൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൩൫. നവമസിക്ഖാപദേ – യാവ ദ്വാരകോസാതി ഏത്ഥ ദ്വാരകോസോ നാമ പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സ സമന്താ കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണോ ഓകാസോ. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘ദ്വാരബാഹതോ പട്ഠായ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ’’തി വുത്തം. കുരുന്ദിയം പന ‘‘ദ്വാരസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു കവാടപ്പമാണ’’ന്തി. മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘കവാടം നാമ ദിയഡ്ഢഹത്ഥമ്പി ഹോതി ദ്വിഹത്ഥമ്പി അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥമ്പീ’’തി വുത്തം, തം സുവുത്തം. തദേവ ഹി സന്ധായ ഭഗവതാപി ‘‘പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സ സമന്താ ഹത്ഥപാസാ’’തി അയം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ കതോ. അഗ്ഗളട്ഠപനായാതി സകവാടകദ്വാരബന്ധട്ഠപനായ; സകവാടകസ്സ ദ്വാരബന്ധസ്സ നിച്ചലഭാവത്ഥായാതി അത്ഥോ. ദ്വാരട്ഠപനായാതി ഇദമ്പി ഹി പദഭാജനം ഇമമേവത്ഥം സന്ധായ ഭാസിതം. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – കവാടഞ്ഹി ലഹുപരിവട്ടകം വിവരണകാലേ ഭിത്തിം ആഹനതി, പിദഹനകാലേ ദ്വാരബന്ധം. തേന ആഹനനേന ഭിത്തി കമ്പതി, തതോ മത്തികാ ചലതി, ചലിത്വാ സിഥിലാ വാ ഹോതി പതതി വാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘ഇദം നാമ കത്തബ്ബ’’ന്തി നേവ മാതികായം ന പദഭാജനേ വുത്തം, അട്ഠുപ്പത്തിയം പന ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേസി പുനപ്പുനം ലേപാപേസീ’’തി അധികാരതോ യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായ പുനപ്പുനം ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യം പന പദഭാജനേ ‘‘പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സ സമന്താ ഹത്ഥപാസാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ യസ്സ വേമജ്ഝേ ദ്വാരം ഹോതി, ഉപരിഭാഗേ ഉച്ചാ ഭിത്തി, തസ്സ തീസു ദിസാസു സമന്താ ഹത്ഥപാസാ ഉപചാരോ ഹോതി, ഖുദ്ദകസ്സ വിഹാരസ്സ ദ്വീസു ദിസാസു ഉപചാരോ ഹോതി. തത്രാപി യം ഭിത്തിം വിവരിയമാനം കവാടം ആഹനതി, സാ അപരിപൂരഉപചാരാപി ഹോതി. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പന തീസു ദിസാസു സമന്താ ഹത്ഥപാസാ ദ്വാരസ്സ നിച്ചലഭാവത്ഥായ ലേപോ അനുഞ്ഞാതോ. സചേ പനസ്സ ദ്വാരസ്സ അധോഭാഗേപി ലേപോകാസോ അത്ഥി, തമ്പി ലിമ്പിതും വട്ടതി. ആലോകസന്ധിപരികമ്മായാതി ഏത്ഥ ആലോകസന്ധീതി വാതപാനകവാടകാ വുച്ചന്തി, തേപി വിവരണകാലേ വിദത്ഥിമത്തമ്പി അതിരേകമ്പി ഭിത്തിപ്പദേസം പഹരന്തി. ഉപചാരോ പനേത്ഥ സബ്ബദിസാസു ലബ്ഭതി, തസ്മാ സബ്ബദിസാസു കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണോ ഓകാസോ ആലോകസന്ധിപരികമ്മത്ഥായ ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

സേതവണ്ണന്തിആദികം ന മാതികായ പദഭാജനം. ഇമിനാ ഹി വിഹാരസ്സ ഭാരികത്തം നാമ നത്ഥീതി പദഭാജനേയേവ അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ സബ്ബമേതം യഥാസുഖം കത്തബ്ബം.

