൪. മേത്താസഹഗതസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൫. ചതുത്ഥേ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാതിആദി സബ്ബം സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൦-൨൪൧) വിത്ഥാരിതമേവ. മയമ്പി ഖോ, ആവുസോ, സാവകാനം ഏവം ധമ്മം ദേസേമാതി ഇദമ്പി തേ പുരിമനയേനേവ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ വദന്തി. തിത്ഥിയാനഞ്ഹി സമയേ പഞ്ചനീവരണപ്പഹാനം വാ മേത്താദിബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാ വാ നത്ഥി. കിം ഗതികാ ഹോതീതി കിം നിപ്ഫത്തി ഹോതി. കിം പരമാതി കിം ഉത്തമാ. കിം ഫലാതി കിം ആനിസംസാ. കിം പരിയോസാനാതി കിം നിട്ഠാ. മേത്താസഹഗതന്തി മേത്തായ സഹഗതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. വിവേകനിസ്സിതാദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

അപ്പടികൂലന്തി ദുവിധം അപ്പടികൂലം – സത്തഅപ്പടികൂലഞ്ച, സങ്ഖാരഅപ്പടികൂലഞ്ച. തസ്മിം അപ്പടികൂലേ ഇട്ഠേ വത്ഥുസ്മിന്തി അത്ഥോ. പടികൂലസഞ്ഞീതി അനിട്ഠസഞ്ഞീ. കഥം പനേത്ഥ ഏവം വിഹരതി? അസുഭഫരണം വാ അനിച്ചന്തി മനസികാരം വാ കരോന്തോ. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം ‘‘കഥം അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അസുഭായ വാ ഫരതി, അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതീ’’തി. പടികൂലേ പന അനിട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം മേത്താഫരണം വാ ധാതുമനസികാരം വാ കരോന്തോ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി നാമ. യഥാഹ ‘‘കഥം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മേത്തായ വാ ഫരതി, ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതീ’’തി (പടി. മ. ൨.൧൭). ഉഭയമിസ്സകപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അപ്പടികൂലപ്പടികൂലേസു ഹി തദേവ അസുഭഫരണം വാ അനിച്ചന്തി മനസികാരം വാ കരോന്തോ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി നാമ. പടികൂലാപടികൂലേസു ച തദേവ മേത്താഫരണം വാ ധാതുമനസികാരം വാ കരോന്തോ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി നാമ. ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൨.൧൭) നയേന വുത്തം പന ഛളങ്ഗുപേക്ഖം പവത്തയമാനോ ‘‘അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

ഏത്താവതാ ച ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ മേത്തായ തികചതുക്കജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തദേവ പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തസ്സ സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം അരിയിദ്ധിയാ ച ദസ്സിതത്താ ദേസനാ വിനിവട്ടേതബ്ബാ സിയാ. ഇദം പന മേത്താഝാനം പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോപി യോ അരഹത്തം പാപുണിതും ന സക്കോതി, യസ്മാ തസ്സ അരഹത്തപരമാ മേത്താ ന ഹോതി. യംപരമാ പന ഹോതി, തം ദസ്സേതബ്ബം. തസ്മാ തസ്സ ദസ്സനത്ഥം അയം ദേസനാ ആരദ്ധാ. പരതോ സബ്ബസോ വാ പന രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാതിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന പുന ദേസനാരമ്ഭപയോജനം വേദിതബ്ബം.

സുഭപരമന്തി സുഭനിട്ഠം, സുഭകോടികം, സുഭനിപ്ഫത്തിം. ഇധപഞ്ഞസ്സാതി ഇധേവ പഞ്ഞാ അസ്സ, നയിമം ലോകം അതിക്കമതീതി ഇധപഞ്ഞോ, തസ്സ ഇധപഞ്ഞസ്സ, ലോകിയപഞ്ഞസ്സാതി അത്ഥോ. ഉത്തരിവിമുത്തിം അപ്പടിവിജ്ഝതോതി ലോകുത്തരധമ്മം അപ്പടിവിജ്ഝന്തസ്സ. യോ പന പടിവിജ്ഝിതും സക്കോതി, തസ്സ അരഹത്തപരമാവ മേത്താ ഹോതീതി അത്ഥോ. കരുണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

കസ്മാ പനേതാസം മേത്താദീനം സുഭപരമാദിതാ വുത്താ ഭഗവതാതി? സഭാഗവസേന തസ്സ തസ്സ ഉപനിസ്സയത്താ. മേത്താവിഹാരിസ്സ ഹി സത്താ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, അഥസ്സ അപ്പടികൂലപരിചയാ അപ്പടികൂലേസു പരിസുദ്ധവണ്ണേസു നീലാദീസു ചിത്തം ഉപസംഹരതോ അപ്പകസിരേനേവ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. ഇതി മേത്താ സുഭവിമോക്ഖസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി, ന തതോ പരം, തസ്മാ സുഭപരമാതി വുത്താ.

കരുണാവിഹാരിസ്സ ഉണ്ഹാഭിഘാതാദിരൂപനിമിത്തം സത്തദുക്ഖം സമനുപസ്സന്തസ്സ കരുണായ പവത്തിസമ്ഭവതോ രൂപേ ആദീനവോ പരിവിദിതോ ഹോതി, അഥസ്സ പരിവിദിതരൂപാദീനവത്താ പഥവീകസിണാദീസു അഞ്ഞതരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ രൂപനിസ്സരണേ ആകാസേ ചിത്തം ഉപസംഹരതോ അപ്പകസിരേനേവ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. ഇതി കരുണാ ആകാസാനഞ്ചായതനസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി, ന തതോ പരം, തസ്മാ ആകാസാനഞ്ചായതനപരമാതി വുത്താ.

മുദിതാവിഹാരിസ്സ പന തേന തേന പാമോജ്ജകാരണേന ഉപ്പന്നപാമോജ്ജസത്താനം വിഞ്ഞാണം സമനുപസ്സന്തസ്സ മുദിതായ പവത്തിസമ്ഭവതോ വിഞ്ഞാണഗ്ഗഹണപരിചിതം ഹോതി, അഥസ്സ അനുക്കമാധിഗതം ആകാസാനഞ്ചായതനം അതിക്കമ്മ ആകാസനിമിത്തഗോചരേ വിഞ്ഞാണേ ചിത്തം ഉപസംഹരതോ അപ്പകസിരേനേവ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. ഇതി മുദിതാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി, ന തതോ പരം, തസ്മാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനപരമാതി വുത്താ.

ഉപേക്ഖാവിഹാരിസ്സ പന ‘‘സത്താ സുഖിതാ വാ ഹോന്തു, ദുക്ഖതോ വാ വിമുച്ചന്തു, സമ്പത്തസുഖതോ വാ മാ വിഗച്ഛന്തൂ’’തി ആഭോഗാഭാവതോ സുഖദുക്ഖാദിപരമത്ഥഗാഹവിമുഖസമ്ഭവതോ അവിജ്ജമാനഗ്ഗഹണദുക്ഖചിത്തം ഹോതി. അഥസ്സ പരമത്ഥഗാഹതോ വിമുഖഭാവപരിചിതചിത്തസ്സ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനഗ്ഗഹണദുക്ഖചിത്തസ്സ ച അനുക്കമാധിഗതം വിഞ്ഞാണാഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മസമ്ഭവതോ അവിജ്ജമാനേ പരമത്ഥഭൂതസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവേ ചിത്തം ഉപസംഹരതോ അപ്പകസിരേനേവ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. ഇതി ഉപേക്ഖാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി, ന തതോ പരം, തസ്മാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനപരമാതി വുത്താ. ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പത്താതി.