൩. സബ്ബവഗ്ഗോ

൧. സബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. സബ്ബവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സബ്ബം വോ, ഭിക്ഖവേതി സബ്ബം നാമ ചതുബ്ബിധം – സബ്ബസബ്ബം, ആയതനസബ്ബം, സക്കായസബ്ബം, പദേസസബ്ബന്തി. തത്ഥ –

‘‘ന തസ്സ അദ്ദിട്ഠമിധഅത്ഥി കിഞ്ചി,

അഥോ അവിഞ്ഞാതമജാനിതബ്ബം;

സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി നേയ്യം,

തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂ’’തി. (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. ധോതകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൩൨; പടി. മ. ൧.൧൨൧) –

ഇദം സബ്ബസബ്ബം നാമ. ‘‘സബ്ബം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൪) ഇദം ആയതനസബ്ബം നാമ. ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧) ഇദം സക്കായസബ്ബം നാമ. ‘‘സബ്ബധമ്മേസു വാ പന പഠമസമന്നാഹാരോ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോധാതൂ’’തി ഇദം പദേസസബ്ബം നാമ. ഇതി പഞ്ചാരമ്മണമത്തം പദേസസബ്ബം. തേഭൂമകധമ്മാ സക്കായസബ്ബം. ചതുഭൂമകധമ്മാ ആയതനസബ്ബം. യംകിഞ്ചി നേയ്യം സബ്ബസബ്ബം. പദേസസബ്ബം സക്കായസബ്ബം ന പാപുണാതി, സക്കായസബ്ബം ആയതനസബ്ബം ന പാപുണാതി, ആയതനസബ്ബം സബ്ബസബ്ബം ന പാപുണാതി. കസ്മാ? സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ അയം നാമ ധമ്മോ ആരമ്മണം ന ഹോതീതി നത്ഥിതായ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ആയതനസബ്ബം അധിപ്പേതം.

പച്ചക്ഖായാതി പടിക്ഖിപിത്വാ. വാചാവത്ഥുകമേവസ്സാതി, വാചായ വത്തബ്ബവത്ഥുമത്തകമേവ ഭവേയ്യ. ഇമാനി പന ദ്വാദസായതനാനി അതിക്കമിത്വാ അയം നാമ അഞ്ഞോ സഭാവധമ്മോ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ന സക്കുണേയ്യ. പുട്ഠോ ച ന സമ്പായേയ്യാതി, ‘‘കതമം അഞ്ഞം സബ്ബം നാമാ’’തി? പുച്ഛിതോ, ‘‘ഇദം നാമാ’’തി വചനേന സമ്പാദേതും ന സക്കുണേയ്യ. വിഘാതം ആപജ്ജേയ്യാതി ദുക്ഖം ആപജ്ജേയ്യ. യഥാ തം, ഭിക്ഖവേ, അവിസയസ്മിന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം. യഥാതി കാരണവചനം, യസ്മാ അവിസയേ പുട്ഠോതി അത്ഥോ. അവിസയസ്മിഞ്ഹി സത്താനം വിഘാതോവ ഹോതി, കൂടാഗാരമത്തം സിലം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ ഗമ്ഭീരേ ഉദകേ തരണം അവിസയോ, തഥാ ചന്ദിമസൂരിയാനം ആകഡ്ഢിത്വാ പാതനം, തസ്മിം അവിസയേ വായമന്തോ വിഘാതമേവ ആപജ്ജതി, ഏവം ഇമസ്മിമ്പി അവിസയേ വിഘാതമേവ ആപജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

