൭. ചിത്തസംയുത്തം

൧. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൩. ചിത്തസംയുത്തസ്സ പഠമേ മച്ഛികാസണ്ഡേതി ഏവംനാമകേ വനസണ്ഡേ. അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദീതി പോരാണകത്ഥേരാ അതിരച്ഛാനകഥാ ഹോന്തി, നിസിന്നനിസിന്നട്ഠാനേ പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേത്വാ അജാനന്താ പുച്ഛന്തി, ജാനന്താ വിസ്സജ്ജേന്തി, തേന നേസം അയം കഥാ ഉദപാദി. മിഗപഥകന്തി ഏവംനാമകം അത്തനോ ഭോഗഗാമം. സോ കിര അമ്ബാടകാരാമസ്സ പിട്ഠിഭാഗേ ഹോതി. തേനുപസങ്കമീതി ‘‘ഥേരാനം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഫാസുവിഹാരം കത്വാ ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമി. ഗമ്ഭീരേ ബുദ്ധവചനേതി അത്ഥഗമ്ഭീരേ ചേവ ധമ്മഗമ്ഭീരേ ച ബുദ്ധവചനേ. പഞ്ഞാചക്ഖു കമതീതി ഞാണചക്ഖു വഹതി പവത്തതി.

൨. പഠമഇസിദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൪. ദുതിയേ ആയസ്മന്തം ഥേരന്തി തേസു ഥേരേസു ജേട്ഠകം മഹാഥേരം. തുണ്ഹീ അഹോസീതി ജാനന്തോപി അവിസാരദത്താ ന കിഞ്ചി ബ്യാഹരി. ബ്യാകരോമഹം ഭന്തേതി ‘‘അയം ഥേരോ നേവ അത്തനാ ബ്യാകരോതി, ന അഞ്ഞേ അജ്ഝേസതി, ഉപാസകോപി ഭിക്ഖുസങ്ഘം വിഹേസേതി, അഹമേതം ബ്യാകരിത്വാ ഫാസുവിഹാരം കത്വാ ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആസനതോ വുട്ഠായ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏവം ഓകാസമകാസി, കതാവകാസോ പന അത്തനോ ആസനേ നിസീദിത്വാ ബ്യാകാസി.

സഹത്ഥാതി സഹത്ഥേന. സന്തപ്പേസീതി യാവദിച്ഛകം ദേന്തോ സുട്ഠു തപ്പേസി. സമ്പവാരേസീതി ‘‘അലം അല’’ന്തി ഹത്ഥസഞ്ഞായ ചേവ വാചായ ച പടിക്ഖിപാപേസി. ഓനീതപത്തപാണിനോതി പാണിതോ അപനീതപത്താ ധോവിത്വാ ഥവികായ ഓസാപേത്വാ അംസേ ലഗ്ഗിതപത്താതി അത്ഥോ.

൩. ദുതിയഇസിദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൫. തതിയേ അവന്തിയാതി ദക്ഖിണാപഥേ അവന്തിരട്ഠേ. കല്യാണം വുച്ചതീതി ‘‘ചതൂഹി പച്ചയേഹി പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി വചനം നിദ്ദോസം അനവജ്ജം വുച്ചതി തയാ ഉപാസകാതി അധിപ്പായേന വദതി.

൪. മഹകപാടിഹാരിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൬. ചതുത്ഥേ സേസകം വിസ്സജ്ജേഥാതി തസ്സ കിര ഥേരേഹി സദ്ധിംയേവ കംസഥാലം പമജ്ജിത്വാ പായാസം വഡ്ഢേത്വാ അദംസു. സോ ഭുത്തപായാസോ ഥേരേഹിയേവ സദ്ധിം ഗന്തുകാമോ ചിന്തേസി ‘‘ഘരേ താവ ഉപാസികാ സേസകം വിചാരേതി, ഇധ പനിമേ ദാസകമ്മകാരാ മയാ അവുത്താ ന വിചാരേസ്സന്തി, ഏവായം പണീതപായാസോ നസ്സിസ്സതീ’’തി തേസം അനുജാനന്തോ ഏവമാഹ. കുഥിതന്തി കുധിതം, ഹേട്ഠാ സന്തത്തായ വാലികായ ഉപരി ആതപേന ച അതിതിഖിണന്തി അത്ഥോ. ഇദം പന തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ അസമ്ഭിന്നപദം. പവേലിയമാനേനാതി പടിലിയമാനേന സാധു ഖ്വസ്സ ഭന്തേതി ‘‘ഫാസുവിഹാരം കരിസ്സാമി നേസ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ.

ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരീതി അധിട്ഠാനിദ്ധിം അകാസി. ഏത്ഥ ച ‘‘മന്ദമന്ദോ സീതകവാതോ വായതു, അബ്ഭമണ്ഡപം കത്വാ ദേവോ ഏകമേകം ഫുസായതൂ’’തി ഏവം നാനാപരികമ്മം – ‘‘സവാതോ ദേവോ വസ്സതൂ’’തി ഏവം അധിട്ഠാനം ഏകതോപി ഹോതി. ‘‘സവാതോ ദേവോ വസ്സതൂതി ഏകതോപരികമ്മം, മന്ദമന്ദോ സീതകവാതോ വായതു, അബ്ഭമണ്ഡപം കത്വാ ദേവോ ഏകമേകം ഫുസായതൂ’’തി ഏവം നാനാഅധിട്ഠാനം ഹോതി. വുത്തനയേനേവ നാനാപരികമ്മം നാനാധിട്ഠാനം, ഏകതോ പരികമ്മം ഏകതോ അധിട്ഠാനമ്പി ഹോതിയേവ. യഥാ തഥാ കരോന്തസ്സ പന പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ കതപരികമ്മസ്സ പരികമ്മാനന്തരേന മഹഗ്ഗതഅധിട്ഠാനചിത്തേനേവ തം ഇജ്ഝതി. ഓകാസേസീതി വിപ്പകിരി.

൫. പഠമകാമഭൂസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൭. പഞ്ചമേ നേലങ്ഗോതി നിദ്ദോസോ. സേതപച്ഛാദോതി സേതപടിച്ഛാദനോ. അനീഘന്തി നിദ്ദുക്ഖം. മുഹുത്തം തുണ്ഹീ ഹുത്വാതി തസ്സ അത്ഥപേക്ഖനത്ഥം തീണി പിടകാനി കണ്ണേ കുണ്ഡലം വിയ സഞ്ചാലേന്തോ ‘‘അയം ഇമസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ അത്ഥോ’’തി ഉപപരിക്ഖണത്ഥം മുഹുത്തം തുണ്ഹീ ഹുത്വാ. വിമുത്തിയാതി അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ. ഇമം പന പഞ്ഹം കഥേന്തോ ഉപാസകോ ദുക്കരം അകാസി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹി ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഭിക്ഖും ആഗച്ഛന്തം ഓദാതകം തനുകം തുങ്ഗനാസിക’’ന്തി (സം. നി. ൨.൨൪൫) അത്തനോ ദിട്ഠേന കഥേസി. അയം പന നയഗ്ഗാഹേന ‘‘അരഹതോ ഏതം അധിവചന’’ന്തി ആഹ.

൬. ദുതിയകാമഭൂസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൮. ഛട്ഠേ കതി നു ഖോ ഭന്തേ സങ്ഖാരാതി അയം കിര, ഗഹപതി, നിരോധം വലഞ്ജേതി, തസ്മാ ‘‘നിരോധപാദകേ സങ്ഖാരേ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ. ഥേരോപിസ്സ അധിപ്പായം ഞത്വാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീസു അനേകേസു സങ്ഖാരേസു വിജ്ജമാനേസുപി കായസങ്ഖാരാദയോവ ആചിക്ഖന്തോ തയോ ഖോ ഗഹപതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ കായപ്പടിബദ്ധത്താ കായേന സങ്ഖരീയതി നിബ്ബത്തീയതീതി കായസങ്ഖാരോ. വാചായ സങ്ഖരോതി നിബ്ബത്തേതീതി വചീസങ്ഖാരോ. ചിത്തപ്പടിബദ്ധത്താ ചിത്തേന സങ്ഖരീയതി നിബ്ബത്തീയതീതി ചിത്തസങ്ഖാരോ.

