൧. പബ്ബതവഗ്ഗോ

൧. ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തസ്സ പഠമേ നാഗാതി ഇമേപി മഹാസമുദ്ദപിട്ഠേ ഊമിഅന്തരവാസിനോവ, ന വിമാനട്ഠകനാഗാ. തേസം ഹിമവന്തം നിസ്സായ കായവഡ്ഢനാദിസബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ബോജ്ഝങ്ഗേതി ഏത്ഥ ബോധിയാ, ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. കിം വുത്തം ഹോതി? യാ ഹി അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീ, യായ ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹന കാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ ബോധീതി വുച്ചതി. ബുജ്ഝതീതി കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൮; ദീ. നി. ൩.൧൪൩). തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ. യോപേസ യഥാവുത്തപ്പകാരായ ഏതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ബോധീതി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ – ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി വാ ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി.

അപിച ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാതി കേനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗാ? ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, അനുബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, പടിബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, സമ്ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’ഇച്ചാദിനാ (പടി. മ. ൨.൧൭) പടിസമ്ഭിദാനയേനാപി ബോജ്ഝങ്ഗത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗന്തിആദീസു പന പസത്ഥോ സുന്ദരോ ച ബോജ്ഝങ്ഗോതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. സതിയേവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗന്തി ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി, അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ പുനപ്പുനം ജനേതി, അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ. വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീനി കോസലസംയുത്തേ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിത’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം, സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം, നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതന്തി, വിവേകത്തയമേവ വുത്തം, ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനം പത്വാ പന പഞ്ചവിധവിവേകനിസ്സിതമ്പി ഏകേ വണ്ണയന്തി. തേ ഹി ന കേവലം ബലവവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലക്ഖണേസു ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഉദ്ധരന്തി വിപസ്സനാപാദക-കസിണജ്ഝാന-ആനാപാനാസുഭ-ബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനേസുപി ഉദ്ധരന്തി, ന ച പടിസിദ്ധാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി. തസ്മാ തേസം മതേന ഏതേസം ഝാനാനം പവത്തിക്ഖണേ കിച്ചതോ ഏവ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകനിസ്സിതം. യഥാ ച വിപസ്സനാക്ഖണേ ‘‘അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിത’’ന്തി വുത്തം, ഏവം പടിപസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതമ്പി ഭാവേതീതി വത്തും വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

൨. കായസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. ദുതിയേ ആഹാരട്ഠിതികോതി പച്ചയട്ഠിതികോ. ആഹാരം പടിച്ചാതി പച്ചയം പടിച്ച. സുഭനിമിത്തന്തി സുഭമ്പി സുഭനിമിത്തം, സുഭസ്സ ആരമ്മണമ്പി സുഭനിമിത്തം. അയോനിസോമനസികാരോതി അനുപായമനസികാരോ ഉപ്പഥമനസികാരോ അനിച്ചേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി വാ, ദുക്ഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി, അനത്തനി ‘‘അത്താ’’തി വാ, അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി വാ, മനസികാരോ. തം തസ്മിം സുഭാരമ്മണേ ബഹുലം പവത്തയതോ കാമച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്ത’’ന്തിആദി. ഏവം സബ്ബനീവരണേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

പടിഘനിമിത്തന്തിആദീസു പന പടിഘോപി പടിഘനിമിത്തം പടിഘാരമ്മണമ്പി. അരതീതി ഉക്കണ്ഠിതാ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമാ അരതി? പന്തേസു വാ സേനാസനേസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു വാ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അരതി അരതിതാ അനഭിരതി അനഭിരമനാ ഉക്കണ്ഠിതാ പരിതസ്സിതാ, അയം വുച്ചതി അരതീ’’തി (വിഭ. ൮൫൬).

