൫. ജരാവഗ്ഗോ

൧. ജരാധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൧. പഞ്ചമവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പച്ഛാതപേതി പാസാദച്ഛായായ പുരത്ഥിമദിസം പടിച്ഛന്നത്താ പാസാദസ്സ പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ആതപോ ഹോതി, തസ്മിം ഠാനേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോതി അത്ഥോ. പിട്ഠിം ഓതാപയമാനോതി യസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സപി ഉപാദിന്നകസരീരേ ഉണ്ഹകാലേ ഉണ്ഹം ഹോതി, സീതകാലേ സീതം, അയഞ്ച ഹിമപാതസീതസമയോ. തസ്മാ മഹാചീവരം ഓതാരേത്വാ സൂരിയരസ്മീഹി പിട്ഠിം ഓതാപയമാനോ നിസീദി.

കിം പന ബുദ്ധരസ്മിയോ മദ്ദിത്വാ സൂരിയരസ്മി അന്തോ പവിസിതും സക്കോതീതി? ന സക്കോതി. ഏവം സന്തേ കിം താപേതീതി? രസ്മിതേജം. യഥേവ ഹി ഠിതമജ്ഝന്ഹികേ പരിമണ്ഡലായ ഛായായ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നസ്സ കിഞ്ചാപി സൂരിയരസ്മിയോ സരീരം ന ഫുസന്തി, സബ്ബദിസാസു പന തേജോ ഫരതി, അഗ്ഗിജാലാഹി പരിക്ഖിത്തോ വിയ ഹോതി, ഏവം സൂരിയരസ്മീസു ബുദ്ധരസ്മിയോ മദ്ദിത്വാ അന്തോ പവിസിതും അസക്കുണന്തീസുപി സത്ഥാ തേജം താപേന്തോ നിസിന്നോതി വേദിതബ്ബോ.

അനോമജ്ജന്തോതി പിട്ഠിപരികമ്മകരണവസേന അനുമജ്ജന്തോ. അച്ഛരിയം ഭന്തേതി ഥേരോ ഭഗവതോ പിട്ഠിതോ മഹാചീവരം ഓതാരേത്വാ നിസിന്നസ്സ ദ്വിന്നം അംസകൂടാനം അന്തരേ സുവണ്ണാവട്ടം വിയ കേസഗ്ഗപ്പമാണം വലിയാവട്ടം ദിസ്വാ – ‘‘ഏവരൂപേപി നാമ സരീരേ ജരാ പഞ്ഞായതീ’’തി സഞ്ജാതസംവേഗോ ജരം ഗരഹന്തോ ഏവമാഹ. ഗരഹനച്ഛരിയം നാമ കിരേതം.

ന ചേവം ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതോ താവ പരിസുദ്ധോതി യഥാ പകതിയാ ഛവിവണ്ണോ പരിസുദ്ധോ, ന ഏവമേതരഹീതി ദീപേന്തോ ഏവമാഹ. തഥാഗതസ്സ ഹി ദഹരകാലേ സങ്കുസതസമബ്ഭാഹതം ഉസഭചമ്മം വിയ വിഹതവലികോ കായോ ഹോതി, തസ്മിം ഠപിതോ ഹത്ഥോ ഭസ്സതേവ, ന സന്തിട്ഠതി, തേലപുഞ്ഛനാകാരപ്പത്തോ വിയ ഹോതി. മഹല്ലകകാലേ പന സിരാജാലാ മിലായന്തി, സന്ധിപബ്ബാനി സിഥിലാനി ഹോന്തി, മംസം അട്ഠിതോ മുച്ചിത്വാ സിഥിലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഓലമ്ബതി. ബുദ്ധാനം പന ഏവരൂപം ന ഹോതി. അഞ്ഞേസം അപാകടം, സന്തികാവചരത്താ ആനന്ദത്ഥേരസ്സേവ പാകടം ഹോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ.

സിഥിലാനി ച ഗത്താനീതി അഞ്ഞേസം മുഖേ അംസകൂടന്തരേഹി തേസു തേസു ഠാനേസു വലിയോ സന്തിട്ഠന്തി, സത്ഥു പനേതം നത്ഥി, ഥേരോ ച ദ്വിന്നം അംസകൂടാനം അന്തരേ വലിയാവട്ടകം ദിസ്വാ ഏവമാഹ. സബ്ബാനി വലിയജാതാനീതി ഇദമ്പി അത്തനോ പാകടവസേന ഏവമാഹ – സത്ഥു പന അഞ്ഞേസം വിയ വലിയോ നാമ നത്ഥി. പുരതോ പബ്ഭാരോ ച കായോതി സത്ഥാ ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ, ദേവനഗരേ സമുസ്സിതസുവണ്ണതോരണം വിയസ്സ കായോ ഉജുകമേവ ഉഗ്ഗതോ. മഹല്ലകകാലേ പന കായോ പുരതോ വങ്കോ ഹോതി, സ്വായം അഞ്ഞേസം അപാകടോ, സന്തികാവചരത്താ പന ഥേരസ്സേവ പാകടോ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ദിസ്സതി ച ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞഥത്തന്തി ഇന്ദ്രിയാനി നാമ ന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനി. യതോ പന പകതിയാ പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ, ഇദാനി ന തഥാ പരിസുദ്ധോ, അംസകൂടന്തരേ വലി പഞ്ഞായതി, ബ്രഹ്മുജുകായോ പുരതോ വങ്കോ, ഇമിനാവ കാരണേന ചക്ഖാദീനഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞഥത്തേന ഭവിതബ്ബന്തി നയഗ്ഗാഹതോ ഏവമാഹ. ധീ തം ജമ്മി ജരേ അത്ഥൂതി ലാമകേ ജരേ ധീ തം തുയ്ഹം ഹോതു, ധിക്കാരോ തം ഫുസതു. ബിമ്ബന്തി അത്തഭാവോ.