൨. പഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ദുതിയേ സബ്ബപ്പഹാനായാതി സബ്ബസ്സ പഹാനായ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതന്തി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം മൂലപച്ചയം കത്വാ ഉപ്പന്നാ സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണവോട്ഠബ്ബനജവനവേദനാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തായ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സോതദ്വാരാദിവേദനാപച്ചയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന മനോതി ഭവങ്ഗചിത്തം. ധമ്മാതി ആരമ്മണം. മനോവിഞ്ഞാണന്തി സഹാവജ്ജനകജവനം. മനോസമ്ഫസ്സോതി ഭവങ്ഗസഹജാതോ സമ്ഫസ്സോ. വേദയിതന്തി സഹാവജ്ജനവേദനായ ജവനവേദനാ. ഭവങ്ഗസമ്പയുത്തായ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗതോ അമോചേത്വാ മനോതി സഹാവജ്ജനേന ഭവങ്ഗം ദട്ഠബ്ബം. ധമ്മാതി ആരമ്മണം. മനോവിഞ്ഞാണന്തി ജവനവിഞ്ഞാണം. മനോസമ്ഫസ്സോതി ഭവങ്ഗസഹജാതോ സമ്ഫസ്സോ. വേദയിതന്തി ജവനസഹജാതാ വേദനാ. സഹാവജ്ജനേന ഭവങ്ഗസഹജാതാപി വട്ടതിയേവ. യാ പനേത്ഥ ദേസനാ അനുസിട്ഠിആണാ, അയം പണ്ണത്തി നാമാതി.

൩. അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. തതിയേ സബ്ബം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനായാതി സബ്ബം അഭിജാനിത്വാ പരിജാനിത്വാ പജഹനത്ഥായ. അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബന്തി അഭിജാനിത്വാ പരിജാനിത്വാ പഹാതബ്ബം. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪. പഠമഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ചതുത്ഥേ അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹന്തി അനഭിജാനന്തോ അപരിജാനന്തോ അവിരാജേന്തോ അപ്പജഹന്തോ. ഏത്ഥ ച അവിരാജേന്തോതി അവിഗച്ഛാപേന്തോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ തിസ്സോപി പരിഞ്ഞാ കഥിതാ ഹോന്തി. ‘‘അഭിജാന’’ന്തി ഹി വചനേന ഞാതപരിഞ്ഞാ കഥിതാ, ‘‘പരിജാന’’ന്തി വചനേന തീരണപരിഞ്ഞാ, ‘‘വിരാജയം പജഹ’’ന്തി ദ്വീഹി പഹാനപരിഞ്ഞാതി.

൫. ദുതിയഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. പഞ്ചമേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാതി ഹേട്ഠാ ഗഹിതരൂപമേവ ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി. ഹേട്ഠാ വാ ആപാഥഗതം ഗഹിതം, ഇധ അനാപാഥഗതം. ഇദം പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം – ഹേട്ഠാ ആപാഥഗതമ്പി അനാപാഥഗതമ്പി ഗഹിതമേവ, ഇധ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ തയോ ഖന്ധാ. തേ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സഹ വിഞ്ഞാതബ്ബത്താ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ’’തി വുത്താ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

൬. ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. ഛട്ഠേ ഗയാസീസേതി ഗയാഗാമസ്സ ഹി അവിദൂരേ ഗയാതി ഏകാ പോക്ഖരണീപി അത്ഥി നദീപി, ഗയാസീസനാമകോ ഹത്ഥികുമ്ഭസദിസോ പിട്ഠിപാസാണോപി, യത്ഥ ഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സപി ഓകാസോ പഹോതി, ഭഗവാ തത്ഥ വിഹരതി. തേന വുത്തം ‘‘ഗയാസീസേ’’തി. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി തേസം സപ്പായധമ്മദേസനം വിചിനിത്വാ തം ദേസേസ്സാമീതി ആമന്തേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഇതോ കിര ദ്വാനവുതികപ്പേ മഹിന്ദോ നാമ രാജാ അഹോസി. തസ്സ ജേട്ഠപുത്തോ ഫുസ്സോ നാമ. സോ പൂരിതപാരമീ പച്ഛിമഭവികസത്തോ, പരിപാകഗതേ ഞാണേ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിവിജ്ഝി. രഞ്ഞോ കനിട്ഠപുത്തോ തസ്സ അഗ്ഗസാവകോ അഹോസി, പുരോഹിതപുത്തോ ദുതിയസാവകോ. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ജേട്ഠപുത്തോ നിക്ഖമിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോ, കനിട്ഠപുത്തോ അഗ്ഗസാവകോ, പുരോഹിതപുത്തോ ദുതിയസാവകോ’’തി. സോ ‘‘അമ്ഹാകംയേവ ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ധമ്മോ, അമ്ഹാകം സങ്ഘോ’’തി വിഹാരം കാരേത്വാ വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകതോ യാവ അത്തനോ ഘരദ്വാരാ ഉഭതോ വേളുഭിത്തികുടികാഹി പരിക്ഖിപിത്വാ മത്ഥകേ സുവണ്ണതാരകഖചിതസമോസരിതഗന്ധദാമമാലാദാമവിതാനം ബന്ധാപേത്വാ ഹേട്ഠാ രജതവണ്ണം വാലുകം സന്ഥരിത്വാ പുപ്ഫാനി വികിരാപേത്വാ തേന മഗ്ഗേന ഭഗവതോ ആഗമനം കാരേസി.