തന്ദീതി അതിസീതാദിപച്ചയാ ഉപ്പന്നം ആഗന്തുകകായാലസിയം. യസ്മിം ഉപ്പന്നേ ‘‘അതിസീതം അതിഉണ്ഹം അതിച്ഛാതോസ്മി അതിധാതോസ്മി അതിദൂരമഗ്ഗം ഗതോസ്മീ’’തി വദതി, യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തത്ഥ കതമാ തന്ദി, യാ തന്ദീ തന്ദിയനാ തന്ദിമനകതാ ആലസ്യം ആലസ്യായനാ ആലസ്യായിതത്തം, അയം വുച്ചതി തന്ദീ’’തി (വിഭ. ൮൫൭).

വിജമ്ഭിതാതി കിലേസവസേന കായവിനമനാ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമാ വിജമ്ഭിതാ? യാ കായസ്സ ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ ആനമനാ വിനമനാ സന്നമനാ പണമനാ ബ്യാധിയകം, അയം വുച്ചതി വിജമ്ഭിതാ’’തി (വിഭ. ൮൫൮).

ഭത്തസമ്മദോതി ഭത്തപരിളാഹോ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമോ ഭത്തസമ്മദോ? യാ ഭുത്താവിസ്സ ഭത്തമുച്ഛാ ഭത്തകിലമഥോ ഭത്തപരിളാഹോ കായദുട്ഠുല്ലം, അയം വുച്ചതി ഭത്തസമ്മദോ’’തി (വിഭ. ൮൫൯).

ചേതസോ ച ലീനത്തന്തി ചിത്തസ്സ ലീയനാകാരോ, യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമം ചേതസോ ലീനത്തം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ ലീനം ലീയനാ ലീയിതത്തം ഥിനം ഥിയനാ ഥിയിതത്തം ചിത്തസ്സ, ഇദം വുച്ചതി ചേതസോ ലീനത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൮൬൦).

ചേതസോ അവൂപസമോതി യഥാ നാമ വീതച്ചികോപി അങ്ഗാരോ നേവ താവ സന്നിസീദതി പതാപം കരോതിയേവ, യഥാ ച പത്തപചനട്ഠാനേ നേവ താവ സന്നിസീദതി പതാപം കരോതിയേവ, ഏവം ചിത്തസ്സ അവൂപസന്താകാരോ, അത്ഥതോ പനേതം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമേവ ഹോതി.

വിചികിച്ഛട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ. അയോനിസോമനസികാരോ സബ്ബത്ഥ വുത്തനയോവ. ഏവമേത്ഥ കാമച്ഛന്ദോ വിചികിച്ഛാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ആരമ്മണേന കഥിതാ, ബ്യാപാദോ ആരമ്മണേന ച ഉപനിസ്സയേന ച, സേസാ സഹജാതേന ച ഉപനിസ്സയേന ചാതി.

സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി സതിയാ ആരമ്മണധമ്മാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയാ ച നവ ലോകുത്തരധമ്മാ ച. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോതി തത്ഥ ഉപായമനസികാരസ്സ പുനപ്പുനം കരണം.

കുസലാകുസലാ ധമ്മാതിആദീസു കുസലാതി കോസല്ലസമ്ഭൂതാ അനവജ്ജസുഖവിപാകാ. അകുസലാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാ സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകാ. സാവജ്ജാതി അകുസലാ. അനവജ്ജാതി കുസലാ. ഹീനപണീതകണ്ഹസുക്കേസുപി ഏസേവ നയോ. സപ്പടിഭാഗാതി കണ്ഹസുക്കായേവ. കണ്ഹാ ഹി കണ്ഹവിപാകദാനതോ, സുക്കാ ച സുക്കവിപാകദാനതോ സപ്പടിഭാഗാ നാമ, സദിസവിപാകകോട്ഠാസാതി അത്ഥോ. പടിപക്ഖഭൂതസ്സ വാ ഭാഗസ്സ അത്ഥിതായ സപ്പടിഭാഗാ. കണ്ഹാനഞ്ഹി സുക്കാ പടിപക്ഖഭാഗാ, സുക്കാനഞ്ച കണ്ഹാ പടിപക്ഖഭാഗാതി ഏവമ്പി സപ്പടിഭാഗാ. സപ്പടിബാഹിതട്ഠേന വാ സപ്പടിഭാഗാ. അകുസലഞ്ഹി കുസലം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകം ദേതി, കുസലഞ്ച അകുസലം പടിബാഹിത്വാതി ഏവമ്പി കണ്ഹസുക്കാ സപ്പടിഭാഗാ.

