൨. പുബ്ബേസമ്ബോധസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. ദുതിയേ അയം പഥവീധാതുയാ അസ്സാദോതി അയം പഥവീധാതുനിസ്സയോ അസ്സാദോ. സ്വായം കായം അബ്ഭുന്നാമേത്വാ ഉദരം പസാരേത്വാ, ‘‘ഇധ മേ അങ്ഗുലം പവേസിതും വായമഥാ’’തി വാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ, ‘‘ഇമം നാമേതും വായമഥാ’’തി വാ വദതി, ഏവം പവത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ. അനിച്ചാതിആദീസു ഹുത്വാ അഭാവാകാരേന അനിച്ചാ, പടിപീളനാകാരേന ദുക്ഖാ, സഭാവവിഗമാകാരേന വിപരിണാമധമ്മാ. അയം പഥവീധാതുയാ ആദീനവോതി യേന ആകാരേന സാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയമാകാരോ പഥവീധാതുയാ ആദീനവോതി അത്ഥോ. ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനന്തി നിബ്ബാനം ആഗമ്മ പഥവീധാതുയാ ഛന്ദരാഗോ വിനീയതി ചേവ പഹീയതി ച, തസ്മാ നിബ്ബാനമസ്സാ നിസ്സരണം.

അയം ആപോധാതുയാ അസ്സാദോതി അയം ആപോധാതുനിസ്സയോ അസ്സാദോ. സ്വായം അഞ്ഞം ആപോധാതുയാ ഉപദ്ദുതം ദിസ്വാ, ‘‘കിം അയം നിപന്നകാലതോ പട്ഠായ പസ്സാവട്ഠാനാഭിമുഖോ നിക്ഖമതി ചേവ പവിസതി ച, അപ്പമത്തകമ്പിസ്സ കമ്മം കരോന്തസ്സ സേദതിന്തം വത്ഥം പീളേതബ്ബതാകാരം പാപുണാതി, അനുമോദനമത്തമ്പി കഥേന്തസ്സ താലവണ്ടം ഗണ്ഹിതബ്ബം ഹോതി, മയം പന സായം നിപന്നാ പാതോവ ഉട്ഠഹാമ, മാസപുണ്ണഘടോ വിയ നോ സരീരം, മഹാകമ്മം കരോന്താനം സേദമത്തമ്പി നോ ന ഉപ്പജ്ജതി, അസനിസദ്ദേന വിയ ധമ്മം കഥേന്താനം സരീരേ ഉസുമാകാരമത്തമ്പി നോ നത്ഥീ’’തി ഏവം പവത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ.

അയം തേജോധാതുയാ അസ്സാദോതി അയം തേജോധാതുനിസ്സയോ അസ്സാദോ. സ്വായം സീതഗഹണികേ ദിസ്വാ, ‘‘കിം ഇമേ കിഞ്ചിദേവ യാഗുഭത്തഖജ്ജമത്തം അജ്ഝോഹരിത്വാ ഥദ്ധകുച്ഛിനോ നിസീദിത്വാ സബ്ബരത്തിം അങ്ഗാരകടാഹം പരിയേസന്തി, ഫുസിതമത്തേസുപി സരീരേ പതിതേസു അങ്ഗാരകടാഹം ഓത്ഥരിത്വാ പാരുപിത്വാവ നിപജ്ജന്തി? മയം പന അതിഥദ്ധമ്പി മംസം വാ പൂവം വാ ഖാദാമ, കുച്ഛിപൂരം ഭത്തം ഭുഞ്ജാമ, താവദേവ നോ സബ്ബം ഫേണപിണ്ഡോ വിയ വിലീയതി, സത്താഹവദ്ദലികായ വത്തമാനായ സരീരേ സീതാനുദഹനമത്തമ്പി നോ നത്ഥീ’’തി ഏവം പവത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ.

അയം വായോധാതുയാ അസ്സാദോതി അയം വായോധാതുനിസ്സയോ അസ്സാദോ. സ്വായം അഞ്ഞേ വാതഭീരുകേ ദിസ്വാ, ‘‘ഇമേസം അപ്പമത്തകമ്പി കമ്മം കരോന്താനം അനുമോദനമത്തമ്പി കഥേന്താനം സരീരം വാതോ വിജ്ഝതി, ഗാവുതമത്തമ്പി അദ്ധാനം ഗതാനം ഹത്ഥപാദാ സീദന്തി, പിട്ഠി രുജ്ജതി, കുച്ഛിവാതസീസവാതകണ്ണവാതാദീഹി നിച്ചുപദ്ദുതാ തേലഫാണിതാദീനി വാതഭേസജ്ജാനേവ കരോന്താ അതിനാമേന്തി, അമ്ഹാകം പന മഹാകമ്മം കരോന്താനമ്പി തിയാമരത്തിം ധമ്മം കഥേന്താനമ്പി ഏകദിവസേനേവ ദസ യോജനാനി ഗച്ഛന്താനമ്പി ഹത്ഥപാദസംസീദനമത്തം വാ പിട്ഠിരുജ്ജനമത്തം വാ ന ഹോതീ’’തി, ഏവം പവത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ. ഏവം പവത്താ ഹി ഏതാ ധാതുയോ അസ്സാദേന്തി നാമ.

അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന അഞ്ഞാസിം. അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിന്തി ഉത്തരവിരഹിതം സബ്ബസേട്ഠം സമ്മാ സാമഞ്ച ബോധിം, അഥ വാ പസത്ഥം സുന്ദരഞ്ച ബോധിം. ബോധീതി രുക്ഖോപി മഗ്ഗോപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി നിബ്ബാനമ്പി. ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി (മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൧) ച ‘‘അന്തരാ ച ബോധിം അന്തരാ ച ഗയ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൧; മ.നി. ൧.൨൮൫) ച ആഗതട്ഠാനേസു ഹി രുക്ഖോ ബോധീതി വുച്ചതി. ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തി (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൧) ആഗതട്ഠാനേ മഗ്ഗോ. ‘‘പപ്പോതി ബോധിം വരഭൂരിമേധസോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൧൭) ആഗതട്ഠാനേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ‘‘പത്വാന ബോധിം അമതം അസങ്ഖത’’ന്തി ആഗതട്ഠാനേ നിബ്ബാനം. ഇധ പന ഭഗവതോ അരഹത്തമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ.

സാവകാനം അരഹത്തമഗ്ഗോ അനുത്തരാ ബോധി ഹോതി, ന ഹോതീതി? ന ഹോതി. കസ്മാ? അസബ്ബഗുണദായകത്താ. തേസഞ്ഹി കസ്സചി അരഹത്തമഗ്ഗോ അരഹത്തഫലമേവ ദേതി, കസ്സചി തിസ്സോ വിജ്ജാ, കസ്സചി ഛ അഭിഞ്ഞാ, കസ്സചി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ, കസ്സചി സാവകപാരമീഞാണം. പച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി പച്ചേകബോധിഞാണമേവ ദേതി. ബുദ്ധാനം പന സബ്ബഗുണസമ്പത്തിം ദേതി അഭിസേകോ വിയ രഞ്ഞോ സബ്ബലോകിസ്സരിയഭാവം. തസ്മാ അഞ്ഞസ്സ കസ്സചിപി അനുത്തരാ ബോധി ന ഹോതി.

അഭിസമ്ബുദ്ധോതി പച്ചഞ്ഞാസിന്തി ‘‘അഭിസമ്ബുദ്ധോ അഹം പത്തോ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതോ’’തി ഏവം പടിജാനിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദീതി അധിഗതഗുണദസ്സനസമത്ഥം പച്ചവേക്ഖണഞാണഞ്ച മേ ഉദപാദി. അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി ‘‘അയം മയ്ഹം അരഹത്തഫലവിമുത്തി അകുപ്പാ’’തി ഏവം ഞാണം ഉദപാദി. തത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി അകുപ്പതാ വേദിതബ്ബാ കാരണതോ ച ആരമ്മണതോ ച. സാ ഹി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സമുച്ഛിന്നകിലേസാനം പുന അനിവത്തനതായ കാരണതോപി അകുപ്പാ, അകുപ്പധമ്മം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതായ ആരമ്മണതോപി അകുപ്പാ. അന്തിമാതി പച്ഛിമാ. നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോതി ഇദാനി പുന അഞ്ഞോ ഭവോ നാമ നത്ഥീതി.

ഇമസ്മിം സുത്തേ ചത്താരി സച്ചാനി കഥിതാനി. കഥം? ചതൂസു ഹി ധാതൂസു അസ്സാദോ സമുദയസച്ചം, ആദീനവോ ദുക്ഖസച്ചം, നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനോ മഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചം. വിത്ഥാരവസേനപി കഥേതും വട്ടതിയേവ. ഏത്ഥ ഹി യം പഥവീധാതും പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം പഥവീധാതുയാ അസ്സാദോതി പഹാനപടിവേധോ സമുദയസച്ചം. യാ പഥവീധാതു അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം പഥവീധാതുയാ, ആദീനവോതി പരിഞ്ഞാപടിവേധോ ദുക്ഖസച്ചം. യോ പഥവീധാതുയാ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം പഥവീധാതുയാ നിസ്സരണന്തി സച്ഛികിരിയാപടിവേധോ നിരോധസച്ചം. യാ ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ദിട്ഠി സങ്കപ്പോ വാചാ കമ്മന്തോ ആജീവോ വായാമോ സതി സമാധി, അയം ഭാവനാപടിവേധോ മഗ്ഗസച്ചന്തി. ദുതിയം.