികോ. സോ കിര സുസാനേ ഛഡ്ഡിതഭാജനമേവ പത്തം കത്വാ തത്ഥ ഛഡ്ഡിതചോളകേഹേവ ചീവരം കത്വാ തത്ഥ ഛഡ്ഡിതമഞ്ചപീഠകാനിയേവ ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജതി. അയ്യവോസാടിതകാനീതി ഏത്ഥ അയ്യാ വുച്ചന്തി കാലങ്കതാ പിതിപിതാമഹാ. വോസാടിതകാനി വുച്ചന്തി തേസം അത്ഥായ സുസാനാദീസു ഛഡ്ഡിതകാനി ഖാദനീയഭോജനീയാനി; മനുസ്സാ കിര കാലങ്കതേ ഞാതകേ ഉദ്ദിസ്സ യം തേസം സജീവകാലേ പിയം ഹോതി, തം ഏതേസു സുസാനാദീസു പിണ്ഡം പിണ്ഡം കത്വാ ‘‘ഞാതകാ നോ പരിഭുഞ്ജന്തൂതി ഠപേന്തി. സോ ഭിക്ഖു തം ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജതി, അഞ്ഞം പണീതമ്പി ദിയ്യമാനം ന ഇച്ഛതി. തേന വുത്തം – ‘‘സുസാനേപി രുക്ഖമൂലേപി ഉമ്മാരേപി അയ്യവോസാടിതകാനി സാമം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി. ഥേരോതി ഥിരോ ഘനബദ്ധോ. വഠരോതി ഥൂലോ; ഥൂലോ ച ഘനസരീരോ ചായം ഭിക്ഖൂതി വുത്തം ഹോതി. മനുസ്സമംസം മഞ്ഞേ ഖാദതീതി മനുസ്സമംസം ഖാദതീതി നം സല്ലക്ഖേമ; മനുസ്സമംസം ഖാദന്താ ഹി ഈദിസാ ഭവന്തീതി അയം തേസം അധിപ്പായോ.
൨൬൪. ഉദകദന്തപോനേ കുക്കുച്ചായന്തീതി ഏത്ഥ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘അദിന്നം മുഖദ്വാരം ആഹാരം ആഹരേയ്യാ’’തി പദസ്സ സമ്മാ അത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ കുക്കുച്ചായിസും, ഭഗവാ പന യഥാഉപ്പന്നസ്സ വത്ഥുസ്സ വസേന പിതാ വിയ ദാരകേ തേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേന്തോ അനുപഞ്ഞത്തിം ഠപേസി.
൨൬൫. അദിന്നന്തി കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ കായകായപടിബദ്ധനിസ്സഗ്ഗിയാനം അഞ്ഞതരവസേന ന ദിന്നം. ഏതദേവ ഹി സന്ധായ പദഭാജനേ ‘‘അദിന്നം നാമ അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം വുച്ചതീ’’തി വുത്തം. ദുതിയപാരാജികേ പന ‘‘അദിന്നം നാമ പരപരിഗ്ഗഹിതകം വുച്ചതീ’’തി വുത്തം. ദിന്നന്തി ഇദം പന തസ്സേവ അദിന്നസ്സ പടിപക്ഖവസേന ലക്ഖണദസ്സനത്ഥം ഉദ്ധടം. നിദ്ദേസേ ചസ്സ ‘‘കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ നിസ്സഗ്ഗിയേന വാ ദേന്തേ’’തി ഏവം അഞ്ഞസ്മിം ദദമാനേ ‘‘ഹത്ഥപാസേ ഠിതോ കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി തം ഏവം ദിയ്യമാനം അന്തമസോ രഥരേണുമ്പി സചേ പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണേ ഹത്ഥപാസേ ഠിതോ കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഏതം ഏവം പടിഗ്ഗഹിതം ദിന്നം നാമ വുച്ചതി. ന ‘‘ഇദം ഗണ്ഹ, ഇദം തവ ഹോതൂ’’തിആദിവചനേന നിസ്സട്ഠം.