സത്ഥാ വിഹാരസ്മിംയേവ ഠിതോ ചീവരം പാരുപിത്വാ അന്തോസാണിയാവ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന രാജഗേഹം ആഗച്ഛതി, കതഭത്തകിച്ചോ അന്തോസാണിയാവ ഗച്ഛതി. കോചി കടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തമ്പി ദാതും ന ലഭതി. തതോ നാഗരാ ഉജ്ഝായിംസു, ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, ന ച മയം പുഞ്ഞാനി കാതും ലഭാമ. യഥാ ഹി ചന്ദിമസൂരിയാ സബ്ബേസം ആലോകം കരോന്തി, ഏവം ബുദ്ധാ നാമ സബ്ബേസം ഹിതത്ഥായ ഉപ്പജ്ജന്തി, അയം പന രാജാ സബ്ബേസം പുഞ്ഞചേതനം അത്തനോയേവ അന്തോ പവേസേതീ’’തി.

തസ്സ ച രഞ്ഞോ അഞ്ഞേ തയോ പുത്താ അത്ഥി. നാഗരാ തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ സമ്മന്തയിംസു, ‘‘രാജകുലേഹി സദ്ധിം അട്ടോ നാമ നത്ഥി, ഏകം ഉപായം കരോമാ’’തി. തേ പച്ചന്തേ ചോരേ ഉട്ഠാപേത്വാ, ‘‘കതിപയാ ഗാമാ പഹടാ’’തി സാസനം ആഹരാപേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ പുത്തേ പക്കോസാപേത്വാ‘‘താതാ, അഹം മഹല്ലകോ, ഗച്ഛഥ ചോരേ വൂപസമേഥാ’’തി പേസേസി. പയുത്തചോരാ ഇതോ ചിതോ ച അവിപ്പകിരിത്വാ തേസം സന്തികമേവ ആഗച്ഛിംസു. തേ അനാവാസേ ഗാമേ വാസേത്വാ ‘‘വൂപസമിതാ ചോരാ’’തി ആഗന്ത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു.

രാജാ തുട്ഠോ ‘‘താതാ, വരം വോ ദേമീ’’തി ആഹ. തേ അധിവാസേത്വാ ഗന്ത്വാ നാഗരേഹി സദ്ധിം മന്തയിംസു, ‘‘രഞ്ഞാ അമ്ഹാകം വരോ ദിന്നോ. കിം ഗണ്ഹാമാ’’തി? അയ്യപുത്താ, തുമ്ഹാകം ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ ന ദുല്ലഭാ, ബുദ്ധരതനം പന ദുല്ലഭം, ന സബ്ബകാലം ഉപ്പജ്ജതി, തുമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതികസ്സ ഫുസ്സബുദ്ധസ്സ പടിജഗ്ഗനവരം ഗണ്ഹഥാതി. തേ ‘‘ഏവം കരിസ്സാമാ’’തി നാഗരാനം പടിസ്സുണിത്വാ കതമസ്സുകമ്മാ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, നോ വരം ദേഥാ’’തി യാചിംസു. കിം ഗണ്ഹിസ്സഥ താതാതി? ദേവ, അമ്ഹാകം ഹത്ഥിഅസ്സാദീഹി അത്ഥോ നത്ഥി, ജേട്ഠഭാതികസ്സ നോ ഫുസ്സബുദ്ധസ്സ പടിജഗ്ഗനവരം ദേഥാതി. ‘‘അയം വരോ ന സക്കാ മയാ ജീവമാനേന ദാതു’’ന്തി ദ്വേ കണ്ണേ പിദഹി. ‘‘ദേവ, ന തുമ്ഹേ അമ്ഹേഹി ബലക്കാരേന വരം ദാപിതാ, തുമ്ഹേഹി അത്തനോ രുചിയാ തുട്ഠേഹി ദിന്നോ. കിം, ദേവ, രാജകുലസ്സ ദ്വേ കഥാ വട്ടന്തീ’’തി? സച്ചവാദിതായ ഭണിംസു.