ആരമ്ഭധാതൂതി പഠമാരമ്ഭവീരിയം. നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തത്താ തതോ ബലവതരം. പരക്കമധാതൂതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനതായ തതോപി ബലവതരന്തി തീഹിപി പദേഹി വീരിയമേവ കഥിതം.

പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാതി പീതിയാ ആരമ്മണധമ്മാ. കായപസ്സദ്ധീതി തിണ്ണം ഖന്ധാനം ദരഥപസ്സദ്ധി. ചിത്തപസ്സദ്ധീതി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ദരഥപസ്സദ്ധി. സമഥനിമിത്തന്തി സമഥോപി സമഥനിമിത്തം, ആരമ്മണമ്പി. അബ്യഗ്ഗനിമിത്തന്തി തസ്സേവ വേവചനം.

ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാതി ഉപേക്ഖായ ആരമ്മണധമ്മാ, അത്ഥതോ പന മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയാ ധമ്മോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവമേത്ഥ സതിധമ്മവിചയഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ ആരമ്മണേന കഥിതാ, സേസാ ആരമ്മണേനപി ഉപനിസ്സയേനപി.

൩. സീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. തതിയേ സീലസമ്പന്നാതി ഏത്ഥ ഖീണാസവസ്സ ലോകിയലോകുത്തരസീലം കഥിതം, തേന സമ്പന്നാതി അത്ഥോ. സമാധിപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. വിമുത്തി പന ഫലവിമുത്തിയേവ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ഏവമേത്ഥ സീലാദയോ തയോ ലോകിയലോകുത്തരാ, വിമുത്തി ലോകുത്തരാവ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ലോകിയമേവ.

ദസ്സനമ്പാഹന്തി ദസ്സനമ്പി അഹം. തം പനേതം ദസ്സനം – ചക്ഖുദസ്സനം, ഞാണദസ്സനന്തി ദുവിധം. തത്ഥ പസന്നേഹി ചക്ഖൂഹി അരിയാനം ദസ്സനം ഓലോകനം ചക്ഖുദസ്സനം നാമ. അരിയേഹി പന ദിട്ഠസ്സ ലക്ഖണസ്സ ദസ്സനം, പടിവിദ്ധസ്സ ച പടിവിജ്ഝനം ഝാനേന വാ വിപസ്സനായ വാ മഗ്ഗഫലേഹി വാ ഞാണദസ്സനം നാമ. ഇമസ്മിം പനേത്ഥ ചക്ഖുദസ്സനം അധിപ്പേതം. അരിയാനഞ്ഹി പസന്നേഹി ചക്ഖൂഹി ഓലോകനമ്പി ബഹുകാരമേവ. സവനന്തി ‘‘അസുകോ നാമ ഖീണാസവോ അസുകസ്മിം നാമ രട്ഠേ വാ ജനപദേ വാ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ വിഹാരേ വാ ലേണേ വാ വസതീ’’തി കഥേന്താനം സോതേന സവനം, ഏതമ്പി ബഹുകാരമേവ. ഉപസങ്കമനന്തി ‘‘ദാനം വാ ദസ്സാമി, പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിസ്സാമി, ധമ്മം വാ സോസ്സാമി, സക്കാരം വാ കരിസ്സാമീ’’തി ഏവരൂപേന ചിത്തേന അരിയാനം ഉപസങ്കമനം. പയിരുപാസനന്തി പഞ്ഹാപയിരുപാസനം. അരിയാനം ഗുണേ സുത്വാ തേ ഉപസങ്കമിത്വാ നിമന്തേത്വാ ദാനം ദത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കുസല’’ന്തിആദിനാ നയേന പഞ്ഹപുച്ഛനന്തി അത്ഥോ.

