൮. ലക്ഖണസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. അട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൨. ലക്ഖണസംയുത്തേ യ്വായം ആയസ്മാ ച ലക്ഖണോതി ലക്ഖണത്ഥേരോ വുത്തോ, ഏസ ജടിലസഹസ്സബ്ഭന്തരേ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദായ ഉപസമ്പന്നോ ആദിത്തപരിയായാവസാനേ അരഹത്തം പത്തോ ഏകോ മഹാസാവകോതി വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പനേസ ലക്ഖണസമ്പന്നേന സബ്ബാകാരപരിപൂരേന ബ്രഹ്മസമേന അത്തഭാവേന സമന്നാഗതോ, തസ്മാ ‘‘ലക്ഖണോ’’തി സങ്ഖം ഗതോ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പന പബ്ബജിതദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ അരഹത്തം പത്തോ ദുതിയോ അഗ്ഗസാവകോ.

സിതം പാത്വാകാസീതി മന്ദഹസിതം പാതുഅകാസി, പകാസയി ദസ്സേസീതി വുത്തം ഹോതി. കിം പന ദിസ്വാ ഥേരോ സിതം പാത്വാകാസീതി? ഉപരി പാളിയം ആഗതം അട്ഠികസങ്ഖലികം ഏകം പേതലോകേ നിബ്ബത്തം സത്തം ദിസ്വാ. തഞ്ച ഖോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ, ന പസാദചക്ഖുനാ. പസാദചക്ഖുസ്സ ഹി ഏതേ അത്തഭാവാ ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. ഏവരൂപം പന അത്തഭാവം ദിസ്വാ കാരുഞ്ഞേ കത്തബ്ബേ കസ്മാ സിതം പാത്വാകാസീതി? അത്തനോ ച ബുദ്ധഞാണസ്സ ച സമ്പത്തിം സമനുസ്സരണതോ. തഞ്ഹി ദിസ്വാ ഥേരോ ‘‘അദിട്ഠസച്ചേന നാമ പുഗ്ഗലേന പടിലഭിതബ്ബാ ഏവരൂപാ അത്തഭാവാ മുത്തോ അഹം, ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ’’തി അത്തനോ ച സമ്പത്തിം അനുസ്സരിത്വാ – ‘‘അഹോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണസമ്പത്തി, ‘യോ കമ്മവിപാകോ, ഭിക്ഖവേ, അചിന്തേയ്യോ ന ചിന്തേതബ്ബോ’തി ദേസേസി, പച്ചക്ഖം വത കത്വാ ബുദ്ധാ ദേസേന്തി, സുപ്പടിവിദ്ധാ ബുദ്ധാനം ധമ്മധാതൂ’’തി ഏവം ബുദ്ധഞാണസമ്പത്തിഞ്ച അനുസ്സരിത്വാ സിതം പാത്വാകാസീതി.

അഥ ലക്ഖണത്ഥേരോ കസ്മാ ന അദ്ദസ, കിമസ്സ ദിബ്ബചക്ഖു നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പന ആവജ്ജേന്തോ അദ്ദസ, ഇതരോ പന അനാവജ്ജനേന ന അദ്ദസ. യസ്മാ പന ഖീണാസവാ നാമ ന അകാരണാ സിതം കരോന്തി, തസ്മാ തം ലക്ഖണത്ഥേരോ പുച്ഛി കോ നു ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഹേതു, കോ പച്ചയോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായാതി? ഥേരോ പന യസ്മാ യേഹി അയം ഉപപത്തി സാമം അദിട്ഠാ, തേ ദുസ്സദ്ധാപയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഭഗവന്തം സക്ഖിം കത്വാ ബ്യാകാതുകാമതായ അകാലോ ഖോ, ആവുസോതിആദിമാഹ. തതോ ഭഗവതോ സന്തികേ പുട്ഠോ ഇധാഹം, ആവുസോതിആദിനാ നയേന ബ്യാകാസി.