രാജാ വിനിവത്തിതും അലഭന്തോ – ‘‘താതാ, സത്ത സംവച്ഛരേ സത്ത മാസേ സത്ത ച ദിവസേ ഉപട്ഠഹിത്വാ തുമ്ഹാകം ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘സുന്ദരം, ദേവ, പാടിഭോഗം ദേഥാ’’തി. ‘‘കിസ്സ പാടിഭോഗം താതാ’’തി? ‘‘ഏത്തകം കാലം അമരണപാടിഭോഗം ദേവാ’’തി. ‘‘താതാ, അയുത്തം പാടിഭോഗം ദാപേഥ, ന സക്കാ ഏവം പാടിഭോഗം ദാതും, തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദുസദിസം സത്താനം ജീവിത’’ന്തി. ‘‘നോ ചേ, ദേവ, പാടിഭോഗം ദേഥ, മയം അന്തരാ മതാ കിം കുസലം കരിസ്സാമാ’’തി? ‘‘തേന ഹി, താതാ, ഛ സംവച്ഛരാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി പഞ്ച, ചത്താരി, തീണി, ദ്വേ, ഏകം സംവച്ഛരം ദേഥ’’. ‘‘സത്ത, ഛ മാസേ ദേഥ…പേ… മാസഡ്ഢമത്തം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി സത്തദിവസമത്തം ദേഥാ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവാതി സത്ത ദിവസേ സമ്പടിച്ഛിംസു’’. രാജാ സത്ത സംവച്ഛരേ സത്ത മാസേ സത്ത ദിവസേ കത്തബ്ബസക്കാരം സത്തസുയേവ ദിവസേസു അകാസി.

തതോ പുത്താനം വസനട്ഠാനം സത്ഥാരം പേസേതും അട്ഠഉസഭവിത്ഥതം മഗ്ഗം അലങ്കാരാപേസി, മജ്ഝട്ഠാനേ ചതുഉസഭപ്പമാണം പദേസം ഹത്ഥീഹി മദ്ദാപേത്വാ കസിണമണ്ഡലസദിസം കത്വാ വാലുകായ സന്ഥരാപേത്വാ പുപ്ഫാഭികിണ്ണമകാസി, തത്ഥ തത്ഥ കദലിയോ ച പുണ്ണഘടേ ച ഠപാപേത്വാ ധജപടാകാ ഉക്ഖിപാപേസി. ഉസഭേ ഉസഭേ പോക്ഖരണിം ഖണാപേസി, അപരഭാഗേ ദ്വീസു പസ്സേസു ഗന്ധമാലാപുപ്ഫാപണേ പസാരാപേസി. മജ്ഝട്ഠാനേ ചതുഉസഭവിത്ഥാരസ്സ അലങ്കതമഗ്ഗസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു ദ്വേ ദ്വേ ഉസഭവിത്ഥാരേ മഗ്ഗേ ഖാണുകണ്ടകേ ഹരാപേത്വാ ദണ്ഡദീപികായോ കാരാപേസി. രാജപുത്താപി അത്തനോ ആണാപവത്തിട്ഠാനേ സോളസഉസഭമഗ്ഗം തഥേവ അലങ്കാരാപേസും.