കതമോ പന ഭന്തേതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? ‘‘ഇമേ സങ്ഖാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മിസ്സാ ആലുളിതാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ. തഥാ ഹി കായദ്വാരേ ആദാനഗ്ഗഹണമുഞ്ചനചോപനാനി പാപേത്വാ ഉപ്പന്നാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ ദ്വാദസ അകുസലചേതനാതി ഏവം കുസലാകുസലാ വീസതി ചേതനാപി, അസ്സാസപസ്സാസാപി കായസങ്ഖാരോത്വേവ വുച്ചന്തി. വചീദ്വാരേ ഹനുസഞ്ചോപനം വചീഭേദം പാപേത്വാ ഉപ്പന്നാ വുത്തപ്പകാരാവ വീസതി ചേതനാപി വിതക്കവിചാരാപി വചീസങ്ഖാരോത്വേവ വുച്ചന്തി. കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം അപത്വാ രഹോ നിസിന്നസ്സ ചിന്തയതോ ഉപ്പന്നാ കുസലാകുസലാ ഏകൂനതിംസചേതനാപി, സഞ്ഞാ ച വേദനാ ചാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാപി ചിത്തസങ്ഖാരോത്വേവ വുച്ചന്തി. ഏവം ഇമേ സങ്ഖാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മിസ്സാ ആലുളിതാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ, തേ പാകടേ വിഭൂതേ കത്വാ കഥാപേസ്സാമീ’’തി പുച്ഛി.

കസ്മാ പന ഭന്തേതി ഇധ കായസങ്ഖാരാദിനാമസ്സ പദത്ഥം പുച്ഛതി. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ കായപ്പടിബദ്ധാതി കായനിസ്സിതാ. കായേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി. ചിത്തപ്പടിബദ്ധാതി ചിത്തനിസ്സിതാ. ചിത്തേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി.

ഇദാനി ‘‘കിം നു ഖോ ഏസ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം വലഞ്ജേതി, നോ വലഞ്ജേതി, ചിണ്ണവസീ വാ തത്ഥ നോ ചിണ്ണവസീ’’തി ജാനനത്ഥം പുച്ഛന്തോ കഥം പന ഭന്തേ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി ഹോതീതി ആഹ. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ സമാപജ്ജിസ്സന്തി വാ സമാപജ്ജാമീതി വാ പദദ്വയേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തികാലോ കഥിതോ. സമാപന്നോതി പദേന അന്തോനിരോധോ. തഥാ പുരിമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി സചിത്തകകാലോ കഥിതോ, പച്ഛിമേന അചിത്തകകാലോ.

പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി നിരോധസമാപത്തിതോ പുബ്ബേ അദ്ധാനപരിച്ഛേദകാലേയേവ ‘‘ഏത്തകം കാലം അചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അദ്ധാനപരിച്ഛേദം ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി. യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീതി യം പന ഏവം ഭാവിതം ചിത്തം, തം പുഗ്ഗലം തഥത്തായ അചിത്തകഭാവായ ഉപനേതി. വചീസങ്ഖാരോ പഠമം നിരുജ്ഝതീതി സേസസങ്ഖാരേഹി പഠമം ദുതിയജ്ഝാനേയേവ നിരുജ്ഝതി. തതോ കായസങ്ഖാരോതി തതോ പരം കായസങ്ഖാരോ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നിരുജ്ഝതി. തതോ ചിത്തസങ്ഖാരോതി തതോ പരം ചിത്തസങ്ഖാരോ അന്തോനിരോധേ നിരുജ്ഝതി. ആയൂതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. വിപരിഭിന്നാനീതി ഉപഹതാനി വിനട്ഠാനി.

തത്ഥ കേചി ‘‘നിരോധസമാപന്നസ്സ ‘ചിത്തസങ്ഖാരോ ച നിരുദ്ധോ’തി വചനതോ ചിത്തം അനിരുദ്ധം ഹോതി, തസ്മാ സചിത്തകാപി അയം സമാപത്തീ’’തി വദന്തി. തേ വത്തബ്ബാ – ‘‘വചീസങ്ഖാരോപിസ്സ നിരുദ്ധോ’’തി വചനതോ വാചാ അനിരുദ്ധാ ഹോതി, തസ്മാ നിരോധസമാപന്നേന ധമ്മമ്പി കഥേന്തേന സജ്ഝായമ്പി കരോന്തേന നിസീദിതബ്ബം സിയാ. യോ ചായം മതോ കാലങ്കതോ, തസ്സാപി ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോതി വചനതോ ചിത്തം അനിരുദ്ധം ഭവേയ്യ, തസ്മാ കാലങ്കതേ മാതാപിതരോ വാ അരഹന്തേ വാ ഝാപേന്തേന ആനന്തരിയകമ്മം കതം ഭവേയ്യ. ഇതി ബ്യഞ്ജനേ അഭിനിവേസം അകത്വാ ആചരിയാനം നയേ ഠത്വാ അത്ഥോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. അത്ഥോ ഹി പടിസരണം, ന ബ്യഞ്ജനം.

ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനീതി കിരിയമയപവത്തസ്മിഞ്ഹി വത്തമാനേ ബഹിദ്ധാരമ്മണേസു പസാദേ ഘട്ടേന്തേസു ഇന്ദ്രിയാനി കിലമന്തി, ഉപഹതാനി മക്ഖിത്താനി വിയ ഹോന്തി വാതാദീഹി ഉട്ഠിതരജേന ചതുമഹാപഥേ ഠപിതആദാസോ വിയ. യഥാ പന ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ മഞ്ജൂസാദീസു ഠപിതോ ആദാസോ അന്തോയേവ വിരോചതി, ഏവം നിരോധസമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അന്തോനിരോധേ പഞ്ച പസാദാ അതിവിയ വിരോചന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനീ’’തി.

വുട്ഠഹിസ്സന്തി വാ വുട്ഠഹാമീതി വാ പദദ്വയേന അന്തോനിരോധകാലോ കഥിതോ, വുട്ഠിതോതി പദേന ഫലസമാപത്തികാലോ. തഥാ പുരിമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി അചിത്തകകാലോ കഥിതോ, പച്ഛിമേന സചിത്തകകാലോ. പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി നിരോധസമാപത്തിതോ പുബ്ബേ അദ്ധാനപരിച്ഛേദകാലേയേവ ‘‘ഏത്തകം കാലം അചിത്തകോ ഹുത്വാ തതോ പരം സചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അദ്ധാനപരിച്ഛേദം ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി. യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീതി യം ഏവം ഭാവിതം ചിത്തം, തം പുഗ്ഗലം തഥത്തായ സചിത്തകഭാവായ ഉപനേതി. ഇതി ഹേട്ഠാ നിരോധസമാപജ്ജന്നകാലോ ഗഹിതോ, ഇധ നിരോധതോ വുട്ഠാനകാലോ.

ഇദാനി നിരോധകഥം കഥേതും കാലോതി നിരോധകഥാ കഥേതബ്ബാ സിയാ. സാ പനേസാ ‘‘ദ്വീഹി ബലേഹി സമന്നാഗതത്താ തയോ ച സങ്ഖാരാനം പടിപസ്സദ്ധിയാ സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി വസീഭാവതാപഞ്ഞാ നിരോധസമാപത്തിയം ഞാണ’’ന്തി മാതികം ഠപേത്വാ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതാ, തസ്മാ തത്ഥ കഥിതനയേനേവ ഗഹേതബ്ബാ. കോ പനായം നിരോധോ നാമ? ചതുന്നം ഖന്ധാനം പടിസങ്ഖാ അപ്പവത്തി. അഥ കിമത്ഥമേതം സമാപജ്ജന്തീതി? സങ്ഖാരാനം പവത്തേ ഉക്കണ്ഠിതാ സത്താഹം അചിത്തകാ ഹുത്വാ സുഖം വിഹരിസ്സാമ, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം നാമേതം യദിദം നിരോധോതി ഏതദത്ഥം സമാപജ്ജന്തി.

ചിത്തസങ്ഖാരോ പഠമം ഉപ്പജ്ജതീതി നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഹി ഫലസമാപത്തിചിത്തം പഠമം ഉപ്പജ്ജതി. തംസമ്പയുത്തം സഞ്ഞഞ്ച വേദനഞ്ച സന്ധായ ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ പഠമം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ആഹ. തതോ കായസങ്ഖാരോതി തതോ പരം ഭവങ്ഗസമയേ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി.

