൧൧. മഹാകപ്പിനസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൫. ഏകാദസമേ മഹാകപ്പിനോതി ഏവംനാമകോ അഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ അസീതിമഹാസാവകാനം അബ്ഭന്തരോ മഹാഥേരോ. സോ കിര ഗിഹികാലേ കുക്കുടവതീനഗരേ തിയോജനസതികം രജ്ജം അകാസി. പച്ഛിമഭവികത്താ പന തഥാരൂപം സാസനം സോതും ഓഹിതസോതോ വിചരതി. അഥേകദിവസം അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ ഉയ്യാനകീളികം അഗമാസി. തദാ ച മജ്ഝിമദേസതോ ജങ്ഘവാണിജാ തം നഗരം ഗന്ത്വാ, ഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ, ‘‘രാജാനം പസ്സിസ്സാമാ’’തി പണ്ണാകാരഹത്ഥാ രാജകുലദ്വാരം ഗന്ത്വാ, ‘‘രാജാ ഉയ്യാനം ഗതോ’’തി സുത്വാ, ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ, ദ്വാരേ ഠിതാ, പടിഹാരസ്സ ആരോചയിംസു. അഥ രഞ്ഞോ നിവേദിതേ രാജാ പക്കോസാപേത്വാ നിയ്യാതിതപണ്ണാകാരേ വന്ദിത്വാ ഠിതേ, ‘‘താതാ, കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി? പുച്ഛി. ‘‘സാവത്ഥിതോ ദേവാ’’തി. ‘‘കച്ചി വോ രട്ഠം സുഭിക്ഖം, ധമ്മികോ രാജാ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന തുമ്ഹാകം ദേസേ കിഞ്ചി സാസന’’ന്തി? ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ന പന സക്കാ ഉച്ഛിട്ഠമുഖേഹി കഥേതു’’ന്തി. രാജാ സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന ഉദകം ദാപേസി. തേ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ദസബലാഭിമുഖാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, ‘‘ദേവ, അമ്ഹാകം ദേസേ ബുദ്ധരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി ആഹംസു. രഞ്ഞോ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനേ സുതമത്തേ സകലസരീരം ഫരമാനാ പീതി ഉപ്പജ്ജി. തതോ ‘‘ബുദ്ധോതി, താതാ, വദഥാ’’തി? ആഹ. ‘‘ബുദ്ധോതി ദേവ വദാമാ’’തി. ഏവം തിക്ഖത്തും വദാപേത്വാ, ‘‘ബുദ്ധോതി പദം അപരിമാണം, നാസ്സ സക്കാ പരിമാണം കാതു’’ന്തി തസ്മിംയേവ പസന്നോ സതസഹസ്സം ദത്വാ പുന ‘‘അഞ്ഞം കിം സാസന’’ന്തി? പുച്ഛി. ‘‘ദേവ ധമ്മരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അപരമ്പി സതസഹസ്സം ദത്വാ പുന ‘‘അഞ്ഞം കിം സാസന’’ന്തി? പുച്ഛി. ‘‘സങ്ഘരതനം ദേവ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അപരമ്പി സതസഹസ്സം ദത്വാ ദിന്നഭാവം പണ്ണേ ലിഖിത്വാ, ‘‘താതാ, ദേവിയാ സന്തികം ഗച്ഛഥാ’’തി പേസേസി. തേസു ഗതേസു അമച്ചേ പുച്ഛി, ‘‘താതാ, ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘ദേവ തുമ്ഹേ കിം കത്തുകാമാ’’തി? ‘‘അഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. തേ സബ്ബേപി ഘരം വാ കുടുമ്ബം വാ അനപലോകേത്വാ യേ അസ്സേ ആരുയ്ഹ ഗതാ, തേഹേവ നിക്ഖമിംസു.

