൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൪. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേ – അപ്പതിസ്സാതി അപ്പതിസ്സവാ. ഉപാസകാതി വുത്തേ വചനമ്പി ന സോതുകാമാ; അനാദരാതി അത്ഥോ. അപ്പതിസ്സയാ വാ അനീചവുത്തിനോതി അത്ഥോ. അസഭാഗവുത്തികാതി വിസഭാഗജീവികാ, യഥാ ഭിക്ഖൂസു വത്തിതബ്ബം; ഏവം അപ്പവത്തവുത്തിനോതി അത്ഥോ.

൪൫. പദസോ ധമ്മം വാചേയ്യാതി ഏകതോ പദം പദം ധമ്മം വാചേയ്യ; കോട്ഠാസം കോട്ഠാസം വാചേയ്യാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന തം കോട്ഠാസനാമകം പദം ചതുബ്ബിധം ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ‘‘പദം അനുപദം അന്വക്ഖരം അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തി പദഭാജനം വുത്തം. തത്ഥ പദന്തി ഏകോ ഗാഥാപാദോ അധിപ്പേതോ. അനുപദന്തി ദുതിയപാദോ. അന്വക്ഖരന്തി ഏകേകമക്ഖരം. അനുബ്യഞ്ജനന്തി പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസം പച്ഛാബ്യഞ്ജനം. യം കിഞ്ചി വാ ഏകമക്ഖരം അന്വക്ഖരം, അക്ഖരസമൂഹോ അനുബ്യഞ്ജനം, അക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനസമൂഹോ പദം. പഠമപദം പദമേവ, ദുതിയം അനുപദന്തി ഏവമേത്ഥ നാനാകരണം വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി പദം നാമ ഏകതോ പട്ഠപേത്വാ ഏകതോ ഓസാപേന്തീതി ഗാഥാബന്ധം ധമ്മം വാചേന്തോ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി ഏകമേകം പദം സാമണേരേന സദ്ധിം ഏകതോ ആരഭിത്വാ ഏകതോയേവ നിട്ഠാപേതി. ഏവം വാചേന്തസ്സ പദഗണനായ പാചിത്തിയാ വേദിതബ്ബാ. അനുപദം നാമ പാടേക്കം പട്ഠപേത്വാ ഏകതോ ഓസാപേന്തീതി ഥേരേന ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി വുത്തേ സാമണേരോ തം പദം അപാപുണിത്വാ ‘‘മനോസേട്ഠാ മനോമയാ’’തി ദുതിയപദം ഏകതോ ഭണതി, ഇമേ പാടേക്കം പട്ഠപേത്വാ ഏകതോ ഓസാപേന്തി നാമ. ഏവം വാചേന്തസ്സാപി അനുപദഗണനായ പാചിത്തിയാ. അന്വക്ഖരം നാമ രൂപം അനിച്ചന്തി വുച്ചമാനോ ‘‘രൂ’’തി ഓപാതേതീതി ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി ഭണ സാമണേരാ’’തി വുച്ചമാനോ രൂകാരമത്തമേവ ഏകതോ വത്വാ തിട്ഠതി. ഏവം വാചേന്തസ്സാപി അന്വക്ഖരഗണനായ പാചിത്തിയാ. ഗാഥാബന്ധേപി ച ഏസ നയോ ലബ്ഭതിയേവ. അനുബ്യഞ്ജനം നാമ രൂപം അനിച്ചന്തി വുച്ചമാനോ വേദനാ അനിച്ചാതി സദ്ദം നിച്ഛാരേതീതി ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഇമം സുത്തം വാചയമാനോ ഥേരേന ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി വുച്ചമാനോ സാമണേരോ സീഘപഞ്ഞതായ ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഇമം അനിച്ചപദം ഥേരസ്സ ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി ഏതേന അനിച്ചപദേന സദ്ധിം ഏകതോ ഭണന്തോ വാചം നിച്ഛാരേതി. ഏവം വാചേന്തസ്സാപി അനുബ്യഞ്ജനഗണനായ പാചിത്തിയാ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – ഇമേസു പദാദീസു യം യം ഏകതോ ഭണതി തേന തേന ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി.