തത്ഥ കായേനാതി ഹത്ഥാദീസു യേന കേനചി സരീരാവയവേന; അന്തമസോ പാദങ്ഗുലിയാപി ദിയ്യമാനം കായേന ദിന്നം നാമ ഹോതി, പടിഗ്ഗഹണേപി ഏസേവ നയോ. യേന കേനചി ഹി സരീരാവയവേന ഗഹിതം കായേന ഗഹിതമേവ ഹോതി. സചേപി നത്ഥുകരണിയാ ദിയ്യമാനം നാസാപുടേന അകല്ലകോ വാ മുഖേന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. ആഭോഗമത്തമേവ ഹി ഏത്ഥ പമാണന്തി അയം നയോ മഹാപച്ചരിയം വുത്തോ. കായപടിബദ്ധേനാതി കടച്ഛുആദീസു യേന കേനചി ഉപകരണേന ദിന്നം കായപടിബദ്ധേന ദിന്നം നാമ ഹോതി. പടിഗ്ഗഹണേപി ഏസേവ നയോ. യേന കേനചി സരീരപടിബദ്ധേന പത്തഥാലകാദിനാ ഗഹിതം കായപടിബദ്ധേന ഗഹിതമേവ ഹോതി. നിസ്സഗ്ഗിയേനാതി കായതോ ച കായപടിബദ്ധതോ ച മോചേത്വാ ഹത്ഥപാസേ ഠിതസ്സ കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ പാതിയമാനമ്പി നിസ്സഗ്ഗിയേന പയോഗേന ദിന്നം നാമ ഹോതി. അയം താവ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പനേത്ഥ പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയോ – പഞ്ചങ്ഗേഹി പടിഗ്ഗഹണം രുഹതി – ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ഉച്ചാരണമത്തം ഹോതി, ഹത്ഥപാസോ പഞ്ഞായതി, അഭിഹാരോ പഞ്ഞായതി, ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ തിരച്ഛാനഗതോ വാ കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ നിസ്സഗ്ഗിയേന വാ ദേതി, തം ചേ ഭിക്ഖു കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം പഞ്ചഹങ്ഗേഹി പടിഗ്ഗഹണം രുഹതി.
തത്ഥ ഠിതനിസിന്നനിപന്നാനം പവാരണസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ ഹത്ഥപാസോ വേദിതബ്ബോ. സചേ പന ദായകപടിഗ്ഗാഹകേസു ഏകോ ആകാസേ ഹോതി, ഏകോ ഭൂമിയം, ഭൂമട്ഠസ്സ ച സീസേന ആകാസട്ഠസ്സ ച ഠപേത്വാ ദാതും വാ ഗഹേതും വാ പസാരിതഹത്ഥം, യം ആസന്നതരം അങ്ഗം, തസ്സ ഓരിമന്തേന ഹത്ഥപാസപ്പമാണം പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബം. സചേപി ഏകോ കൂപേ ഹോതി, ഏകോ കൂപതടേ, ഏകോ വാ പന രുക്ഖേ, ഏകോ പഥവിയം, വുത്തനയേനേവ ഹത്ഥപാസപ്പമാണം പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബം. ഏവരൂപേ ഹത്ഥപാസേ ഠത്വാ സചേപി പക്ഖീ മുഖതുണ്ഡകേന വാ ഹത്ഥീ വാ സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ ദേതി, പടിഗ്ഗഹണം രുഹതി. സചേ പന അദ്ധട്ഠമരതനസ്സാപി ഹത്ഥിനോ ഖന്ധേ നിസിന്നോ, തേന സോണ്ഡായ ദിയ്യമാനം ഗണ്ഹാതി, വട്ടതിയേവ.
ഏകോ ബഹൂനി ഭത്തബ്യഞ്ജനഭാജനാനി സീസേ കത്വാ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ഠിതകോവ ഗണ്ഹഥാതി വദതി, ന താവ അഭിഹാരോ പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ന ഗഹേതബ്ബം. സചേ പന ഈസകമ്പി ഓനമതി, ഭിക്ഖുനാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഹേട്ഠിമഭാജനം ഏകദേസേനാപി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. ഏത്താവതാ സബ്ബഭാജനാനി പടിഗ്ഗഹിതാനി ഹോന്തി, തതോ പട്ഠായ ഓരോപേത്വാ വാ ഉഗ്ഘാടേത്വാ വാ യം ഇച്ഛതി, തം ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. സഭത്തപച്ഛിആദിമ്ഹി പന ഏകഭാജനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, കാജേന ഭത്തം ഹരന്തോപി സചേ കാജം ഓനാമേത്വാ ദേതി, വട്ടതി. തിംസഹത്ഥോ വേണു ഹോതി, ഏകസ്മിം അന്തേ ഗുളകുമ്ഭോ ബദ്ധോ, ഏകസ്മിം സപ്പികുമ്ഭോ, തഞ്ചേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, സബ്ബം പടിഗ്ഗഹിതമേവ. ഉച്ഛുയന്തദോണിതോ പഗ്ഘരന്തമേവ രസം ഗണ്ഹഥാതി വദതി, അഭിഹാരോ ന പഞ്ഞായതീതി ന ഗഹേതബ്ബോ. സചേ പന കസടം ഛഡ്ഡേത്വാ ഹത്ഥേന ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ ദേതി, വട്ടതി.