കിം പന ഫലസമാപത്തി അസ്സാസപസ്സാസേ ന സമുട്ഠാപേതീതി? സമുട്ഠാപേതി. ഇമസ്സ പന ചതുത്ഥജ്ഝാനികാ ഫലസമാപത്തി, സാ ന സമുട്ഠാപേതി. കിം വാ ഏതേന? ഫലസമാപത്തി പഠമജ്ഝാനികാ വാ ഹോതു ദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനികാ വാ, സന്തസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അസ്സാസപസ്സാസാ അബ്ബോഹാരികാ ഹോന്തി, തേസം അബ്ബോഹാരികഭാവോ സഞ്ജീവത്ഥേരവത്ഥുനാ വേദിതബ്ബോ. സഞ്ജീവത്ഥേരസ്സ ഹി സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ കിംസുകപുപ്ഫസദിസേ വീതച്ചിതങ്ഗാരേ മദ്ദമാനസ്സ ഗച്ഛതോ ചീവരേ അംസുമത്തമ്പി ന ഝായി, ഉസ്മാകാരമത്തമ്പി നാഹോസി. സമാപത്തിബലം നാമേതന്തി വദന്തി. ഏവമേവ സന്തായ ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അസ്സാസപസ്സാസാ അബ്ബോഹാരികാ ഹോന്തീതി ഭവങ്ഗസമയേനേവേതം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

തതോ വചീസങ്ഖാരോതി തതോ പരം കിരിയമയപവത്തവലഞ്ജനകാലേ വചീസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി. കിം ഭവങ്ഗം വിതക്കവിചാരേ ന സമുട്ഠാപേതീതി? സമുട്ഠാപേതി. തംസമുട്ഠാനാ പന വിതക്കവിചാരാ വാചം അഭിസങ്ഖാതും ന സക്കോന്തീതി കിരിയമയപവത്തവലഞ്ജനകാലേനേവേതം കഥിതം.

സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോതിആദയോ സഗുണേനാപി ആരമ്മണേനാപി കഥേതബ്ബാ. സഗുണേന താവ സുഞ്ഞതാ നാമ ഫലസമാപത്തി, തായ സഹജാതഫസ്സം സന്ധായ ‘‘സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോ’’തി വുത്തം. അനിമിത്തപ്പണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ. ആരമ്മണേന പന നിബ്ബാനം രാഗാദീഹി സുഞ്ഞത്താ സുഞ്ഞതാ നാമ, രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവാ അനിമിത്തം, രാഗദോസമോഹപ്പണിധീനം അഭാവാ അപ്പണിഹിതം, സുഞ്ഞതം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നഫലസമാപത്തിസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞതോ നാമ. അനിമിത്തപ്പണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ.

അപരാ ആഗമനിയകഥാ നാമ ഹോതി. സുഞ്ഞതഅനിമിത്തഅപ്പണിഹിതാതി ഹി വിപസ്സനാപി വുച്ചതി. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനിച്ചതോ ദിസ്വാ അനിച്ചതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ അനിമിത്താ നാമ ഹോതി. യോ ദുക്ഖതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ദുക്ഖതോ ദിസ്വാ ദുക്ഖതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ അപ്പണിഹിതാ നാമ. യോ അനത്തതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനത്തതോ ദിസ്വാ അനത്തതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ സുഞ്ഞതാ നാമ. തത്ഥ അനിമിത്തവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ നാമ, അനിമിത്തമഗ്ഗസ്സ ഫലം അനിമിത്തം നാമ, അനിമിത്തഫലസമാപത്തിസഹജാതേ ഫസ്സേ ഫുസന്തേ ‘‘അനിമിത്തോ ഫസ്സോ ഫുസതീ’’തി വുച്ചതി. അപ്പണിഹിതസുഞ്ഞതേസുപി ഏസേവ നയോ. ആഗമനിയേന കഥിതേ പന സുഞ്ഞതോ വാ ഫസ്സോ അനിമിത്തോ വാ ഫസ്സോ അപ്പണിഹിതോ വാ ഫസ്സോതി വികപ്പോ ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ സഗുണേന ചേവ ആരമ്മണേന ച കഥേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി സമേതി.

വിവേകനിന്നന്തിആദീസു നിബ്ബാനം വിവേകോ നാമ. തസ്മിം വിവേകേ നിന്നം ഓനതന്തി വിവേകനിന്നം. വിവേകപോണന്തി അഞ്ഞതോ അഗന്ത്വാ യേന വിവേകോ, തേന വങ്കം വിയ ഹുത്വാ ഠിതന്തി വിവേകപോണം. യേന വിവേകോ, തേന പതമാനം വിയ ഠിതന്തി വിവേകപബ്ഭാരം.