തത്ഥ അട്ഠികസങ്ഖലികന്തി സേതം നിമ്മംസലോഹിതം അട്ഠിസങ്ഘാതം. ഗിജ്ഝാപി കാകാപി കുലലാപീതി ഏതേപി യക്ഖഗിജ്ഝാ ചേവ യക്ഖകാകാ ച യക്ഖകുലലാ ച പച്ചേതബ്ബാ. പാകതികാനം പന ഗിജ്ഝാദീനം ആപാഥമ്പി ഏതം രൂപം നാഗച്ഛതി. അനുപതിത്വാ അനുപതിത്വാതി അനുബന്ധിത്വാ അനുബന്ധിത്വാ. വിതുദേന്തീതി അസിധാരൂപമേഹി തിഖിണേഹി ലോഹതുണ്ഡകേഹി വിജ്ഝിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ചരന്തി ഗച്ഛന്തി. സാ സുദം അട്ടസ്സരം കരോതീതി ഏത്ഥ സുദന്തി നിപാതോ, സാ അട്ഠികസങ്ഖലികാ അട്ടസ്സരം ആതുരസ്സരം കരോതീതി അത്ഥോ. അകുസലവിപാകാനുഭവനത്ഥം കിര യോജനപ്പമാണാപി താദിസാ അത്തഭാവാ നിബ്ബത്തന്തി, പസാദുസ്സദാ ച ഹോന്തി പക്കഗണ്ഡസദിസാ. തസ്മാ സാ അട്ഠികസങ്ഖലികാ ബലവവേദനാതുരാ താദിസം സദ്ദമകാസീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ പുന ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ‘‘വട്ടഗാമിസത്താ നാമ ഏവരൂപാ അത്തഭാവാ ന മുച്ചന്തീ’’തി സത്തേസു കാരുഞ്ഞം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ധമ്മസംവേഗം ദസ്സേന്തോ തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏതദഹോസി അച്ഛരിയം വത ഭോതിആദിമാഹ. തതോ ഭഗവാ ഥേരസ്സ ആനുഭാവം പകാസേന്തോ ചക്ഖുഭൂതാ വത, ഭിക്ഖവേ, സാവകാ വിഹരന്തീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചക്ഖു ഭൂതം ജാതം ഉപ്പന്നം ഏതേസന്തി ചക്ഖുഭൂതാ, ഭൂതചക്ഖുകാ ഉപ്പന്നചക്ഖുകാ ചക്ഖും ഉപ്പാദേത്വാ വിഹരന്തീതി അത്ഥോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. യത്ര ഹി നാമാതി ഏത്ഥ യത്രാതി കാരണവചനം. തത്രായം അത്ഥയോജനാ – യസ്മാ നാമ സാവകോപി ഏവരൂപം ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സക്ഖിം വാ കരിസ്സതി, തസ്മാ അവോചുമ്ഹ – ‘‘ചക്ഖുഭൂതാ വത, ഭിക്ഖവേ, സാവകാ വിഹരന്തി, ഞാണഭൂതാ വത, ഭിക്ഖവേ, സാവകാ വിഹരന്തീ’’തി. പുബ്ബേവ മേ സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തോ ദിട്ഠോതി ബോധിമണ്ഡേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിവേധേന അപ്പമാണേസു ചക്കവാളേസു അപ്പമാണേ സത്തനികായേ ഭവഗതിയോനിഠിതിനിവാസേ ച പച്ചക്ഖം കരോന്തേന മയാ പുബ്ബേവ സോ സത്തോ ദിട്ഠോതി വദതി.

ഗോഘാതകോതി ഗാവോ വധിത്വാ അട്ഠിതോ മംസം മോചേത്വാ വിക്കിണിത്വാ ജീവികം കപ്പനകസത്തോ. തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാതി തസ്സ നാനാചേതനാഹി ആയൂഹിതസ്സ അപരാപരിയകമ്മസ്സ. തത്ര ഹി യായ ചേതനായ നരകേ പടിസന്ധി ജനിതാ, തസ്സാ വിപാകേ പരിക്ഖീണേ അവസേസകമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ആരമ്മണം കത്വാ പുന പേതാദീസു പടിസന്ധി നിബ്ബത്തതി, തസ്മാ സാ പടിസന്ധി കമ്മസഭാഗതായ ആരമ്മണസഭാഗതായ വാ ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസോ’’തി വുച്ചതി. അയഞ്ച സത്തോ ഏവം ഉപ്പന്നോ. തേനാഹ – ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി. തസ്സ കിര നരകാ ചവനകാലേ നിമ്മംസകതാനം ഗുന്നം അട്ഠിരാസിയേവ നിമിത്തം അഹോസി. സോ പടിച്ഛന്നമ്പി തം കമ്മം വിഞ്ഞൂനം പാകടം വിയ കരോന്തോ അട്ഠിസങ്ഖലികപേതോ ജാതോ. പഠമം.

