൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. തിണകട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. അനമതഗ്ഗസംയുത്തസ്സ പഠമേ അനമതഗ്ഗോതി അനു അമതഗ്ഗോ, വസ്സസതം വസ്സസഹസ്സം ഞാണേന അനുഗന്ത്വാപി അമതഗ്ഗോ അവിദിതഗ്ഗോ, നാസ്സ സക്കാ ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അഗ്ഗം ജാനിതും, അപരിച്ഛിന്നപുബ്ബാപരകോടികോതി അത്ഥോ. സംസാരോതി ഖന്ധാദീനം അവിച്ഛിന്നപ്പവത്താ പടിപാടി. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതീതി പുരിമമരിയാദാ ന ദിസ്സതി. യദഗ്ഗേന ചസ്സ പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതി, പച്ഛിമാപി തദഗ്ഗേനേവ ന പഞ്ഞായതി, വേമജ്ഝേയേവ പന സത്താ സംസരന്തി. പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യാതി ഇദം ഉപമായ ഖുദ്ദകത്താ വുത്തം. ബാഹിരസമയസ്മിഞ്ഹി അത്ഥോ പരിത്തോ ഹോതി, ഉപമാ മഹതീ. ‘‘ഹത്ഥീ വിയ അയം ഗോണോ, ഗോണോ വിയ സൂകരോ, സമുദ്ദോ വിയ തളാക’’ന്തി ഹി വുത്തേ ന തേസം താദിസം പമാണം ഹോതി. ബുദ്ധസമയേ പന ഉപമാ പരിത്താ, അത്ഥോ മഹാ. പാളിയഞ്ഹി ഏകോ ജമ്ബുദീപോ ഗഹിതോ, ഏവരൂപാനം പന ജമ്ബുദീപാനം സതേപി സഹസ്സേപി സതസഹസ്സേപി തിണാദീനി തേന ഉപക്കമേന പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യും, ന ത്വേവ പുരിസസ്സ മാതു മാതരോതി. ദുക്ഖം പച്ചനുഭൂതന്തി തുമ്ഹേഹി ദുക്ഖം അനുഭൂതം. തിബ്ബന്തി തസ്സേവ വേവചനം. ബ്യസനന്തി ഞാതിബ്യസനാദിഅനേകവിധം. കടസീതി സുസാനം, പഥവീയേവ വാ. സാ ഹി പുനപ്പുനം മരന്തേഹി സരീരനിക്ഖേപേന വഡ്ഢിതാ. അലമേവാതി യുത്തമേവ. പഠമം.

൨. പഥവീസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൫. ദുതിയേ മഹാപഥവിന്തി ചക്കവാളപരിയന്തം മഹാപഥവിം. നിക്ഖിപേയ്യാതി തം പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ വുത്തപ്പമാണം ഗുളികം കരിത്വാ ഏകമന്തം ഠപേയ്യ. ദുതിയം.

൩. അസ്സുസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. തതിയേ കന്ദന്താനന്തി സസദ്ദം രുദമാനാനം. പസ്സന്നന്തി സന്ദിതം പവത്തം. ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസൂതി സിനേരുരസ്മീഹി പരിച്ഛിന്നേസു ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു. സിനേരുസ്സ ഹി പാചീനപസ്സം രജതമയം, ദക്ഖിണപസ്സം മണിമയം, പച്ഛിമപസ്സം ഫലികമയം, ഉത്തരപസ്സം സുവണ്ണമയം. പുബ്ബദക്ഖിണപസ്സേഹി നിക്ഖന്താ രജതമണിരസ്മിയോ ഏകതോ ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദപിട്ഠേന ഗന്ത്വാ ചക്കവാളപബ്ബതം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി, ദക്ഖിണപച്ഛിമപസ്സേഹി നിക്ഖന്താ മണിഫലികരസ്മിയോ, പച്ഛിമുത്തരപസ്സേഹി നിക്ഖന്താ ഫലികസുവണ്ണരസ്മിയോ, ഉത്തരപാചീനപസ്സേഹി നിക്ഖന്താ സുവണ്ണരജതരസ്മിയോ ഏകതോ ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദപിട്ഠേന ഗന്ത്വാ ചക്കവാളപബ്ബതം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി. താസം രസ്മീനം അന്തരേസു ചത്താരോ മഹാസമുദ്ദാ ഹോന്തി. തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസൂ’’തി. ഞാതിബ്യസനന്തിആദീസു ബ്യസനന്തി വിഅസനം, വിനാസോതി അത്ഥോ. ഞാതീനം ബ്യസനം ഞാതിബ്യസനം, ഭോഗാനം ബ്യസനം ഭോഗബ്യസനം. രോഗോ പന സയമേവ ആരോഗ്യം വിയസതി വിനാസേതീതി ബ്യസനം, രോഗോവ ബ്യസനം രോഗബ്യസനം. തതിയം.