ബുദ്ധഭാസിതോതി സകലം വിനയപിടകം അഭിധമ്മപിടകം ധമ്മപദം ചരിയാപിടകം ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം സുത്തനിപാതോ വിമാനവത്ഥു പേതവത്ഥു ബ്രഹ്മജാലാദീനി ച സുത്താനി. സാവകഭാസിതോതി ചതുപരിസപരിയാപന്നേഹി സാവകേഹി ഭാസിതോ അനങ്ഗണസമ്മാദിട്ഠിഅനുമാനസുത്തചുളവേദല്ലമഹാവേദല്ലാദികോ. ഇസിഭാസിതോതി ബാഹിരപരിബ്ബാജകേഹി ഭാസിതോ സകലോ പരിബ്ബാജകവഗ്ഗോ, ബാവരിയസ്സ അന്തേവാസികാനം സോളസന്നം ബ്രാഹ്മണാനം പുച്ഛാതി ഏവമാദി. ദേവതാഭാസിതോതി ദേവതാഹി ഭാസിതോ; സോ ദേവതാസംയുത്തദേവപുത്തസംയുത്തമാരസംയുത്തബ്രഹ്മസംയുത്തസക്കസംയുത്താദിവസേന വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥൂപസഞ്ഹിതോതി അട്ഠകഥാനിസ്സിതോ. ധമ്മൂപസഞ്ഹിതോതി പാളിനിസ്സിതോ; ഉഭയേനാപി വിവട്ടൂപനിസ്സിതമേവ വദതി. കിഞ്ചാപി വിവട്ടൂപനിസ്സിതം വദതി, തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹധമ്മംയേവ പന പദസോ വാചേന്തസ്സ ആപത്തി. വിവട്ടൂപനിസ്സിതേപി നാനാഭാസാവസേന ഗാഥാസിലോകബന്ധാദീഹി അഭിസങ്ഖതേ അനാപത്തി. തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ അനാരുള്ഹേപി കുലുമ്ബസുത്തം രാജോവാദസുത്തം തിക്ഖിന്ദ്രിയം ചതുപരിവട്ടം നന്ദോപനന്ദന്തി ഈദിസേ ആപത്തിയേവ. അപലാലദമനമ്പി വുത്തം, മഹാപച്ചരിയമ്പന പടിസിദ്ധം. മേണ്ഡകമിലിന്ദപഞ്ഹേസു ഥേരസ്സ സകപടിഭാനേ അനാപത്തി, യം രഞ്ഞോ സഞ്ഞാപനത്ഥം ആഹരിത്വാ വുത്തം, തത്ഥ ആപത്തി. വണ്ണപിടകഅങ്ഗുലിമാലപിടകരട്ഠപാലഗഅജതആളവകഗജ്ജിതഗുള്ഹമഗ്ഗഗുള്ഹവേസ്സന്തരഗുള്ഹവിനയവേദല്ലപിടകാനി പന അബുദ്ധവചനാനിയേവാതി വുത്തം. സീലൂപദേസോ നാമ ധമ്മസേനാപതിനാ വുത്തോതി വദന്തി, തസ്മിം ആപത്തിയേവ. അഞ്ഞാനിപി മഗ്ഗകഥാആരമ്മണകഥാബുദ്ധികദണ്ഡക ഞാണവത്ഥുഅസുഭകഥാദീനി അത്ഥി, തേസു സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ വിഭത്താ, ധുതങ്ഗപഞ്ഹേ പടിപദാ വിഭത്താ; തസ്മാ തേസു ആപത്തീതി വുത്തം. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന സങ്ഗീതിം അനാരുള്ഹേസു രാജോവാദതിക്ഖിന്ദ്രിയചതുപരിവട്ടനന്ദോപനന്ദകുലുമ്ബസുത്തേസുയേവ ആപത്തീതി വത്വാ അവസേസേസു യം ബുദ്ധവചനതോ ആഹരിത്വാ വുത്തം, തദേവ ആപത്തിവത്ഥു ഹോതി, ന ഇതരന്തി അയമത്ഥോ പരിഗ്ഗഹിതോ.