൨. പേസിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൩. മംസപേസിവത്ഥുസ്മിം ഗോഘാതകോതി ഗോമംസപേസിയോ കത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ വല്ലൂരവിക്കയേന അനേകാനി വസ്സാനി ജീവികം കപ്പേസി, തേനസ്സ നരകാ ചവനകാലേ മംസപേസിയേവ നിമിത്തം അഹോസി. സോ മംസപേസിപേതോ ജാതോ. ദുതിയം.

൩. പിണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൪. മംസപിണ്ഡവത്ഥുസ്മിം സാകുണികോതി സകുണേ ഗഹേത്വാ വിക്കിണനകാലേ നിപ്പക്ഖചമ്മേ മംസപിണ്ഡമത്തേ കത്വാ വിക്കിണന്തോ ജീവികം കപ്പേസി, തേനസ്സ നരകാ ചവനകാലേ മംസപിണ്ഡോവ നിമിത്തം അഹോസി. സോ മംസപിണ്ഡപേതോ ജാതോ. തതിയം.

൪. നിച്ഛവിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൫. നിച്ഛവിവത്ഥുസ്മിം തസ്സ ഓരബ്ഭികസ്സ ഏളകേ വധിത്വാ വധിത്വാ നിച്ചമ്മേ കത്വാ കപ്പിതജീവികസ്സ പുരിമനയേനേവ നിച്ചമ്മം ഏളകസരീരം നിമിത്തം അഹോസി. സോ നിച്ഛവിപേതോ ജാതോ. ചതുത്ഥം.

൫. അസിലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൬. അസിലോമവത്ഥുസ്മിം സോ സൂകരികോ ദീഘരത്തം നിവാപപുട്ഠേ സൂകരേ അസിനാ വധിത്വാ വധിത്വാ ദീഘരത്തം ജീവികം കപ്പേസി, തസ്സ ഉക്ഖിത്താസികഭാവോവ നിമിത്തം അഹോസി. തസ്മാ അസിലോമപേതോ ജാതോ. പഞ്ചമം.

൬. സത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൭. സത്തിലോമവത്ഥുസ്മിം സോ മാഗവികോ ഏകം മിഗഞ്ച സത്തിഞ്ച ഗഹേത്വാ വനം ഗന്ത്വാ തസ്സ മിഗസ്സ സമീപം ആഗതാഗതേ മിഗേ സത്തിയാ വിജ്ഝിത്വാ മാരേസി, തസ്സ സത്തിയാ വിജ്ഝനകഭാവോയേവ നിമിത്തം അഹോസി. തസ്മാ സത്തിലോമപേതോ ജാതോ. ഛട്ഠം.

൭. ഉസുലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൮. ഉസുലോമവത്ഥുസ്മിം കാരണികോതി രാജാപരാധികേ അനേകാഹി കാരണാഹി പീളേത്വാ അവസാനേ കണ്ഡേന വിജ്ഝിത്വാ മാരണകപുരിസോ. സോ കിര ‘‘അമുകസ്മിം പദേസേ വിദ്ധോ മരതീ’’തി ഞത്വാവ വിജ്ഝതി. തസ്സേവം ജീവികം കപ്പേത്വാ നരകേ ഉപ്പന്നസ്സ തതോ പക്കാവസേസേന ഇധൂപപത്തികാലേ ഉസുനാ വിജ്ഝനഭാവോയേവ നിമിത്തം അഹോസി. തസ്മാ ഉസുലോമപേതോ ജാതോ. സത്തമം.