അനുസ്സതിന്തി രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു നിസിന്നസ്സ ‘‘ഇദാനി അരിയാ ലേണഗുഹമണ്ഡപാദീസു ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസുഖേഹി വീതിനാമേന്തീ’’തി അനുസ്സരണം. യോ വാ തേസം സന്തികേ ഓവാദോ ലദ്ധോ ഹോതി, തം ആവജ്ജിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ സീലം കഥിതം, ഇമസ്മിം സമാധി, ഇമസ്മിം വിപസ്സനാ, ഇമസ്മിം മഗ്ഗോ, ഇമസ്മിം ഫല’’ന്തി ഏവം അനുസ്സരണം. അനുപബ്ബജ്ജന്തി അരിയേസു ചിത്തം പസാദേത്വാ ഘരാ നിക്ഖമ്മ തേസം സന്തികേ പബ്ബജ്ജം. അരിയാനഞ്ഹി സന്തികേ ചിത്തം പസാദേത്വാ തേസംയേവ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തേസംയേവ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോപി പബ്ബജ്ജാ അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ. അരിയേസു പസാദേന അഞ്ഞത്ഥ പബ്ബജിത്വാ അരിയാനം സന്തികേ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോ പബ്ബജ്ജാപി അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ. അഞ്ഞേസു പന പസാദേന അഞ്ഞേസംയേവ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അഞ്ഞേസംയേവ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോ പബ്ബജ്ജാ അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ ന ഹോതി.

ഏവം പബ്ബജിതേസു പന മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ താവ അനുപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ സതസഹസ്സമത്താ അഹേസും, തഥാ ഥേരസ്സേവ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ച ചന്ദഗുത്തത്ഥേരസ്സ, തസ്സാപി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ സൂരിയഗുത്തത്ഥേരസ്സ, തസ്സാപി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ അസ്സഗുത്തത്ഥേരസ്സ, തസ്സാപി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ യോനകധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ, തസ്സ പന സദ്ധിവിഹാരികോ അസോകരഞ്ഞോ കനിട്ഠഭാതാ തിസ്സത്ഥേരോ നാമ അഹോസി, തസ്സ അനുപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ അഡ്ഢതേയ്യകോടിസങ്ഖാ അഹേസും. മഹിന്ദത്ഥേരസ്സ അനുപബ്ബജിതാനം ഗണനപരിച്ഛേദോ നത്ഥി. യാവജ്ജദിവസാ ലങ്കാദീപേ സത്ഥരി പസാദേന പബ്ബജന്താ മഹിന്ദത്ഥേരസ്സേവ പബ്ബജ്ജം അനുപബ്ബജന്തി നാമ.

തം ധമ്മന്തി തം തേസം ഓവാദാനുസാസനീധമ്മം. അനുസ്സരതീതി സരതി. അനുവിതക്കേതീതി വിതക്കാഹതം കരോതി. ആരദ്ധോ ഹോതീതി പരിപുണ്ണോ ഹോതി. പവിചിനതീതിആദി സബ്ബം തത്ഥ ഞാണചാരവസേനേവ വുത്തം. അഥ വാ പവിചിനതീതി തേസം തേസം ധമ്മാനം ലക്ഖണം വിചിനതി. പവിചരതീതി തത്ഥ ഞാണം ചരാപേതി. പരിവീമംസമാപജ്ജതീതി വീമംസനം ഓലോകനം ഗവേസനം ആപജ്ജതി.

സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാതി ഉഭയമ്പേതം അത്ഥതോ ഏകം. ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതീതി അരഹത്തം ആരാധേന്തോ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ആരാധേതി, തഞ്ച ഖോ പടികച്ച, അസമ്പത്തേയേവ മരണകാലേതി അത്ഥോ. അഥ മരണകാലേതി അഥ മരണസ്സ ആസന്നകാലേ.

അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി യോ ആയുവേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, സോ തിവിധോ ഹോതി. കപ്പസഹസ്സായുകേസു താവ അവിഹേസു നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകോ നിബ്ബത്തദിവസേയേവ അരഹത്തം പാപുണാതി. നോ ചേ നിബ്ബത്തദിവസേ പാപുണാതി, പഠമസ്സ പന കപ്പസതസ്സ മത്ഥകേ പാപുണാതി. അയമേകോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ. അപരോ ഏവം അസക്കോന്തോ ദ്വിന്നം കപ്പസതാനം മത്ഥകേ പാപുണാതി, അയം ദുതിയോ. അപരോ ഏവമ്പി അസക്കോന്തോ ചതുന്നം കപ്പസതാനം മത്ഥകേ പാപുണാതി, അയം തതിയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ.