൪൮. ഏകതോ ഉദ്ദിസാപേന്തോതി അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഏകതോ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തോപി ഏകതോ വദതി അനാപത്തീതി അത്ഥോ.

തത്രായം വിനിച്ഛയോ – ഉപസമ്പന്നോ ച അനുപസമ്പന്നോ ച നിസീദിത്വാ ഉദ്ദിസാപേന്തി. ആചരിയോ നിസിന്നാനം ഭണാമീതി തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ വദതി, ആചരിയസ്സ ആപത്തി. അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി. ദ്വേപി ഠിതാ ഗണ്ഹന്തി, ഏസേവ നയോ. ദഹരഭിക്ഖു നിസിന്നോ, സാമണേരോ ഠിതോ, നിസിന്നസ്സ ഭണാമീതി ഭണതോ അനാപത്തി. സചേ ദഹരോ തിട്ഠതി, ഇതരോ നിസീദതി, ഠിതസ്സ ഭണാമീതി ഭണതോപി അനാപത്തി. സചേ ബഹൂനം ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ ഏകോ സാമണേരോ നിസിന്നോ ഹോതി, തസ്മിം നിസിന്നേ പദസോ ധമ്മം വാചേന്തസ്സ ആചരിയസ്സ അചിത്തകാപത്തി. സചേ സാമണേരോ ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ ഠിതോ വാ നിസിന്നോ വാ ഹോതി, യേസം വാചേതി, തേസു അപരിയാപന്നത്താ ഏകേന ദിസാഭാഗേന പലായനകഗന്ഥം നാമ ഗണ്ഹാതീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തസ്മാ അനാപത്തി. ഏകതോ സജ്ഝായം കരോന്തോപി അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഉപസമ്പന്നോ ഏകതോ സജ്ഝായം കരോന്തോ തേന സദ്ധിംയേവ ഭണതി, അനാപത്തി. അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തസ്സപി തേന സദ്ധിം ഏകതോ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തി. അയമ്പി ഹി ഏകതോ സജ്ഝായം കരോതിച്ചേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

യേഭുയ്യേന പഗുണം ഗന്ഥം ഭണന്തം ഓപാതേതീതി സചേ ഏകഗാഥായ ഏകോ പാദോ ന ആഗച്ഛതി, സേസം ആഗച്ഛതി, അയം യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥോ നാമ. ഏതേന നയേന സുത്തേപി വേദിതബ്ബോ. തം ഓപാതേന്തസ്സ ഏവം ഭണാഹീതി ഏകതോപി ഭണന്തസ്സ അനാപത്തി. ഓസാരേന്തം ഓപാതേതീതി സുത്തം ഉച്ചാരേന്തം പരിസമജ്ഝേ പരിസങ്കമാനം ഏവം വദേഹീതി തേന സദ്ധിം ഏകതോപി വദന്തസ്സ അനാപത്തി. യം പന മഹാപച്ചരിയാദീസു ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വുത്തോ യദി വദതി, ‘‘അനാപത്തീ’’തി വുത്തം, തം മഹാഅട്ഠകഥായം നത്ഥി, നത്ഥിഭാവോയേവ ചസ്സ യുത്തോ. കസ്മാ? കിരിയസമുട്ഠാനത്താ. ഇതരഥാ ഹി കിരിയാകിരിയം ഭവേയ്യ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

പദസോധമ്മസമുട്ഠാനം – വാചതോ ച വാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.