൮. സൂചിലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. സൂചിലോമവത്ഥുസ്മിം സൂതോതി അസ്സദമകോ. ഗോദമകോതിപി വദന്തിയേവ. തസ്സ പതോദസൂചിയാ വിജ്ഝനഭാവോയേവ നിമിത്തം അഹോസി. തസ്മാ സൂചിലോമപേതോ ജാതോ. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയസൂചിലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൦. ദുതിയേ സൂചിലോമവത്ഥുസ്മിം സൂചകോതി പേസുഞ്ഞകാരകോ. സോ കിര മനുസ്സേ അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച ഭിന്ദി, രാജകുലേ ച ‘‘ഇമസ്സ ഇമം നാമ അത്ഥി, ഇമിനാ ഇദം നാമ കത’’ന്തി സൂചേത്വാ സൂചേത്വാ അനയബ്യസനം പാപേസി. തസ്മാ യഥാ തേന സൂചേത്വാ മനുസ്സാ ഭിന്നാ, തഥാ സൂചീഹി ഭേദനദുക്ഖം പച്ചനുഭോതും കമ്മമേവ നിമിത്തം കത്വാ സൂചിലോമപേതോ ജാതോ. നവമം.

൧൦. കുമ്ഭണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൧. അണ്ഡഭാരിവത്ഥുസ്മിം ഗാമകൂടകോതി വിനിച്ഛയാമച്ചോ. തസ്സ കമ്മസഭാഗതായ കുമ്ഭമത്താ മഹാഘടപ്പമാണാ അണ്ഡാ അഹേസും. സോ ഹി യസ്മാ രഹോ പടിച്ഛന്നേ ഠാനേ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ കൂടവിനിച്ഛയേന പാകടം ദോസം കരോന്തോ സാമികേ അസ്സാമികേ അകാസി, തസ്മാസ്സ രഹസ്സം അങ്ഗം പാകടം നിബ്ബത്തം. യസ്മാ ദണ്ഡം പട്ഠപേന്തോ പരേസം അസയ്ഹം ഭാരം ആരോപേസി, തസ്മാസ്സ രഹസ്സം അങ്ഗം അസയ്ഹഭാരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തം. യസ്മാ യസ്മിം ഠാനേ ഠിതേന സമേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മിം ഠത്വാ വിസമോ അഹോസി, തസ്മാസ്സ രഹസ്സങ്ഗേ വിസമാ നിസജ്ജാവ അഹോസീതി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സസീസകസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൨. പാരദാരികവത്ഥുസ്മിം സോ സത്തോ പരസ്സ രക്ഖിതഗോപിതം സസ്സാമികം ഫസ്സം ഫുസന്തോ മീള്ഹസുഖേന കാമസുഖേന ചിത്തം രമയിത്വാ കമ്മസഭാഗതായ ഗൂഥഫസ്സം ഫുസന്തോ ദുക്ഖമനുഭവിതും തത്ഥ നിബ്ബത്തോ. പഠമം.

൨. ഗൂഥഖാദസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൩. ദുട്ഠബ്രാഹ്മണവത്ഥു പാകടമേവ. ദുതിയം.

൩. നിച്ഛവിത്ഥിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൪. നിച്ഛവിത്ഥിവത്ഥുസ്മിം യസ്മാ മാതുഗാമോ നാമ അത്തനോ ഫസ്സേ അനിസ്സരോ, സാ ച തം സാമികസ്സ സന്തകം ഫസ്സം ഥേനേത്വാ പരേസം അഭിരതിം ഉപ്പാദേസി, തസ്മാ കമ്മസഭാഗതായ സുഖസമ്ഫസ്സാ വട്ടിത്വാ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സം അനുഭവിതും നിച്ഛവിത്ഥീ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നാ. തതിയം.