൭. ഗോദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൯. സത്തമേ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ചാതി ബ്യഞ്ജനമ്പി നേസം നാനം, അത്ഥോപി. തത്ഥ ബ്യഞ്ജനസ്സ നാനതാ പാകടാ. അത്ഥോ പന അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി ഭൂമന്തരതോ മഹഗ്ഗതാ ഹോതി രൂപാവചരാ, ആരമ്മണതോ സത്തപണ്ണത്തിആരമ്മണാ. ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ഭൂമന്തരതോ മഹഗ്ഗതാ അരൂപാവചരാ, ആരമ്മണതോ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. സുഞ്ഞതാ ഭൂമന്തരതോ കാമാവചരാ, ആരമ്മണതോ സങ്ഖാരാരമ്മണാ. വിപസ്സനാ ഹി ഏത്ഥ സുഞ്ഞതാതി അധിപ്പേതാ. അനിമിത്താ ഭൂമന്തരതോ ലോകുത്തരാ, ആരമ്മണതോ നിബ്ബാനാരമ്മണാ.

രാഗോ ഖോ ഭന്തേ പമാണകരണോതിആദീസു യഥാ പബ്ബതപാദേ പൂതിപണ്ണകസടഉദകം നാമ ഹോതി കാളവണ്ണം, ഓലോകേന്താനം ബ്യാമസതഗമ്ഭീരം വിയ ഖായതി, യട്ഠിം വാ രജ്ജും വാ ഗഹേത്വാ മിനന്തസ്സ പിട്ഠിപാദോത്ഥരണമത്തമ്പി ന ഹോതി; ഏവമേവ യാവ രാഗാദയോ നുപ്പജ്ജന്തി, താവ പുഗ്ഗലം സഞ്ജാനിതും ന സക്കാ ഹോതി, സോതാപന്നോ വിയ സകദാഗാമീ വിയ അനാഗാമീ വിയ ച ഖായതി. യദാ പനസ്സ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോതി പഞ്ഞായതി. ഇതി തേ ‘‘ഏത്തകോ അയ’’ന്തി പുഗ്ഗലസ്സ പമാണം ദസ്സേന്താവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി പമാണകരണാ നാമ വുത്താ.

യാവതാ ഖോ ഭന്തേ അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തിയോതി യത്തകാ അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തിയോ. കിത്തകാ പന താ? ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചത്താരോ മഗ്ഗാ, ചത്താരി ഫലാനീതി ദ്വാദസ. തത്ര ബ്രഹ്മവിഹാരാ ഫരണഅപ്പമാണതായ അപ്പമാണാ, സേസാ പമാണകാരകാനം കിലേസാനം അഭാവേന നിബ്ബാനമ്പി അപ്പമാണമേവ, ചേതോവിമുത്തി പന ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹിതം. അകുപ്പാതി അരഹത്തഫലചേതോവിമുത്തി. സാ ഹി താസം സബ്ബജേട്ഠികാ, തസ്മാ ‘‘അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി വുത്താ. രാഗോ ഖോ ഭന്തേ കിഞ്ചനന്തി രാഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുഗ്ഗലം കിഞ്ചതി മദ്ദതി പലിബുന്ധതി, തസ്മാ കിഞ്ചനന്തി വുത്തോ. മനുസ്സാ കിര ഗോണേഹി ഖലം മദ്ദാപേന്താ ‘‘കിഞ്ചേഹി കപില കിഞ്ചേഹി കാളകാ’’തി വദന്തി. ഏവം മദ്ദനട്ഠോ കിഞ്ചനട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. ദോസമോഹേസുപിഏസേവ നയോ.

ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തിയോ നാമ നവ ധമ്മാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം മഗ്ഗഫലാനി ച. തത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം കിഞ്ചനം ആരമ്മണം അസ്സ നത്ഥീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞം. മഗ്ഗഫലാനി കിഞ്ചനാനം മദ്ദനപലിബുന്ധനകിലേസാനം നത്ഥിതായ ആകിഞ്ചഞ്ഞാനി, നിബ്ബാനമ്പി ആകിഞ്ചഞ്ഞം, ചേതോവിമുത്തി പന ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹിതം.