പഞ്ചമം പന കപ്പസതം അതിക്കമിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ നാമ ഹോതി. അതപ്പാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യത്ഥ കത്ഥചി ഉപ്പന്നോ പന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന അരഹത്തം പത്തോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ നാമ, അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന പത്തോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ നാമ. അവിഹാദീസുപി നിബ്ബത്തോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ഉപരൂപരി നിബ്ബത്തിത്വാ അകനിട്ഠം പത്തോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ അട്ഠചത്താരീസ അനാഗാമിനോ കഥേതബ്ബാ. അവിഹേസു ഹി തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി പഞ്ച ഹോന്തി. തേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ച, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ചാതി ദസ ഹോന്തി, തഥാ അതപ്പാദീസു. അകനിട്ഠേസു പന ഉദ്ധംസോതോ നത്ഥി, തസ്മാ തത്ഥ ചത്താരോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, ചത്താരോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി അട്ഠാതി ഏവം അട്ഠചത്താലീസ ഹോന്തി. തേസം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ സബ്ബജേട്ഠോ ചേവ ഹോതി സബ്ബകനിട്ഠോ ച. കഥം? സോ ഹി സോളസകപ്പസഹസ്സായുകത്താ ആയുനാ സബ്ബേസം ജേട്ഠോ, സബ്ബപച്ഛാ അരഹത്തം പാപുണീതി സബ്ബേസം കനിട്ഠോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ അപുബ്ബം അചരിമം ഏകചിത്തക്ഖണികാ നാനാലക്ഖണാ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ.

൪. വത്ഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. ചതുത്ഥേ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ മേ ഹോതീതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി ഏവം ചേ മയ്ഹം ഹോതി. അപ്പമാണോതി മേ ഹോതീതി അപ്പമാണോതി ഏവം മേ ഹോതി. സുസമാരദ്ധോതി സുപരിപുണ്ണോ. തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ അട്ഠഹാകാരേഹി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതി – ഉപ്പാദം അനാവജ്ജിതത്താ അനുപ്പാദം ആവജ്ജിതത്താ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതി, പവത്തം, അപ്പവത്തം, നിമിത്തം, അനിമിത്തം സങ്ഖാരേ അനാവജ്ജിതത്താ, വിസങ്ഖാരം ആവജ്ജിതത്താ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതീതി. ഇമേഹി അട്ഠഹാകാരേഹി തിട്ഠതീതി ഥേരോ ജാനാതി, വുത്താകാരവിപരീതേഹേവ അട്ഠഹാകാരേഹി ചവന്തം ചവതീതി പജാനാതി. സേസബോജ്ഝങ്ഗേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഥേരസ്സ ഫലബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ. യദാ ഹി ഥേരോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സീസം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, തദാ ഇതരേ ഛ തദന്വയാ ഹോന്തി. യദാ ധമ്മവിചയാദീസു അഞ്ഞതരം, തദാപി സേസാ തദന്വയാ ഹോന്തീതി ഏവം ഫലസമാപത്തിയം അത്തനോ ചിണ്ണവസിതം ദസ്സേന്തോ ഥേരോ ഇമം സുത്തം കഥേസീതി.

൫. ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. പഞ്ചമേ ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി. കിം ബുജ്ഝനത്ഥായ? മഗ്ഗേന അസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, പച്ചവേക്ഖണായ കതകിച്ചതം, മഗ്ഗേന വാ കിലേസനിദ്ദാതോ പബുജ്ഝനത്ഥായ, ഫലേന പബുജ്ഝനഭാവത്ഥായാതിപി വുത്തം ഹോതി. തേനേവേത്ഥ നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയാ കിലേസപഹാനപച്ചവേക്ഖണാതി സബ്ബം ദസ്സിതം.