രാജാ അത്തനോ ആണാപവത്തിട്ഠാനസ്സ കേദാരസീമം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പരിദേവമാനോ, ‘‘താതാ, മയ്ഹം ദക്ഖിണക്ഖിം ഉപ്പാടേത്വാ ഗണ്ഹന്താ വിയ ഗച്ഛഥ, ഏവം ഗണ്ഹിത്വാ ഗതാ പന ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികം കരേയ്യാഥ. മാ സുരാസോണ്ഡാ വിയ പമത്താ വിചരിത്ഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘ജാനിസ്സാമ മയം, ദേവാ’’തി സത്ഥാരം ഗഹേത്വാ ഗതാ, വിഹാരം കാരേത്വാ സത്ഥു നിയ്യാതേത്വാ തത്ഥ സത്ഥാരം പടിജഗ്ഗന്താ കാലേന ഥേരാസനേ, കാലേന മജ്ഝിമാസനേ, കാലേന സങ്ഘനവകാസനേ തിട്ഠന്തി. ദാനം ഉപപരിക്ഖമാനാനം തിണ്ണമ്പി ജനാനം ഏകസദിസമേവ അഹോസി. തേ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ ചിന്തയിംസു – ‘‘കഥം നു ഖോ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗണ്ഹേയ്യാമാ’’തി? അഥ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ധമ്മഗരുനോ, ന ആമിസഗരുനോ, സീലേ പതിട്ഠമാനാ മയം സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗഹേതും സക്ഖിസ്സാമാ’’തി ദാനസംവിധായകേ മനുസ്സേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താതാ, ഇമിനാവ നീഹാരേന യാഗുഭത്തഖാദനീയാദീനി സമ്പാദേന്താ ദാനം പവത്തേഥാ’’തി വത്വാ ദാനസംവിദഹനപലിബോധം ഛിന്ദിംസു.

അഥ നേസം ജേട്ഠഭാതാ പഞ്ചസതേ പുരിസേ ആദായ ദസസു സീലേസു പതിട്ഠായ ദ്വേ കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ കപ്പിയം ഉദകം പരിഭുഞ്ജമാനോ വാസം കപ്പേസി. മജ്ഝിമോ തീഹി, കനിട്ഠോ ദ്വീഹി പുരിസസതേഹി സദ്ധിം തഥേവ പടിപജ്ജി. തേ യാവജീവം സത്ഥാരം ഉപട്ഠഹിംസു. സത്ഥാ തേസംയേവ സന്തികേ പരിനിബ്ബായി.

തേപി കാലം കത്വാ തതോ പട്ഠായ ദ്വാനവുതികപ്പേ മനുസ്സലോകതോ ദേവലോകം, ദേവലോകതോ ച മനുസ്സലോകം സംസരന്താ അമ്ഹാകം സത്ഥുകാലേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തേസം ദാനഗ്ഗേ ബ്യാവടോ മഹാഅമച്ചോ അങ്ഗമഗധാനം രാജാ ബിമ്ബിസാരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തേ തസ്സേവ രഞ്ഞോ രട്ഠേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠഭാതാ ജേട്ഠോവ ജാതോ, മജ്ഝിമകനിട്ഠാ മജ്ഝിമകനിട്ഠായേവ. യേപി തേസം പരിവാരമനുസ്സാ, തേ പരിവാരമനുസ്സാവ ജാതാ. തേ വുദ്ധിമന്വായ തയോപി ജനാ തം പുരിസസഹസ്സം ആദായ നിക്ഖമിത്വാ താപസാ ഹുത്വാ ഉരുവേലായം നദീതീരേയേവ വസിംസു. അങ്ഗമഗധവാസിനോ മാസേ മാസേ തേസം മഹാസക്കാരം അഭിഹരന്തി.