രാഗോ ഖോ ഭന്തേ നിമിത്തകരണോതിആദീസു യഥാ നാമ ദ്വിന്നം കുലാനം സദിസാ ദ്വേ വച്ഛകാ ഹോന്തി. യാവ തേസം ലക്ഖണം ന കതം ഹോതി, താവ ‘‘അയം അസുകകുലസ്സ വച്ഛകോ, അയം അസുകകുലസ്സാ’’തി ന സക്കാ ഹോതി ജാനിതും. യദാ പന തേസം തിസൂലാദീസു അഞ്ഞതരം ലക്ഖണം കതം ഹോതി, തദാ സക്കാ ഹോതി ജാനിതും. ഏവമേവ യാവ പുഗ്ഗലസ്സ രാഗോ നുപ്പജ്ജതി, താവ ന സക്കാ ഹോതി ജാനിതും ‘‘അരിയോ വാ പുഥുജ്ജനോ വാ’’തി. രാഗോ പനസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനോവ ‘‘സരാഗോ നാമ അയം പുഗ്ഗലോ’’തി സഞ്ജാനനനിമിത്തം കരോന്തോ വിയ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ നിമിത്തകരണോതി വുത്തോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ.

അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തിയോ നാമ തേരസ ധമ്മാ വിപസ്സനാ, ചത്താരോ ആരുപ്പാ, ചത്താരോ മഗ്ഗാ, ചത്താരി ഫലാനി. തത്ഥ വിപസ്സനാ നിച്ചനിമിത്തം സുഖനിമിത്തം അത്തനിമിത്തം ഉഗ്ഘാടേതീതി അനിമിത്താ നാമ. ചത്താരോ ആരുപ്പാ രൂപനിമിത്തസ്സ അഭാവാ അനിമിത്താ നാമ. മഗ്ഗഫലാനി നിമിത്തകരാനം കിലേസാനം അഭാവേന അനിമിത്താനി, നിബ്ബാനമ്പി അനിമിത്തമേവ, തം പന ചേതോവിമുത്തി ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹിതം. അഥ കസ്മാ സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി ന ഗഹിതാതി? സാ ‘‘സുഞ്ഞാ രാഗേനാ’’തിആദിവചനതോ സബ്ബത്ഥ അനുപവിട്ഠാവ, തസ്മാ വിസും ന ഗഹിതാതി.

ഏകത്ഥാതി ആരമ്മണവസേന ഏകത്ഥാ ‘‘അപ്പമാണം ആകിഞ്ചഞ്ഞം സുഞ്ഞതം അനിമിത്ത’’ന്തി ഹി സബ്ബാനേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമാനി. ഇതി ഇമിനാ പരിയായേന ഏകത്ഥാ. അഞ്ഞസ്മിം പന ഠാനേ അപ്പമാണാപി ഹോതി, അഞ്ഞസ്മിം ആകിഞ്ചഞ്ഞാ, അഞ്ഞസ്മിം സുഞ്ഞതാ, അഞ്ഞസ്മിം അനിമിത്താതി ഇമിനാ പരിയായേന നാനാബ്യഞ്ജനാതി.

൮. നിഗണ്ഠനാടപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൦. അട്ഠമേ തേനുപസങ്കമീതി സയം ആഗതാഗമോ വിഞ്ഞാതസാസനോ അനാഗാമീ അരിയസാവകോ സമാനോ കസ്മാ നഗ്ഗഭോഗ്ഗം നിസ്സിരികം നിഗണ്ഠം ഉപസങ്കമീതി? ഉപവാദമോചനത്ഥഞ്ചേവ വാദാരോപനത്ഥഞ്ച. നിഗണ്ഠാ കിര ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ ഥദ്ധഖദിരഖാണുകസദിസാ, കേനചി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരമ്പി ന കരോന്തീ’’തി ഉപവദന്തി, തസ്സ ഉപവാദസ്സ മോചനത്ഥഞ്ച, ‘‘വാദഞ്ചസ്സ ആരോപേസ്സാമീ’’തി ഉപസങ്കമി. ന ഖ്വാഹം ഏത്ഥ ഭന്തേ ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമീതി യസ്സ ഞാണേന അസച്ഛികതം ഹോതി. സോ ‘‘ഏവം കിരേത’’ന്തി അഞ്ഞസ്സ സദ്ധായ ഗച്ഛേയ്യ, മയാ പന ഞാണേനേതം സച്ഛികതം, തസ്മാ നാഹം ഏത്ഥ ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമീതി ദീപേന്തോ ഏവമാഹ.

