൧൩. സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൬. തേരസമേ അഞ്ഞായ സണ്ഠഹിംസൂതി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകന്തി ദ്വേ സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകാനി അധിഗമസദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകഞ്ച പരിയത്തിസദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകഞ്ച. തത്ഥ –

‘‘ഓഭാസേ ചേവ ഞാണേ ച, പീതിയാ ച വികമ്പതി;

പസ്സദ്ധിയാ സുഖേ ചേവ, യേഹി ചിത്തം പവേധതി.

‘‘അധിമോക്ഖേ ച പഗ്ഗാഹേ, ഉപട്ഠാനേ ച കമ്പതി;

ഉപേക്ഖാവജ്ജനായ ചേവ, ഉപേക്ഖായ ച നികന്തിയാ.

‘‘ഇമാനി ദസ ഠാനാനി, പഞ്ഞാ യസ്സ പരിചിതാ;

ധമ്മുദ്ധച്ചകുസലോ ഹോതി, ന ച സമ്മോഹ ഗച്ഛതീ’’തി. (പടി. മ. ൨.൭); –

ഇദം വിപസ്സനാഞാണസ്സ ഉപക്കിലേസജാതം അധിഗമസദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകം നാമ. തിസ്സോ പന സങ്ഗീതിയോ അനാരുള്ഹം ധാതുകഥാ ആരമ്മണകഥാ അസുഭകഥാ ഞാണവത്ഥുകഥാ വിജ്ജാകരണ്ഡകോതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി കഥാവത്ഥൂഹി പരിബാഹിരം ഗുള്ഹവിനയം ഗുള്ഹവേസ്സന്തരം ഗുള്ഹമഹോസധം വണ്ണപിടകം അങ്ഗുലിമാലപിടകം രട്ഠപാലഗജ്ജിതം ആളവകഗജ്ജിതം വേദല്ലപിടകന്തി അബുദ്ധവചനം പരിയത്തിസദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകം നാമ.

ജാതരൂപപ്പതിരൂപകന്തി സുവണ്ണരസവിധാനം ആരകൂടമയം സുവണ്ണവണ്ണം ആഭരണജാതം. ഛണകാലേസു ഹി മനുസ്സാ ‘‘ആഭരണഭണ്ഡകം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ആപണം ഗച്ഛന്തി. അഥ നേ ആപണികാ ഏവം വദന്തി, ‘‘സചേ തുമ്ഹേ ആഭരണത്ഥികാ, ഇമാനി ഗണ്ഹഥ. ഇമാനി ഹി ഘനാനി ചേവ വണ്ണവന്താനി ച അപ്പഗ്ഘാനി ചാ’’തി. തേ തേസം സുത്വാ, ‘‘കാരണം ഇമേ വദന്തി, ഇമാനി പിളന്ധിത്വാ സക്കാ നക്ഖത്തം കീളിതും, സോഭന്തി ചേവ അപ്പഗ്ഘാനി ചാ’’തി താനി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. സുവണ്ണഭണ്ഡം അവിക്കിയമാനം നിദഹിത്വാ ഠപേതബ്ബം ഹോതി. ഏവം തം ജാതരൂപപ്പതിരൂപകേ ഉപ്പന്നേ അന്തരധായതി നാമ.

അഥ സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം ഹോതീതി അധിഗമസദ്ധമ്മസ്സ പടിപത്തിസദ്ധമ്മസ്സ പരിയത്തിസദ്ധമ്മസ്സാതി തിവിധസ്സാപി സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി. പഠമബോധിയഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ അഹേസും. അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ പടിസമ്ഭിദാ പാപുണിതും ന സക്ഖിംസു, ഛളഭിഞ്ഞാ അഹേസും. തതോ ഛ അഭിഞ്ഞാ പാപുണിതും അസക്കോന്താ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണിംസു. ഇദാനി കാലേ ഗച്ഛന്തേ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണിതും അസക്കോന്താ ആസവക്ഖയമത്തം പാപുണിസ്സന്തി. തമ്പി അസക്കോന്താ അനാഗാമിഫലം, തമ്പി അസക്കോന്താ സകദാഗാമിഫലം, തമ്പി അസക്കോന്താ സോതാപത്തിഫലം. ഗച്ഛന്തേ കാലേ സോതാപത്തിഫലമ്പി പത്തും ന സക്ഖിസ്സന്തി. അഥ നേസം യദാ വിപസ്സനാ ഇമേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠാ ആരദ്ധമത്താവ ഠസ്സതി, തദാ അധിഗമസദ്ധമ്മോ അന്തരഹിതോ നാമ ഭവിസ്സതി.

പഠമബോധിയഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ ചതുന്നം പടിസമ്ഭിദാനം അനുച്ഛവികം പടിപത്തിം പൂരയിംസു. ഗച്ഛന്തേ കാലേ തം അസക്കോന്താ ഛന്നം അഭിഞ്ഞാനം, തമ്പി അസക്കോന്താ തിസ്സന്നം വിജ്ജാനം, തമ്പി അസക്കോന്താ അരഹത്തഫലമത്തസ്സ. ഗച്ഛന്തേ പന കാലേ അരഹത്തസ്സ അനുച്ഛവികം പടിപത്തിം പൂരേതും അസക്കോന്താ അനാഗാമിഫലസ്സ അനുച്ഛവികം പടിപത്തിം പൂരേസ്സന്തി, തമ്പി അസക്കോന്താ സകദാഗാമിഫലസ്സ, തമ്പി അസക്കോന്താ സോതാപത്തിഫലസ്സ. യദാ പന സോതാപത്തിഫലസ്സപി അനുച്ഛവികം പടിപദം പൂരേതും അസക്കോന്താ സീലപാരിസുദ്ധിമത്തേവ ഠസ്സന്തി, തദാ പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ അന്തരഹിതോ നാമ ഭവിസ്സതി.

യാവ പന തേപിടകം ബുദ്ധവചനം വത്തതി, ന താവ സാസനം അന്തരഹിതന്തി വത്തും വട്ടതി. തിട്ഠന്തു തീണി വാ, അഭിധമ്മപിടകേ അന്തരഹിതേ ഇതരേസു ദ്വീസു തിട്ഠന്തേസുപി അന്തരഹിതന്തി ന വത്തബ്ബമേവ. ദ്വീസു അന്തരഹിതേസു വിനയപിടകമത്തേ ഠിതേപി, തത്രാപി ഖന്ധകപരിവാരേസു അന്തരഹിതേസു ഉഭതോവിഭങ്ഗമത്തേ, മഹാവിനയേ അന്തരഹിതേ ദ്വീസു പാതിമോക്ഖേസു വത്തമാനേസുപി സാസനം അനന്തരഹിതമേവ. യദാ പന ദ്വേ പാതിമോക്ഖാ അന്തരധായിസ്സന്തി, അഥ പരിയത്തിസദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം ഭവിസ്സതി. തസ്മിം അന്തരഹിതേ സാസനം അന്തരഹിതം നാമ ഹോതി. പരിയത്തിയാ ഹി അന്തരഹിതായ പടിപത്തി അന്തരധായതി, പടിപത്തിയാ അന്തരഹിതായ അധിഗമോ അന്തരധായതി. കിം കാരണാ? അയഞ്ഹി പരിയത്തി പടിപത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി, പടിപത്തി അധിഗമസ്സ. ഇതി പടിപത്തിതോപി പരിയത്തിമേവ പമാണം.

നനു ച കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കപിലോ നാമ അനാരാധകഭിക്ഖു ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി ബീജനിം ഗഹേത്വാ ആസനേ നിസിന്നോ ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം വത്തന്താ’’തി പുച്ഛി, അഥ തസ്സ ഭയേന യേസമ്പി പാതിമോക്ഖോ വത്തതി, തേപി ‘‘മയം വത്താമാ’’തി അവത്വാ ‘‘ന വത്താമാ’’തി വദിംസു, സോ ബീജനിം ഠപേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഗതോ, തദാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനം ഓസക്കിതന്തി? കിഞ്ചാപി ഓസക്കിതം, പരിയത്തി പന ഏകന്തേനേവ പമാണം. യഥാ ഹി മഹതോ തളാകസ്സ പാളിയാ ഥിരായ ഉദകം ന ഠസ്സതീതി ന വത്തബ്ബം, ഉദകേ സതി പദുമാദീനി പുപ്ഫാനി ന പുപ്ഫിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബം, ഏവമേവ മഹാതളാകസ്സ ഥിരപാളിസദിസേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ സതി മഹാതളാകേ ഉദകസദിസാ പടിപത്തിപൂരകാ കുലപുത്താ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബാ, തേസു സതി മഹാതളാകേ പദുമാദീനി പുപ്ഫാനി വിയ സോതാപന്നാദയോ അരിയപുഗ്ഗലാ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബാതി ഏവം ഏകന്തതോ പരിയത്തിയേവ പമാണം.

