൭. മിഗജാലവഗ്ഗോ

൧. പഠമമിഗജാലസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. മിഗജാലവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സിതബ്ബാ. സോതവിഞ്ഞേയ്യാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇട്ഠാതി പരിയിട്ഠാ വാ ഹോന്തു മാ വാ, ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാതി അത്ഥോ. കന്താതി കമനീയാ. മനാപാതി മനവഡ്ഢനകാ. പിയരൂപാതി പിയജാതികാ. കാമൂപസംഹിതാതി ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേന കാമേന ഉപസംഹിതാ രജനീയാതി രഞ്ജനീയാ, രാഗുപ്പത്തികാരണഭൂതാതി അത്ഥോ. നന്ദീതി തണ്ഹാനന്ദീ. സംയോഗോതി സംയോജനം. നന്ദിസംയോജനസംയുത്തോതി നന്ദീബന്ധനേന ബദ്ധോ. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞാനി ച വനപത്ഥാനി ച. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അഭിധമ്മേ നിപ്പരിയായേന ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) വുത്തം, തഥാപി യം തം ‘‘പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) അരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകം സേനാസനം വുത്തം, തദേവ അധിപ്പേതന്തി വേദിതബ്ബം. വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം, യത്ഥ ന കസീയതി ന വപീയതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘വനപത്ഥന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം. വനപത്ഥന്തി വനസണ്ഡാനമേതം, വനപത്ഥന്തി ഭിംസനകാനമേതം, വനപത്ഥന്തി സലോമഹംസാനമേതം, വനപത്ഥന്തി പരിയന്താനമേതം, വനപത്ഥന്തി അമനുസ്സൂപചാരാനം സേനാസനാനമേതം അധിവചന’’ന്തി (വിഭ. ൫൩൧).

ഏത്ഥ ച പരിയന്താനന്തി ഇമം ഏകം പരിയായം ഠപേത്വാ സേസപരിയായേഹി വനപത്ഥാനി വേദിതബ്ബാനി. പന്താനീതി പരിയന്താനി അതിദൂരാനി. അപ്പസദ്ദാനീതി ഉദുക്ഖലമുസലദാരകസദ്ദാദീനം അഭാവേന അപ്പസദ്ദാനി. അപ്പനിഗ്ഘോസാനീതി തേസം തേസം നിന്നാദമഹാനിഗ്ഘോസസ്സ അഭാവേന അപ്പനിഗ്ഘോസാനി. വിജനവാതാനീതി സഞ്ചരണജനസ്സ സരീരവാതവിരഹിതാനി. മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനീതി മനുസ്സാനം രഹോകമ്മസ്സ അനുച്ഛവികാനി. പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനീതി നിലീയനസാരുപ്പാനി.

൨. ദുതിയമിഗജാലസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ദുതിയേ നന്ദിനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോതി തണ്ഹാനന്ദിയാ നിരോധേന വട്ടദുക്ഖസ്സ നിരോധോ.

൩-൫. പഠമസമിദ്ധിമാരപഞ്ഹാസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൫-൬൭. തതിയേ സമിദ്ധീതി അത്തഭാവസ്സ സമിദ്ധതായ ഏവം ലദ്ധനാമോ. തസ്സ കിര ഥേരസ്സ അത്തഭാവോ അഭിരൂപോ അഹോസി പാസാദികോ, ഉക്ഖിത്തമാലാപുടോ വിയ അലങ്കതമാലാഗബ്ഭോ വിയ ച സബ്ബാകാരപാരിപൂരിയാ സമിദ്ധോ. തസ്മാ സമിദ്ധിത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. മാരോതി മരണം പുച്ഛതി. മാരപഞ്ഞത്തീതി മാരോതി പഞ്ഞത്തി നാമം നാമധേയ്യം. അത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാതി തത്ഥ മരണം വാ മരണന്തി ഇദം നാമം വാ അത്ഥീതി ദസ്സേതി. ചതുത്ഥം ഉത്താനമേവ, തഥാ പഞ്ചമം.