ഉല്ലോകേത്വാതി കായം ഉന്നാമേത്വാ കുച്ഛിം നീഹരിത്വാ ഗീവം പഗ്ഗയ്ഹ സബ്ബം ദിസം പേക്ഖമാനോ ഉല്ലോകേത്വാ. ബാധേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാതി യഥാ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ന നിക്ഖമതി, ഏവം പടിബാഹിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ ബന്ധിതബ്ബം വാ. സഹധമ്മികാതി സകാരണാ. അഥ മം പടിഹരേയ്യാസി സദ്ധിം നിഗണ്ഠപരിസായാതി ഏതേസം അത്ഥേ ഞാതേ അഥ മേ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധിം അഭിഗച്ഛേയ്യാസി, പതീഹാരസ്സ മേ സന്തികം ആഗന്ത്വാ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേയ്യാസീതി അത്ഥോ. ഏകോ പഞ്ഹോതി ഏകോ പഞ്ഹമഗ്ഗോ, ഏകം പഞ്ഹഗവേസനന്തി അത്ഥോ. ഏകോ ഉദ്ദേസോതി ഏകം നാമ കിന്തി? അയം ഏകോ ഉദ്ദേസോ. ഏകം വേയ്യാകരണന്തി ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി (ഖു. പാ. ൪.൧; അ. നി. ൧൦.൨൭) ഇദം ഏകം വേയ്യാകരണം. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൯. അചേലകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൧. നവമേ കീവചിരം പബ്ബജിതസ്സാതി കീവചിരോ കാലോ പബ്ബജിതസ്സാതി അത്ഥോ. ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാതി മനുസ്സധമ്മോ നാമ ദസകുസലകമ്മപഥാ, തതോ മനുസ്സധമ്മതോ ഉത്തരി. അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോതി അരിയഭാവം കാതും സമത്ഥതായ അലമരിയോതി സങ്ഖാതോ ഞാണദസ്സനവിസേസോ. നഗ്ഗേയ്യാതി നഗ്ഗഭാവതോ. മുണ്ഡേയ്യാതി മുണ്ഡഭാവതോ. പവാളനിപ്ഫോടനായാതി പാവളനിപ്ഫോടനതോ, ഭൂമിയം നിസീദന്തസ്സ ആനിസദട്ഠാനേ ലഗ്ഗാനം പംസുരജവാലികാനം ഫോടനത്ഥം ഗഹിതമോരപിഞ്ഛമത്തതോതി അത്ഥോ.

൧൦. ഗിലാനദസ്സനസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൨. ദസമേ ആരാമദേവതാതി പുപ്ഫാരാമഫലാരാമേസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ. വനദേവതാതി വനസണ്ഡേസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ. രുക്ഖദേവതാതി മത്തരാജകാലേ വേസ്സവണോ ച ദേവതാതി ഏവം തേസു തേസു രുക്ഖേസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ. ഓസധിതിണവനപ്പതീസൂതി ഹരീതകാമലകീആദീസു മുഞ്ജപബ്ബജാദീസു വനജേട്ഠരുക്ഖേസു ച അധിവത്ഥാ ദേവതാ. സംഗമ്മാതി സന്നിപതിത്വാ. സമാഗമ്മാതി തതോ തതോ സമാഗന്ത്വാ. പണിധേഹീതി പത്ഥനാവസേന ഠപേഹി. ഇജ്ഝിസ്സതി സീലവതോ ചേതോപണിധീതി സമിജ്ഝിസ്സതി സീലവന്തസ്സ ചിത്തപത്ഥനാ. ധമ്മികോതി ദസകുസലധമ്മസമന്നാഗതോ അഗതിഗമനരഹിതോ. ധമ്മരാജാതി തസ്സേവ വേവചനം, ധമ്മേന വാ ലദ്ധരജ്ജത്താ ധമ്മരാജാ. തസ്മാതി ‘‘യസ്മാ തേന ഹി, അയ്യപുത്ത, അമ്ഹേപി ഓവദാഹീ’’തി വദഥ, തസ്മാ. അപ്പടിവിഭത്തന്തി ‘‘ഇദം ഭിക്ഖൂനം ദസ്സാമ, ഇദം അത്തനാ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ഏവം അവിഭത്തം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സാധാരണമേവ ഭവിസ്സതീതി.

ചിത്തസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.