൨. ഉണ്ണാഭബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൨. ദുതിയേ ഗോചരവിസയന്തി ഗോചരഭൂതം വിസയം. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാതി ചക്ഖു സോതസ്സ, സോതം വാ ചക്ഖുസ്സാതി ഏവം ഏകം ഏകസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോതി. സചേ ഹി നീലാദിഭേദം രൂപാരമ്മണം സമോധാനേത്വാ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപനേയ്യ – ‘‘ഇങ്ഘ ത്വം താവ നം വവത്ഥപേഹി വിഭാവേഹി ‘കിന്നാമേതം ആരമ്മണ’’’ന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിനാപി മുഖേന അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അരേ, അന്ധബാല, വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി വസ്സസതസഹസ്സമ്പി പരിധാവമാനോ അഞ്ഞത്ര മയാ കുഹിം ഏതസ്സ ജാനനകം ലഭിസ്സസി, തം ആഹര, ചക്ഖുപസാദേ ഉപനേഹി, അഹമേതം ആരമ്മണം ജാനിസ്സാമി – യദി വാ നീലം, യദി വാ പീതകം. ന ഹി ഏസോ അഞ്ഞസ്സ വിസയോ, മയ്ഹമേവേസോ വിസയോ’’തി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോന്തി നാമ.

കിം പടിസരണന്തി ഏതേസം കിം പടിസരണം, കിം ഏതാനി പടിസരന്തീതി പുച്ഛതി. മനോ പടിസരണന്തി ജവനമനോ പടിസരണം. മനോവ നേസന്തി മനോദ്വാരികജവനമനോവ ഏതേസം ഗോചരവിസയം രജ്ജനാദിവസേന അനുഭോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി രൂപദസ്സനമത്തമേവ, ഏത്ഥ രജ്ജനം വാ ദുസ്സനം വാ മുയ്ഹനം വാ നത്ഥി. ഏകസ്മിം പന ദ്വാരേ ജവനം രജ്ജതി വാ ദുസ്സതി വാ മുയ്ഹതി വാ. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്രായം ഉപമാ – പഞ്ച കിര ദുബ്ബലഭോജകാ രാജാനം സേവിത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന ഏകസ്മിം പഞ്ചകുലികേ ഗാമേ പരിത്തകം ആയം ലഭിംസു. തേസം തത്ഥ മച്ഛഭാഗോ മംസഭാഗോ, അദ്ദുകഹാപണോ വാ യോത്തകഹാപണോ വാ മാസകഹാപണോ വാ അട്ഠകഹാപണോ വാ സോളസകഹാപണോ വാ ചതുസട്ഠികഹാപണോ വാ ദണ്ഡോതി ഏത്തകമത്തമേവ പാപുണാതി, സതവത്ഥുകം പഞ്ചസതവത്ഥുകം സഹസ്സവത്ഥുകം മഹാബലിം രാജാവ ഗണ്ഹാതി.

തത്ഥ പഞ്ചകുലികഗാമാ വിയ പഞ്ചപസാദാ ദട്ഠബ്ബാ, പഞ്ച ദുബ്ബലഭോജകാ വിയ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി; രാജാ വിയ ജവനം, ദുബ്ബലഭോജകാനം പരിത്തകആയപാപുണനം വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം രൂപദസ്സനാദിമത്തം, രജ്ജനാദി പന ഏതേസു നത്ഥി. രഞ്ഞോ മഹാബലിഗ്ഗഹണം വിയ തേസു ദ്വാരേസു ജവനസ്സ രജ്ജനാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേത്ഥ മനോതി കുസലാകുസലജവനം വുത്തം.

