൧. സഹസ്സഭിക്ഖുനിസങ്ഘസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൭. ദുതിയസ്സ പഠമേ രാജകാരാമേതി രഞ്ഞാ കാരിതത്താ ഏവം ലദ്ധനാമേ ആരാമേ, തം രഞ്ഞാ പസേനദികോസലേന കതം. പഠമബോധിയം കിര ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തം സത്ഥാരം ദിസ്വാ തിത്ഥിയാ ചിന്തയിംസു – ‘‘സമണോ ഗോതമോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തോ, ന ഖോ പനേസ അഞ്ഞം കിഞ്ചി സീലം വാ സമാധിം വാ നിസ്സായ ഏവം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തോ. ഭൂമിസീസം പന തേന ഗഹിതം, സചേ മയമ്പി ജേതവനസമീപേ ആരാമം കാരാപേതും സക്കുണേയ്യാമ, ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്താ ഭവേയ്യാമാ’’തി. തേ അത്തനോ അത്തനോ ഉപട്ഠാകേ സമാദപേത്വാ സതസഹസ്സമത്തേ കഹാപണേ ലഭിത്വാ തേ ആദായ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രാജാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി? പുച്ഛി. മയം ജേതവനസമീപേ തിത്ഥിയാരാമം കരോമ, സചേ സമണോ ഗോതമോ വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ വാ ആഗന്ത്വാ വാരേസ്സന്തി, വാരേതും മാ അദത്ഥാതി ലഞ്ജം അദംസു. രാജാ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ കാരേഥാ’’തി ആഹ.

തേ ഗന്ത്വാ, അത്തനോ ഉപട്ഠാകേഹി ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരാപേത്വാ, ഥമ്ഭുസ്സാപനാദീനി കരോന്താ, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ ഏകകോലാഹലം അകംസു. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ പമുഖേ ഠത്വാ ‘‘കേ പന തേ, ആനന്ദ, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേ’’തി?, പുച്ഛി. തിത്ഥിയാ, ഭന്തേ, ജേതവനസമീപേ തിത്ഥിയാരാമം കരോന്തീതി. ആനന്ദ, ഇമേ സാസനേന പടിവിരുദ്ധാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഫാസുവിഹാരം കരിസ്സന്തി, രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ വാരാപേഹീതി.

ഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ അട്ഠാസി. രഞ്ഞോ ‘‘ഥേരാ, ദേവ, ആഗതാ’’തി നിവേദയിംസു. രാജാ ലഞ്ജസ്സ ഗഹിതത്താ ന നിക്ഖമി. ഥേരാ ഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരോചയിംസു. സത്ഥാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ പേസേസി. രാജാ തേസമ്പി ദസ്സനം ന അദാസി. തേ ആഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരോചയിംസു ‘‘ന, ഭന്തേ, രാജാ നിക്ഖന്തോ’’തി. സത്ഥാ തങ്ഖണംയേവ ബ്യാകാസി – ‘‘അത്തനോ രജ്ജേ ഠത്വാ കാലം കാതും ന ലഭിസ്സതീ’’തി.

ദുതിയദിവസേ ച സാമംയേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ അട്ഠാസി. രാജാ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ നിക്ഖമിത്വാ, നിവേസനം പവേസേത്വാ, സാരപല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ, യാഗുഖജ്ജകം അദാസി. സത്ഥാ പരിഭുത്തയാഗുഖാദനീയോ ‘‘യാവ ഭത്തം നിട്ഠാതി, താവ സത്ഥു സന്തികേ നിസീദിസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ നിസിന്നം രാജാനം ‘‘തയാ, മഹാരാജ, ഇദം നാമ കത’’ന്തി അവത്വാ, ‘‘കാരണേനേവ നം സഞ്ഞാപേസ്സാമീ’’തി ഇദം അതീതകാരണം ആഹരി – മഹാരാജ, പബ്ബജിതേ നാമ അഞ്ഞമഞ്ഞം യുജ്ഝാപേതും ന വട്ടതി. അതീതേപി ഇസയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം യുജ്ഝാപേത്വാ സഹ രട്ഠേന രാജാ സമുദ്ദം പവിട്ഠോതി. കദാ ഭഗവാതി?