ഏവം ലേപകമ്മേ യം കത്തബ്ബം, തം ദസ്സേത്വാ പുന ഛദനേ കത്തബ്ബം ദസ്സേതും ‘‘ദ്വത്തിച്ഛദനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദ്വത്തിച്ഛദനസ്സ പരിയായന്തി ഛദനസ്സ ദ്വത്തിപരിയായം; പരിയായോ വുച്ചതി പരിക്ഖേപോ, പരിക്ഖേപദ്വയം വാ പരിക്ഖേപത്തയം വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അപ്പഹരിതേ ഠിതേനാതി അഹരിതേ ഠിതേന. ഹരിതന്തി ചേത്ഥ സത്തധഞ്ഞഭേദം പുബ്ബണ്ണം മുഗ്ഗമാസതിലകുലത്ഥഅലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദിഭേദഞ്ച അപരണ്ണം അധിപ്പേതം. തേനേവാഹ – ‘‘ഹരിതം നാമ പുബ്ബണ്ണം അപരണ്ണ’’ന്തി.

സചേ ഹരിതേ ഠിതോ അധിട്ഠാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ പന യസ്മിമ്പി ഖേത്തേ വുത്തം ബീജം ന താവ സമ്പജ്ജതി, വസ്സേ വാ പന പതിതേ സമ്പജ്ജിസ്സതി, തമ്പി ഹരിതസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. തസ്മാ ഏവരൂപേ ഖേത്തേപി ഠിതേന ന അധിട്ഠാതബ്ബം, അഹരിതേയേവ ഠിതേന അധിട്ഠാതബ്ബം. തത്രാപി അയം പരിച്ഛേദോ, പിട്ഠിവംസസ്സ വാ കൂടാഗാരകണ്ണികായ വാ ഉപരി ഥുപികായ വാ പസ്സേ നിസിന്നോ ഛദനമുഖവട്ടിഅന്തേന ഓലോകേന്തോ യസ്മിം ഭൂമിഭാഗേ ഠിതം പസ്സതി, യസ്മിഞ്ച ഭൂമിഭാഗേ ഠിതോ, തം ഉപരി നിസിന്നകം പസ്സതി, തസ്മിം ഠാനേ അധിട്ഠാതബ്ബം. തസ്സ അന്തോ അഹരിതേപി ഠത്വാ അധിട്ഠാതും ന ലബ്ഭതി. കസ്മാ? വിഹാരസ്സ ഹി പതന്തസ്സ അയം പതനോകാസോതി.

൧൩൬. മഗ്ഗേന ഛാദേന്തസ്സാതി ഏത്ഥ മഗ്ഗേന ഛാദനം നാമ അപരിക്ഖിപിത്വാ ഉജുകമേവ ഛാദനം; തം ഇട്ഠകസിലാസുധാഹി ലബ്ഭതി. ദ്വേ മഗ്ഗേ അധിട്ഠഹിത്വാതി ദ്വേ മഗ്ഗാ സചേ ദുച്ഛന്നാ ഹോന്തി, അപനേത്വാപി പുനപ്പുനം ഛാദേതും ലബ്ഭതി, തസ്മാ യഥാ ഇച്ഛതി; തഥാ ദ്വേ മഗ്ഗേ അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയംമഗ്ഗം ‘‘ഇദാനി ഏവം ഛാദേഹീ’’തി ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബം. പരിയായേനാതി പരിക്ഖേപേന. ഏവംഛദനം പന തിണപണ്ണേഹി ലബ്ഭതി. തസ്മാ ഇധാപി യഥാ ഇച്ഛതി തഥാ ദ്വേ പരിയായേ അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയം പരിയായം ‘‘ഇദാനി ഏവം ഛാദേഹീ’’തി ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബം. സചേ ന പക്കമതി, തുണ്ഹീഭൂതേന ഠാതബ്ബം. സബ്ബമ്പി ചേതം ഛദനം ഛദനൂപരി വേദിതബ്ബം. ഉപരൂപരിച്ഛന്നോ ഹി വിഹാരോ ചിരം അനോവസ്സകോ ഹോതീതി മഞ്ഞമാനാ ഏവം ഛാദേന്തി. തതോ ചേ ഉത്തരിന്തി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വാ പരിയായാനം വാ ഉപരി ചതുത്ഥേ മഗ്ഗേ വാ പരിയായേ വാ.

൧൩൭. കരളേ കരളേതി തിണമുട്ഠിയം തിണമുട്ഠിയം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദം നവമം.