സതി പടിസരണന്തി മഗ്ഗസതി പടിസരണം. ജവനമനോ ഹി മഗ്ഗസതിം പടിസരതി. വിമുത്തീതി ഫലവിമുത്തി. പടിസരണന്തി ഫലവിമുത്തിയാ നിബ്ബാനം പടിസരണം. തഞ്ഹി സാ പടിസരതി. നാസക്ഖി പഞ്ഹസ്സ പരിയന്തം ഗഹേതുന്തി പഞ്ഹസ്സ പരിച്ഛേദം പമാണം ഗഹേതും നാസക്ഖി, അപ്പടിസരണം ധമ്മം ‘‘സപ്പടിസരണ’’ന്തി പുച്ഛി. നിബ്ബാനം നാമേതം അപ്പടിസരണം, ന കിഞ്ചി പടിസരതി. നിബ്ബാനോഗധന്തി നിബ്ബാനബ്ഭന്തരം നിബ്ബാനം അനുപവിട്ഠം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. നിബ്ബാനപരായണന്തി നിബ്ബാനം പരം അയനമസ്സ പരാ ഗതി, ന തതോ പരം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനം പരിയോസാനം അവസാനം അസ്സാതി നിബ്ബാനപരിയോസാനം.

മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാതി മഗ്ഗേന ആഗതസദ്ധാ വുച്ചതി. ഇമമ്ഹി ചേ, ഭിക്ഖവേ, സമയേതി കിം സന്ധായാഹ? ഝാനഅനാഗാമിതം. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ ബ്രാഹ്മണസ്സ പഠമമഗ്ഗേന പഞ്ച അകുസലചിത്താനി പഹീനാനി, പഠമജ്ഝാനേന പഞ്ച നീവരണാനീതി ഝാനഅനാഗാമിട്ഠാനേ ഠിതോ. സോ അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായേയ്യ. സചേ പനസ്സ പുത്തദാരം അനുസാസന്തസ്സ കമ്മന്തേ വിചാരേന്തസ്സ ഝാനം നസ്സതി, നട്ഠേ ഝാനേ ഗതി അനിബദ്ധാ ഹോതി, അനട്ഠേ പന നിബദ്ധാതി ഇമം ഝാനഅനാഗാമിതം സന്ധായ ഏവമാഹ.

൩. സാകേതസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൩. തതിയേ അഞ്ജനവനേതി അഞ്ജനവണ്ണപുപ്ഫാനം രുക്ഖാനം രോപിതവനേ. യം, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം, തം സദ്ധാബലന്തി തഞ്ഹി അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠേന സദ്ധിന്ദ്രിയം, അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പനേന സദ്ധാബലം. ഇതരേസം പഗ്ഗഹഉപട്ഠാനഅവിക്ഖേപപജാനനലക്ഖണേസു ഇന്ദട്ഠേന ഇന്ദ്രിയഭാവോ, കോസജ്ജമുട്ഠസച്ചവിക്ഖേപാവിജ്ജാസു അകമ്പനേന ബലഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമേവ ഖോതി തസ്സാ നദിയാ ഏകസോതം വിയ സദ്ധാവീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞാവസേന ഏതേസം നിന്നാനാകരണം വേദിതബ്ബം, ദ്വേ സോതാനി വിയ ഇന്ദട്ഠഅകമ്പനട്ഠേഹി ഇന്ദ്രിയബലവസേന നാനാകരണം വേദിതബ്ബം.

൪. പുബ്ബകോട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൪. ചതുത്ഥേ അമതോഗധന്തി അമതബ്ഭന്തരം. അമതപരായണന്തി അമതനിബ്ബത്തികം. അമതപരിയോസാനന്തി അമതനിട്ഠം. സാധു സാധൂതി ഥേരസ്സ ബ്യാകരണം പസംസന്തോ സാധുകാരം ദേതി.

൫. പഠമപുബ്ബാരാമസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൫. പഞ്ചമേ തദന്വയാതി തം അനുഗച്ഛമാനാ, അനുവത്തമാനാതി അത്ഥോ. പുബ്ബകോട്ഠകം ആദിം കത്വാ പടിപാടിയാ ഛസു സുത്തേസു ഫലിന്ദ്രിയാനേവ കഥിതാനി.

൧൦. ആപണസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൦. ദസമേ ഇമേ ഖോ തേ ധമ്മാതി ഉപരി സഹ വിപസ്സനായ തയോ മഗ്ഗാ. യേ മേ പുബ്ബേ സുതാവ അഹേസുന്തി യേ ധമ്മാ മയാ പുബ്ബേ ‘‘അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയം നാമ അത്ഥീ’’തി കഥേന്താനംയേവ സുതാ അഹേസും. കായേന ച ഫുസിത്വാതി നാമകായേന ച ഫുസിത്വാ പടിലഭിത്വാ. പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സാമീതി പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝിത്വാ പസ്സാമി. യാ ഹിസ്സ, ഭന്തേ, സദ്ധാതി അയം കതരസദ്ധാ? ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമ്പയുത്താ സദ്ധാ ഹേട്ഠാ കഥിതാവ, അയം പന പച്ചവേക്ഖണസദ്ധാ. സമ്പയുത്തസദ്ധാ ഹി മിസ്സകാ, പച്ചവേക്ഖണസദ്ധാ ലോകിയാവ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ജരാവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.