൬-൭. കുണ്ഡലിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൮൭-൧൮൮. ഛട്ഠേ ആരാമനിസ്സയീതി ആരാമം നിസ്സായ വസനഭാവേന ആരാമനിസ്സയീ. പരിസാവചരോതി പരിസായ അവചരോ. പരിസം നാമ ബാലാപി, പണ്ഡിതാപി ഓസരന്തി, യോ പന പരപ്പവാദം മദ്ദിത്വാ അത്തനോ വാദം ദീപേതും സക്കോതി, അയം പരിസാവചരോ നാമ. ആരാമേന ആരാമന്തി ആരാമേനേവ ആരാമം അനുചങ്കമാമി, ന ബാഹിരേനാതി അത്ഥോ. ഉയ്യാനേന ഉയ്യാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞേന വാ ആരാമേന പവിസിത്വാ അഞ്ഞം ആരാമം, അഞ്ഞേന ഉയ്യാനേന അഞ്ഞം ഉയ്യാനന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇതിവാദപ്പമോക്ഖാനിസംസന്തി ‘‘ഏവം പുച്ഛാ ഹോതി, ഏവം വിസ്സജ്ജനം, ഏവം ഗഹണം, ഏവം നിബ്ബേഠന’’ന്തി ഇമിനാ നയേന ഇതിവാദോ ഹോതി ഇതിവാദപ്പമോക്ഖോതി ഏതം ആനിസംസം. ഉപാരമ്ഭാനിസംസന്തി ‘‘അയം പുച്ഛായ ദോസോ, അയം വിസ്സജ്ജനേ’’തി ഏവം വാദദോസാനിസംസം.

കഥം ഭാവിതോ ച, കുണ്ഡലിയ, ഇന്ദ്രിയസംവരോതി സത്ഥാ ‘‘ഏത്തകം ഠാനം പരിബ്ബാജകേന പുച്ഛിതം, ഇദാനി പുച്ഛിതും ന സക്കോതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ന താവ അയം ദേസനാ യഥാനുസന്ധിം ഗതാ. ഇദാനി നം യഥാനുസന്ധിം പാപേസ്സാമീ’’തി സയമേവ പുച്ഛന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ മനാപം നാഭിജ്ഝതീതി ഇട്ഠാരമ്മണം നാഭിജ്ഝായതി. നാഭിഹംസതീതി ന സാമിസായ തുട്ഠിയാ അഭിഹംസതി. തസ്സ ഠിതോ ച കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തന്തി തസ്സ നാമകായോ ച ചിത്തഞ്ച ഗോചരജ്ഝത്തേ ഠിതം ഹോതി. സുസണ്ഠിതന്തി കമ്മട്ഠാനവസേന സുട്ഠു സണ്ഠിതം. സുവിമുത്തന്തി കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാ സുവിമുത്തം. അമനാപന്തി അനിട്ഠാരമ്മണം. ന മങ്കു ഹോതീതി തസ്മിം ന മങ്കു ഹോതി. അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോതി കിലേസവസേന അട്ഠിതചിത്തോ. അദീനമാനസോതി ദോമനസ്സവസേന അദീനചിത്തോ. അബ്യാപന്നചേതസോതി ദോസവസേന അപൂതിചിത്തോ.

ഏവം ഭാവിതോ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഏവം ബഹുലീകതോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതീതി ഏത്ഥ ഏവം സുചരിതപൂരണം വേദിതബ്ബം – ഇമേസു താവ ഛസു ദ്വാരേസു അട്ഠാരസ ദുച്ചരിതാനി ഹോന്തി. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരേ താവ ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ തസ്മിം ആരമ്മണേ ലോഭം ഉപ്പാദേന്തസ്സ മനോദുച്ചരിതം ഹോതി. ലോഭസഹഗതേന ചിത്തേന ‘‘അഹോ വതിദം ഇട്ഠം കന്തം മനാപ’’ന്തി ഭണന്തസ്സ വചീദുച്ചരിതം, തദേവ ഹത്ഥേന പരാമസന്തസ്സ കായദുച്ചരിതം. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