ബഹൂ പത്താ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ കടസാരകേ വാ ദോണിയം വാ ഫലകേ വാ ഠപിതാ ഹോന്തി, യത്ഥ ഠിതസ്സ ദായകോ ഹത്ഥപാസേ ഹോതി, തത്ഥ ഠത്വാ പടിഗ്ഗഹണസഞ്ഞായ മഞ്ചാദീനി അങ്ഗുലിയാപി ഫുസിത്വാ ഠിതേന വാ നിസിന്നേന വാ നിപന്നേന വാ യം തേസു പത്തേസു ദിയ്യതി, തം സബ്ബം പടിഗ്ഗഹിതം ഹോതി. സചേപി പടിഗ്ഗഹേസ്സാമീതി മഞ്ചാദീനി ആരുഹിത്വാ നിസീദതി, വട്ടതിയേവ. സചേ പന മഞ്ചാദീനി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ മഞ്ചേ നിസീദതി, വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.
പഥവിയം പന സചേപി കുച്ഛിയാ കുച്ഛിം ആഹച്ച ഠിതാ ഹോന്തി, യം യം അങ്ഗുലിയാ വാ സൂചിയാ വാ ഫുസിത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ ദിയ്യമാനമേവ പടിഗ്ഗഹിതം ഹോതി. ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി മഹാകടസാരഹത്ഥത്ഥരണാദീസു ഠപിതപത്തേ പടിഗ്ഗഹണം ന രുഹതീ’’തി വുത്തം, തം ഹത്ഥപാസാതിക്കമം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഹത്ഥപാസേ പന സതി യത്ഥ കത്ഥചി വട്ടതി അഞ്ഞത്ര തത്ഥജാതകാ.
തത്ഥജാതകേ പന പദുമിനിപണ്ണേ വാ കിംസുകപണ്ണാദിമ്ഹി വാ ന വട്ടതി. ന ഹി തം കായപടിബദ്ധസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. യഥാ ച തത്ഥജാതകേ; ഏവം ഖാണുകേ ബന്ധിത്വാ ഠപിതമഞ്ചാദിമ്ഹി അസംഹാരിമേ ഫലകേ വാ പാസാണേ വാ ന രുഹതിയേവ, തേപി ഹി തത്ഥജാതകസങ്ഖേപുപഗാ ഹോന്തി. ഭൂമിയം അത്ഥതേസു സുഖുമേസു തിന്തിണികാദിപണ്ണേസുപി പടിഗ്ഗഹണം ന രുഹതി, ന ഹി താനി സന്ധാരേതും സമത്ഥാനീതി. മഹന്തേസു പന പദുമിനിപണ്ണാദീസു രുഹതി. സചേ ഹത്ഥപാസം അതിക്കമ്മ ഠിതോ ദീഘദണ്ഡകേന ഉളുങ്കേന ദേതി, ആഗന്ത്വാ ദേഹീതി വത്തബ്ബോ. വചനം അസുത്വാ വാ അനാദിയിത്വാ വാ പത്തേ ആകിരതിയേവ, പുന പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം. ദൂരേ ഠത്വാ ഭത്തപിണ്ഡം ഖിപന്തേപി ഏസേവ നയോ.
സചേ പത്തത്ഥവികതോ നീഹരിയമാനേ പത്തേ രജനചുണ്ണാനി ഹോന്തി, സതി ഉദകേ ധോവിതബ്ബോ, അസതി രജനചുണ്ണം പുച്ഛിത്വാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ വാ പിണ്ഡായ ചരിതബ്ബം. സചേ പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ രജം പതതി, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖാ ഗണ്ഹിതബ്ബാ. അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹതോ വിനയദുക്കടം. തം പന പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജതോ അനാപത്തി. സചേ പന ‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ ദേഥാ’’തി വുത്തേ വചനം അസുത്വാ വാ അനാദിയിത്വാ വാ ഭിക്ഖം ദേന്തിയേവ, വിനയദുക്കടം നത്ഥി, പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞാ ഭിക്ഖാ ഗഹേതബ്ബാ.