൪. മങ്ഗുലിത്ഥിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൫. മങ്ഗുലിത്ഥിവത്ഥുസ്മിം മങ്ഗുലിന്തി വിരൂപം ദുദ്ദസികം ബീഭച്ഛം. സാ കിര യക്ഖദാസികമ്മം കരോന്തീ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച ഏവം ബലികമ്മേ കതേ അയം നാമ തുമ്ഹാകം വഡ്ഢി ഭവിസ്സതീ’’തി മഹാജനസ്സ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി വഞ്ചനായ ഗഹേത്വാ മഹാജനം ദുദ്ദിട്ഠിം മിച്ഛാദിട്ഠിം ഗണ്ഹാപേസി, തസ്മാ തായ കമ്മസഭാഗതായ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനം ഥേനിതത്താ ദുഗ്ഗന്ധാ, ദുദ്ദസ്സനസ്സ ഗാഹിതത്താ ദുദ്ദസികാ വിരൂപാ ബീഭച്ഛാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ. ചതുത്ഥം.

൫. ഓകിലിനീസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൬. ഓകിലിനീവത്ഥുസ്മിം ഉപ്പക്കം ഓകിലിനിം ഓകിരിനിന്തി സാ കിര അങ്ഗാരചിതകേ നിപന്നാ വിപ്ഫന്ദമാനാ വിപരിവത്തമാനാ പച്ചതി, തസ്മാ ഉപ്പക്കാ ചേവ ഹോതി ഉണ്ഹേന അഗ്ഗിനാ പക്കസരീരാ, ഓകിലിനീ ച കിലിന്നസരീരാ, ബിന്ദൂനിസ്സാ സരീരതോ പഗ്ഘരന്തി, ഓകിരിനീ ച അങ്ഗാരസമ്പരികിണ്ണാ. തസ്സാ ഹി ഹേട്ഠതോപി കിംസുകപുപ്ഫവണ്ണാ അങ്ഗാരാ, ഉഭയപസ്സേസുപി, ആകാസതോപിസ്സാ ഉപരി പതന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ഉപ്പക്കം ഓകിലിനിം ഓകിരിനി’’ന്തി. സാ ഇസ്സാപകതാ സപത്തിം അങ്ഗാരകടാഹേന ഓകിരീതി തസ്സ കിര രഞ്ഞോ ഏകാ നാടകിനീ അങ്ഗാരകടാഹം സമീപേ ഠപേത്വാ ഗത്തതോ ഉദകം പുഞ്ഛതി, പാണിനാ ച സേദം കരോതി. രാജാപി തായ സദ്ധിം കഥഞ്ച കരോതി, പരിതുട്ഠാകാരഞ്ച ദസ്സേതി. അഗ്ഗമഹേസീ തം അസഹമാനാ ഇസ്സാപകതാ ഹുത്വാ അചിരപക്കന്തസ്സ രഞ്ഞോ തം അങ്ഗാരകടാഹം ഗഹേത്വാ തസ്സാ ഉപരി അങ്ഗാരേ ഓകിരി. സാ തം കമ്മം കത്വാ താദിസംയേവ വിപാകം പച്ചനുഭവിതും പേതലോകേ നിബ്ബത്താ. പഞ്ചമം.

൬. അസീസകസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൭. ചോരഘാതവത്ഥുസ്മിം സോ രഞ്ഞോ ആണായ ദീഘരത്തം ചോരാനം സീസാനി ഛിന്ദിത്വാ പേതലോകേ നിബ്ബത്തന്തോ അസീസകം കബന്ധം ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ഛട്ഠം.

൭-൧൧. പാപഭിക്ഖുസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧൮-൨൨൨. ഭിക്ഖുവത്ഥുസ്മിം പാപഭിക്ഖൂതി ലാമകഭിക്ഖു. സോ കിര ലോകസ്സ സദ്ധാദേയ്യേ ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ കായവചീദ്വാരേഹി അസംയതോ ഭിന്നാജീവോ ചിത്തകേളിം കീളന്തോ വിചരി. തതോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ പേതലോകേ നിബ്ബത്തന്തോ ഭിക്ഖുസദിസേനേവ അത്തഭാവേന നിബ്ബത്തി. ഭിക്ഖുനീസിക്ഖമാനാസാമണേരസാമണേരീവത്ഥൂസുപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ. സത്തമാദീനി.

ലക്ഖണസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.