൪. ഖീരസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. ചതുത്ഥേ മാതുഥഞ്ഞന്തി ഏകനാമികായ മനുസ്സമാതു ഖീരം. ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം ഗണ്ഡുപ്പാദകിപില്ലികാദീസു വാ മച്ഛകച്ഛപാദീസു വാ പക്ഖിജാതേസു വാ നിബ്ബത്തകാലേ മാതുഖീരമേവ നത്ഥി, അജപസുമഹിംസാദീസു നിബ്ബത്തകാലേ ഖീരം അത്ഥി, തഥാ മനുസ്സേസു. തത്ഥ അജാദികാലേ ച മനുസ്സേസു ചാപി ‘‘ദേവീ സുമനാ തിസ്സാ’’തി ഏവം നാനാനാമികാനം കുച്ഛിയം നിബ്ബത്തകാലേ അഗ്ഗഹേത്വാ തിസ്സാതി ഏകനാമികായ ഏവ മാതു കുച്ഛിയം നിബ്ബത്തകാലേ പീതം ഥഞ്ഞം ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദകതോ ബഹുതരന്തി വേദിതബ്ബം. ചതുത്ഥം.

൫. പബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. പഞ്ചമേ സക്കാ പന, ഭന്തേതി സോ കിര ഭിക്ഖു ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥാ അനമതഗ്ഗസ്സ സംസാരസ്സ ദീഘതമത്താ ‘ന സുകരം ന സുകര’ന്തി കഥേതിയേവ, കഥം നച്ഛിന്ദതി, സക്കാ നു ഖോ ഉപമം കാരാപേതു’’ന്തി. തസ്മാ ഏവമാഹ. കാസികേനാതി തയോ കപ്പാസംസൂ ഏകതോ ഗഹേത്വാ കന്തിതസുത്തമയേന അതിസുഖുമവത്ഥേന. തേന പന പരിമട്ഠേ കിത്തകം ഖീയേയ്യാതി. സാസപമത്തം. പഞ്ചമം.

൬. സാസപസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. ഛട്ഠേ ആയസം നഗരന്തി ആയസേന പാകാരേന പരിക്ഖിത്തം നഗരം, ന പന അന്തോ ആയസേഹി ഏകഭൂമികാദിപാസാദേഹി ആകിണ്ണന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഛട്ഠം.

൭. സാവകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൦. സത്തമേ അനുസ്സരേയ്യുന്തി ഏകേന കപ്പസതസഹസ്സേ അനുസ്സരിതേ അപരോ തസ്സ ഠിതട്ഠാനതോ അഞ്ഞം സതസഹസ്സം, അഞ്ഞോപി അഞ്ഞന്തി ഏവം ചത്താരോപി ചത്താരിസതസഹസ്സാനി അനുസ്സരേയ്യും. സത്തമം.

൮-൯. ഗങ്ഗാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൧-൧൩൨. അട്ഠമേ യാ ഏതസ്മിം അന്തരേ വാലികാതി യാ ഏതസ്മിം ആയാമതോ പഞ്ചയോജനസതികേ അന്തരേ വാലികാ. നവമേ വത്തബ്ബം നത്ഥി. അട്ഠമനവമാനി.

൧൦. പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ദസമേ അട്ഠികങ്കലോതിആദീനി തീണിപി രാസിവേവചനാനേവ. ഇമേസം പന സത്താനം സഅട്ഠികാലതോ അനട്ഠികാലോവ ബഹുതരോ. ഗണ്ഡുപ്പാദകാദിപാണഭൂതാനഞ്ഹി ഏതേസം അട്ഠിമേവ നത്ഥി, മച്ഛകച്ഛപാദിഭൂതാനം പന അട്ഠിമേവ ബഹുതരം, തസ്മാ അനട്ഠികാലഞ്ച ബഹുഅട്ഠികാലഞ്ച അഗ്ഗഹേത്വാ സമട്ഠികാലോവ ഗഹേതബ്ബോ. ഉത്തരോ ഗിജ്ഝകൂടസ്സാതി ഗിജ്ഝകൂടസ്സ ഉത്തരപസ്സേ ഠിതോ. മഗധാനം ഗിരിബ്ബജേതി മഗധരട്ഠസ്സ ഗിരിബ്ബജേ, ഗിരിപരിക്ഖേപേ ഠിതോതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.