അയം പന വിസേസോ – സോതദ്വാരസ്മിഞ്ഹി സദ്ദാരമ്മണസ്സ വത്ഥുഭൂതം സങ്ഖപണവാദിതൂരിയഭണ്ഡം അനാമാസം ആമസന്തസ്സ, ഘാനദ്വാരേ ഗന്ധാരമ്മണസ്സ വത്ഥുഭൂതം ഗന്ധമാലാദിം, ജിവ്ഹാദ്വാരേ രസാരമ്മണസ്സ വത്ഥുഭൂതം മച്ഛമംസാദിം, കായദ്വാരേ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണസ്സ വത്ഥുഭൂതം വത്ഥതൂലകപാവാരാദിം, മനോദ്വാരേ പഞ്ഞത്തിവസേന ധമ്മാരമ്മണഭൂതം സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദിം ആമസന്തസ്സ കായദുച്ചരിതം വേദിതബ്ബം. സങ്ഖേപതോ പനേത്ഥ ഛസു ദ്വാരേസു കായവീതിക്കമോ കായദുച്ചരിതം, വചീവീതിക്കമോ വചീദുച്ചരിതം, മനോവീതിക്കമോ മനോദുച്ചരിതന്തി തീണേവ ദുച്ചരിതാനി ഹോന്തി.

അയം പന ഭിക്ഖു അത്തനോ ഭാവനാപടിസങ്ഖാനേ ഠിതോ ഇമാനി ദുച്ചരിതാനി സുചരിതം കത്വാ വിപരിണാമേതി. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരേ താവ ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചാലേത്വാ രൂപാരമ്മണം വിപസ്സനം പട്ഠാപയതോ മനോസുചരിതം ഹോതി, വിപസ്സനാസഹഗതേന ചിത്തേന ഖയധമ്മം വയധമ്മന്തി ഭണന്തസ്സ വചീസുചരിതം, ‘‘അനാമാസഭണ്ഡം ഏത’’ന്തി അനാമസന്തസ്സ കായസുചരിതം. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ഇമാനി വിത്ഥാരതോ അട്ഠാരസ സുചരിതാനി ഹോന്തി. സങ്ഖേപതോ പനേത്ഥാപി ഛസു ദ്വാരേസു കായസംവരോ കായസുചരിതം, വചീസംവരോ വചീസുചരിതം, മനോസംവരോ മനോസുചരിതന്തി തീണേവ സുചരിതാനി ഹോന്തി. ഏവം ഇന്ദ്രിയസംവരോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ സീലാനുരക്ഖിതം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം കഥിതം.

കായദുച്ചരിതം പഹായാതിആദീസു തിവിധം കായദുച്ചരിതം, ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം, തിവിധം മനോദുച്ചരിതം. തസ്സ പടിപക്ഖവസേന കായസുചരിതാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്താവതാ കായസംവരവചീസംവരേഹി പാതിമോക്ഖസീലം, മനോസംവരേന തീണി സീലാനീതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം കഥിതം ഹോതി. സകലേ പന ഇമസ്മിം സുത്തേ സുചരിതമൂലകാ സതിപട്ഠാനാ ലോകുത്തരമിസ്സകാ, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം മൂലഭൂതാ സതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗാ, തേപി സതിപട്ഠാനമൂലകാ ബോജ്ഝങ്ഗാ പുബ്ബഭാഗാവ. വിജ്ജാവിമുത്തിമൂലകാ പന ലോകുത്തരാവ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

൮. ഉപവാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. അട്ഠമേ പച്ചത്തന്തി അത്തനാവ. യോനിസോമനസികാരാതി യോനിസോ മനസികാരേന. ആരബ്ഭമാനോവാതി കുരുമാനോയേവ. സുവിമുത്തന്തി കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാ സുട്ഠു വിമുത്തം. അട്ഠിംകത്വാതി അത്ഥം കരിത്വാ, അത്ഥികോ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

൯. പഠമഉപ്പന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. നവമേ നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാതി തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവം വിനാ ന അഞ്ഞസ്മിം കാലേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

൧൦. ദുതിയഉപ്പന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൧. ദസമേ നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാതി സുഗതോവാദം വിനാ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

പബ്ബതവഗ്ഗോ.