അഥ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ കതാഭിനിക്ഖമനോ അനുപുബ്ബേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ യസാദയോ കുലപുത്തേ വിനേത്വാ സട്ഠി അരഹന്തേ ധമ്മദേസനത്ഥായ ദിസാസു ഉയ്യോജേത്വാ സയം പത്തചീവരമാദായ – ‘‘തേ തയോ ജടിലഭാതികേ ദമേസ്സാമീ’’തി ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ അനേകേഹി പാടിഹാരിയസതേഹി തേസം ദിട്ഠിം ഭിന്ദിത്വാ തേ പബ്ബാജേസി. സോ തം ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരം സമണസഹസ്സം ആദായ ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ തേഹി പരിവാരിതോ നിസീദിത്വാ, – ‘‘കതരാ നു ഖോ ഏതേസം ധമ്മകഥാ സപ്പായാ’’തി ചിന്തേന്തോ, ‘‘ഇമേ സായംപാതം അഗ്ഗിം പരിചരന്തി. ഇമേസം ദ്വാദസായതനാനി ആദിത്താനി സമ്പജ്ജലിതാനി വിയ കത്വാ ദേസേസ്സാമി, ഏവം ഇമേ അരഹത്തം പാപുണിതും സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി സന്നിട്ഠാനമകാസി. അഥ നേസം തഥാ ധമ്മം ദേസേതും ഇമം ആദിത്തപരിയായം അഭാസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി തേസം സപ്പായധമ്മദേസനം വിചിനിത്വാ തം ദേസേസ്സാമീതി ആമന്തേസീ’’തി. തത്ഥ ആദിത്തന്തി പദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം. സേസം വുത്തനയമേവ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിതം.

൭. അദ്ധഭൂതസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. സത്തമേ അദ്ധഭൂതന്തി അധിഭൂതം അജ്ഝോത്ഥടം, ഉപദ്ദുതന്തി അത്ഥോ. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ദുക്ഖലക്ഖണമേവ കഥിതം.

൮. സമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. അട്ഠമേ സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പന്തി സബ്ബേസം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിമഞ്ഞിതാനം സമുഗ്ഘാതായ അനുച്ഛവികം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ചക്ഖും ന മഞ്ഞതീതി ചക്ഖും അഹന്തി വാ മമന്തി വാ പരോതി വാ പരസ്സാതി വാ ന മഞ്ഞതി. ചക്ഖുസ്മിം ന മഞ്ഞതീതി അഹം ചക്ഖുസ്മിം, മമ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുസ്മിം പരോ ചക്ഖുസ്മിം, പരസ്സ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുസ്മിന്തി ന മഞ്ഞതി. ചക്ഖുതോ ന മഞ്ഞതീതി അഹം ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ, മമ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ, പരോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ, പരസ്സ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോതി ഏവമ്പി ന മഞ്ഞതി, തണ്ഹാമാനദിട്ഠിമഞ്ഞനാനം ഏകമ്പി ന ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. ചക്ഖും മേതി ന മഞ്ഞതീതി മമ ചക്ഖൂതി ന മഞ്ഞതി, മമത്തഭൂതം തണ്ഹാമഞ്ഞനം ന ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനമേവാതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതുചത്താലീസായ ഠാനേസു അരഹത്തം പാപേത്വാ വിപസ്സനാ കഥിതാ.

൯. പഠമസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. നവമേ സമുഗ്ഘാതസപ്പായാതി സമുഗ്ഘാതസ്സ ഉപകാരഭൂതാ. തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാതി തതോ തം അഞ്ഞേനാകാരേന ഹോതി. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവാഭിനന്ദതീതി അഞ്ഞഥാഭാവം വിപരിണാമം ഉപഗമനേന അഞ്ഞഥാഭാവീ ഹുത്വാപി ഭവേസു സത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗിതോ പലിബുദ്ധോ അയം ലോകോ ഭവംയേവ അഭിനന്ദതി. യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ഖന്ധധാതുആയതനന്തി, ഭിക്ഖവേ, യത്തകം ഇദം ഖന്ധാ ച ധാതുയോ ച ആയതനാനി ചാതി ഖന്ധധാതുആയതനം. തമ്പി ന മഞ്ഞതീതി സബ്ബമ്പി ന മഞ്ഞതീതി ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ സംകഡ്ഢിത്വാ പുന ദസ്സേതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ അട്ഠചത്താലീസായ ഠാനേസു അരഹത്തം പാപേത്വാ വിപസ്സനാ കഥിതാ.

൧൦. ദുതിയസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദസമേ ഏതം മമാതിആദീഹി തീഹി തീഹി പദേഹി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗാഹേ ദസ്സേത്വാ തിപരിവട്ടനയേന ദേസനാ കതാ. പടിപാടിയാ പന തീസുപി ഇമേസു സുത്തേസു സഹ വിപസ്സനായ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ കഥിതാതി.

സബ്ബവഗ്ഗോ തതിയോ.