പഥവീധാതൂതി ദ്വേ സതസഹസ്സാനി ചത്താരി ച നഹുതാനി ബഹലാ മഹാപഥവീ. ആപോധാതൂതി പഥവിതോ പട്ഠായ യാവ സുഭകിണ്ഹബ്രഹ്മലോകാ ഉഗ്ഗതം കപ്പവിനാസകം ഉദകം. തേജോധാതൂതി പഥവിതോ പട്ഠായ യാവ ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകാ ഉഗ്ഗതോ കപ്പവിനാസകോ അഗ്ഗി. വായോധാതൂതി പഥവിതോ പട്ഠായ യാവ വേഹപ്ഫലബ്രഹ്മലോകാ ഉഗ്ഗതോ കപ്പവിനാസകോ വായു. ഏതേസു ഹി ഏകധമ്മോപി സത്ഥു സാസനം അന്തരധാപേതും ന സക്കോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഇധേവ തേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ലോഹതോ ലോഹഖാദകം മലം വിയ ഇമസ്മിം മയ്ഹംയേവ സാസനേ തേ ഉപ്പജ്ജന്തി. മോഘപുരിസാതി തുച്ഛപുരിസാ.

ആദികേനേവ ഓപിലവതീതി ഏത്ഥ ആദികേനാതി ആദാനേന ഗഹണേന. ഓപിലവതീതി നിമുജ്ജതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഉദകചരാ നാവാ ഭണ്ഡം ഗണ്ഹന്തീ നിമുജ്ജതി, ഏവം പരിയത്തിആദീനം പൂരണേന സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം ന ഹോതി. പരിയത്തിയാ ഹി ഹായമാനായ പടിപത്തി ഹായതി, പടിപത്തിയാ ഹായമാനായ അധിഗമോ ഹായതി. പരിയത്തിയാ പൂരയമാനായ പരിയത്തിധരാ പുഗ്ഗലാ പടിപത്തിം പൂരേന്തി, പടിപത്തിപൂരകാ അധിഗമം പൂരേന്തി. ഇതി നവചന്ദോ വിയ പരിയത്തിയാദീസു വഡ്ഢമാനാസു മയ്ഹം സാസനം വഡ്ഢതി യേവാതി ദസ്സേതി.

ഇദാനി യേഹി ധമ്മേഹി സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനഞ്ചേവ ഠിതി ച ഹോതി, തേ ദസ്സേന്തോ പഞ്ച ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഓക്കമനീയാതി അവക്കമനീയാ, ഹേട്ഠാഗമനീയാതി അത്ഥോ. സത്ഥരി അഗാരവാതിആദീസു അഗാരവാതി ഗാരവരഹിതാ. അപ്പതിസ്സാതി അപ്പതിസ്സയാ അനീചവുത്തികാ. തത്ഥ യോ ചേതിയങ്ഗണം ആരോഹന്തോ ഛത്തം ധാരേതി, ഉപാഹനം ധാരേതി, അഞ്ഞതോ ഓലോകേത്വാ കഥം കഥേന്തോ ഗച്ഛതി, അയം സത്ഥരി അഗാരവോ നാമ.

യോ ധമ്മസ്സവനസ്സ കാലേ സങ്ഘുട്ഠേ ദഹരസാമണേരേഹി പരിവാരിതോ നിസീദതി, അഞ്ഞാനി വാ നവകമ്മാദീനി കരോതി, ധമ്മസ്സവനഗ്ഗേ നിസിന്നോ നിദ്ദായതി, വിക്ഖിത്തോ വാ അഞ്ഞം കഥേന്തോ നിസീദതി, അയം ധമ്മേ അഗാരവോ നാമ.

യോ ഥേരുപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, അവന്ദിത്വാ നിസീദതി, ഹത്ഥപല്ലത്ഥികം ദുസ്സപല്ലത്ഥികം കരോതി, അഞ്ഞം വാ പന ഹത്ഥപാദകുക്കുച്ചം കരോതി, വുഡ്ഢാനം സന്തികേ അനജ്ഝിട്ഠോ കഥേതി, അയം സങ്ഘേ അഗാരവോ നാമ.

തിസ്സോ പന സിക്ഖാ അപൂരേന്തോവ സിക്ഖായ അഗാരവോ നാമ ഹോതി. അട്ഠ സമാപത്തിയോ അനിബ്ബത്തേന്തോ താസം വാ പന നിബ്ബത്തനത്ഥായ പയോഗം അകരോന്തോ സമാധിസ്മിം അഗാരവോ നാമ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപല്ലാസേനേവ വേദിതബ്ബോതി. തേരസമം.

കസ്സപസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.