൬. സമിദ്ധിലോകപഞ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. ഛട്ഠേ ലോകോതി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ. ഇതി മിഗജാലത്ഥേരസ്സ ആയാചനസുത്തതോ പട്ഠായ പഞ്ചസുപി സുത്തേസു വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൭. ഉപസേനആസീവിസസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. സത്തമേ സീതവനേതി ഏവംനാമകേ സുസാനവനേ. സപ്പസോണ്ഡികപബ്ഭാരേതി സപ്പഫണസദിസതായ ഏവംലദ്ധനാമേ പബ്ഭാരേ. ഉപസേനസ്സാതി ധമ്മസേനാപതിനോ കനിട്ഠഭാതികഉപസേനത്ഥേരസ്സ. ആസീവിസോ പതിതോ ഹോതീതി ഥേരോ കിര കതഭത്തകിച്ചോ മഹാചീവരം ഗഹേത്വാ ലേണച്ഛായായ മന്ദമന്ദേന വാതപാനവാതേന ബീജിയമാനോ നിസീദിത്വാ ദുപട്ടനിവാസനേ സൂചികമ്മം കരോതി. തസ്മിം ഖണേ ലേണച്ഛദനേ ദ്വേ ആസീവിസപോതകാ കീളന്തി. തേസു ഏകോ പതിത്വാ ഥേരസ്സ അംസകൂടേ അവത്ഥാസി. സോ ച ഫുട്ഠവിസോ ഹോതി. തസ്മാ പതിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഥേരസ്സ കായേ ദീപസിഖാ വിയ വട്ടിം പരിയാദിയമാനമേവസ്സ വിസം ഓതിണ്ണം. ഥേരോ വിസസ്സ തഥാഗമനം ദിസ്വാ കിഞ്ചാപി തം പതിതമത്തമേവ യഥാപരിച്ഛേദേന ഗതം, അത്തനോ പന ഇദ്ധിബലേന ‘‘അയം അത്തഭാവോ ലേണേ മാ വിനസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി. പുരായം കായോ ഇധേവ വികിരതീതി യാവ ന വികിരതി, താവ നം ബഹിദ്ധാ നീഹരഥാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥത്തന്തി അഞ്ഞഥാഭാവം. ഇന്ദ്രിയാനം വാ വിപരിണാമന്തി ചക്ഖുസോതാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പകതിവിജഹനഭാവം. തത്ഥേവ വികിരീതി ബഹി നീഹരിത്വാ ഠപിതട്ഠാനേ മഞ്ചകസ്മിംയേവ വികിരി.

൮. ഉപവാണസന്ദിട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. അട്ഠമേ രൂപപ്പടിസംവേദീതി നീലപീതാദിഭേദം ആരമ്മണം വവത്ഥാപേന്തോ രൂപം പടിസംവിദിതം കരോതി, തസ്മാ രൂപപ്പടിസംവേദീ നാമ ഹോതി. രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീതി കിലേസസ്സ അത്ഥിഭാവേനേവ പന രൂപരാഗം പടിസംവിദിതം കരോതി നാമ, തസ്മാ രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീതി വുച്ചതി. സന്ദിട്ഠികോതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തത്ഥാനേവ. നോ ച രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീതി കിലേസസ്സ നത്ഥിഭാവേനേവ ന രൂപരാഗം പടിസംവിദിതം കരോതി നാമ, തസ്മാ ‘‘നോ ച രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീ’’തി വുച്ചതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സേഖാസേഖാനം പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ.

൯. പഠമഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. നവമേ ഫസ്സായതനാനന്തി ഫസ്സാകരാനം. അവുസിതന്തി അവുട്ഠം. ആരകാതി ദൂരേ. ഏത്ഥാഹം, ഭന്തേ, അനസ്സസന്തി, ഭന്തേ, അഹം ഏത്ഥ അനസ്സസിം, നട്ഠോ നാമ അഹന്തി വദതി. ഭഗവാ – ‘‘അയം ഭിക്ഖു ‘അഹം നാമ ഇമസ്മിം സാസനേ നട്ഠോ’തി വദതി, കിന്നു ഖ്വസ്സ അഞ്ഞേസു ധാതുകമ്മട്ഠാന-കസിണകമ്മട്ഠാനാദീസു അഭിയോഗോ അത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ, തമ്പി അപസ്സന്തോ – ‘‘കതരം നു ഖോ കമ്മട്ഠാനം ഇമസ്സ സപ്പായം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി. തതോ ‘‘ആയതനകമ്മട്ഠാനമേവ സപ്പായ’’ന്തി ദിസ്വാ തം കഥേന്തോ തം കിം മഞ്ഞസി ഭിക്ഖൂതിആദിമാഹ. സാധൂതി തസ്സ ബ്യാകരണേ സമ്പഹംസനം. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാതി അയമേവ വട്ടദുക്ഖസ്സന്തോ പരിച്ഛേദോ, നിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ.

൧൦. ദുതിയഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. ദസമേ അനസ്സസന്തി നസ്സസിം, നട്ഠോ നാമമ്ഹി ഇച്ചേവ അത്ഥോ. ആയതിം അപുനബ്ഭവായാതി ഏത്ഥ ആയതിം അപുനബ്ഭവോ നാമ നിബ്ബാനം, നിബ്ബാനത്ഥായ പഹീനം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ.

൧൧. തതിയഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. ഏകാദസമേ അനസ്സസന്തി നട്ഠോ, പനസ്സസന്തി അതിനട്ഠോ. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

മിഗജാലവഗ്ഗോ സത്തമോ.