അതീതേ, മഹാരാജ, ഭരുരട്ഠേ ഭരുരാജാ നാമ രജ്ജം കാരേതി. പഞ്ചസതാ പഞ്ചസതാ ദ്വേ ഇസിഗണാ പബ്ബതപാദതോ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ഭരുനഗരം ഗന്ത്വാ നഗരസ്സ അവിദൂരേ ദ്വേ രുക്ഖാ അത്ഥി, പഠമം ആഗതോ ഇസിഗണോ ഏകസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ നിസീദി, പച്ഛാഗതോപി ഏകസ്സാതി. തേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ പബ്ബതപാദം ഏവ അഗമംസു. തേ പുന ആഗച്ഛന്താപി അത്തനോ രുക്ഖമൂലേയേവ നിസീദന്തി. അദ്ധാനേ ഗച്ഛന്തേ ഏകോ രുക്ഖോ സുക്ഖി, തസ്മിം സുക്ഖേ ആഗതാ താപസാ ‘‘അയം രുക്ഖോ മഹാ, അമ്ഹാകമ്പി തേസമ്പി പഹോസ്സതീ’’തി ഇതരേസം രുക്ഖമൂലസ്സ ഏകപദേസേ നിസീദിംസു. തേ പച്ഛാ ആഗച്ഛന്താ രുക്ഖമൂലം അപവിസിത്വാ ബഹി ഠിതാവ ‘‘കസ്മാ തുമ്ഹേ ഏത്ഥ നിസീദഥാ’’തി ആഹംസു. ആചരിയാ അമ്ഹാകം രുക്ഖോ സുക്ഖോ, അയം രുക്ഖോ മഹാ, തുമ്ഹേപി പവിസഥ, തുമ്ഹാകമ്പി അമ്ഹാകമ്പി പഹോസ്സതീതി. തേ ‘‘ന മയം പവിസാമ, നിക്ഖമഥ തുമ്ഹേ’’തി കഥം വഡ്ഢേത്വാ ‘‘ന തുമ്ഹേ അത്തനോവ മനേന നിക്ഖമിസ്സഥാ’’തി ഹത്ഥാദീസു ഗഹേത്വാ നിക്കഡ്ഢിംസു. തേ ‘‘ഹോതു സിക്ഖാപേസ്സാമ നേ’’തി ഇദ്ധിയാ സോവണ്ണമയാനി ദ്വേ ചക്കാനി രജതമയഞ്ച അക്ഖം മാപേത്വാ പവട്ടേന്താ രാജദ്വാരം അഗമിംസു. രഞ്ഞോ ‘‘ഏവരൂപം, ദേവ, താപസാ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ഠിതാ’’തി നിവേദയിംസു. രാജാ തുട്ഠോ ‘‘പക്കോസഥാ’’തി തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മഹാകമ്മം തുമ്ഹേഹി കതം, അത്ഥി വോ കിഞ്ചി മയാ കത്തബ്ബ’’ന്തി ആഹ. ആമ, മഹാരാജ, അമ്ഹാകം നിസിന്നട്ഠാനം ഏകരുക്ഖമൂലം അത്ഥി, തം അഞ്ഞേഹി ഇസീഹി ഗഹിതം, തം നോ ദാപേഹീതി. രാജാ പുരിസേ പേസേത്വാ താപസേ നിക്കഡ്ഢാപേസി.

തേ ബഹി ഠിതാ ‘‘കിം നു ഖോ ദത്വാ ലഭിംസൂ’’തി ഓലോകയമാനാ ‘‘ഇദം നാമാ’’തി ദിസ്വാ ‘‘മയമ്പി ലഞ്ജം ദത്വാ പുന ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ഇദ്ധിയാ സോവണ്ണമയം രഥപഞ്ജരം മാപേത്വാ ആദായ അഗമംസു. രാജാ ദിസ്വാ തുട്ഠോ – ‘‘കിം, ഭന്തേ, കാതബ്ബ’’ന്തി?, ആഹ. മഹാരാജ അമ്ഹാകം രുക്ഖമൂലേ അഞ്ഞോ ഇസിഗണോ നിസിന്നോ, തം നോ രുക്ഖമൂലം ദാപേഹീതി. രാജാ പുരിസേ പേസേത്വാ തേ നിക്കഡ്ഢാപേസി. താപസാ അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കത്വാ, ‘‘അനനുച്ഛവികം അമ്ഹേഹി കത’’ന്തി വിപ്പടിസാരിനോ ഹുത്വാ പബ്ബതപാദമേവ അഗമംസു. തതോ ദേവതാ ‘‘അയം രാജാ ദ്വിന്നം ഇസിഗണാനം ഹത്ഥതോ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കാരാപേസീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ മഹാസമുദ്ദം ഉബ്ബട്ടേത്വാ തസ്സ രഞ്ഞോ വിജിതം യോജനസഹസ്സമത്തട്ഠാനം സമുദ്ദമേവ അകംസൂതി.

‘‘ഇസീനമന്തരം കത്വാ, ഭരുരാജാതി മേ സുതം;

ഉച്ഛിന്നോ സഹ രട്ഠേഹി, സ രാജാ വിഭവങ്ഗതോ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൨൫) –

ഏവം ഭഗവതാ ഇമസ്മിം അതീതേ ദസ്സിതേ യസ്മാ ബുദ്ധാനം നാമ കഥാ ഓകപ്പനിയാ ഹോതി, ‘‘തസ്മാ രാജാ അത്തനോ കിരിയം സല്ലക്ഖേത്വാ അനുപധാരേത്വാ മയാ അകത്തബ്ബം കമ്മം കത’’ന്തി ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, തിത്ഥിയേ നിക്കഡ്ഢഥാ’’തി നിക്കഡ്ഢാപേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ കാരിതോ വിഹാരോ നാമ നത്ഥി, തസ്മിംയേവ ഠാനേ വിഹാരം കാരേസ്സാമീ’’തി തേസം ദബ്ബസമ്ഭാരേപി അദത്വാ വിഹാരം കാരേസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.