വാണിജാ അനോജാദേവിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ പണ്ണം ദസ്സേസും. സാ വാചേത്വാ ‘‘രഞ്ഞാ തുമ്ഹാകം ബഹൂ കഹാപണാ ദിന്നാ, കിം തുമ്ഹേഹി കതം, താതാ’’തി? പുച്ഛി. ‘‘പിയസാസനം ദേവി ആനീത’’ന്തി. ‘‘അമ്ഹേപി സക്കാ, താതാ, സുണാപേതു’’ന്തി. ‘‘സക്കാ ദേവി, ഉച്ഛിട്ഠമുഖേഹി പന വത്തും ന സക്കാ’’തി. സാ സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന ഉദകം ദാപേസി. തേ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചിതനയേനേവ ആരോചേസും. സാപി സുത്വാ ഉപ്പന്നപാമോജ്ജാ തേനേവ നയേന ഏകേകസ്മിം പദേ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പടിഞ്ഞാഗണനായ തീണി തീണി കത്വാ നവസതസഹസ്സാനി അദാസി. വാണിജാ സബ്ബാനിപി ദ്വാദസസതസഹസ്സാനി ലഭിംസു. അഥ നേ ‘‘രാജാ കഹം, താതാ’’തി, പുച്ഛി. ‘‘പബ്ബജിസ്സാമീതി നിക്ഖന്തോ ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, താതാ, തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥാ’’തി തേ ഉയ്യോജേത്വാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഗതാനം അമച്ചാനം മാതുഗാമേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘തുമ്ഹേ അത്തനോ സാമികാനം ഗതട്ഠാനം ജാനാഥ അമ്മാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ജാനാമ അയ്യേ, രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഉയ്യാനകീളികം ഗതാ’’തി. ആമ ഗതാ, തത്ഥ പന ഗന്ത്വാ, ‘‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ, സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ, ‘‘ദസബലസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി ഗതാ. ‘‘തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേ പന അയ്യേ കിം കത്തുകാമാ’’തി? ‘‘അഹം പബ്ബജിസ്സാമി, ന തേഹി വന്തവമനം ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യദി ഏവം, മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി സബ്ബാ രഥേ യോജാപേത്വാ നിക്ഖമിംസു.

രാജാപി അമച്ചസഹസ്സേന സദ്ധിം ഗങ്ഗായ തീരം പാപുണി. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഗങ്ഗാ പൂരാ ഹോതി. അഥ നം ദിസ്വാ, ‘‘അയം ഗങ്ഗാ പൂരാ ചണ്ഡമച്ഛാകിണ്ണാ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ആഗതാ ദാസാ വാ മനുസ്സാ വാ നത്ഥി, യേ നോ നാവം വാ ഉളുമ്പം വാ കത്വാ ദദേയ്യും, ഏതസ്സ പന സത്ഥു ഗുണാ നാമ ഹേട്ഠാ അവീചിതോ ഉപരി യാവ ഭവഗ്ഗാ പത്ഥടാ, സചേ ഏസ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഇമേസം അസ്സാനം ഖുരപിട്ഠാനി മാ തേമേന്തൂ’’തി ഉദകപിട്ഠേന അസ്സേ പക്ഖന്ദാപേസും. ഏകഅസ്സസ്സാപി ഖുരപിട്ഠമത്തം ന തേമി, രാജമഗ്ഗേന ഗച്ഛന്താ വിയ പരതീരം പത്വാ പുരതോ അഞ്ഞം മഹാനദിം പാപുണിംസു. തത്ഥ അഞ്ഞാ സച്ചകിരിയാ നത്ഥി, തായ ഏവ സച്ചകിരിയായ തമ്പി അഡ്ഢയോജനവിത്ഥാരം നദിം അതിക്കമിംസു. അഥ തതിയം ചന്ദഭാഗം നാമ മഹാനദിം പത്വാ തമ്പി തായ ഏവ സച്ചകിരിയായ അതിക്കമിംസു.

സത്ഥാപി തംദിവസം പച്ചൂസസമയേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം ഓലോകേന്തോ ‘‘അജ്ജ മഹാകപ്പിനോ തിയോജനസതികം രജ്ജം പഹായ അമച്ചസഹസ്സപരിവാരോ മമ സന്തികേ പബ്ബജിതും ആഗച്ഛതീ’’തി ദിസ്വാ, ‘‘മയാ തേസം പച്ചുഗ്ഗമനം കാതും യുത്ത’’ന്തി പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സയമേവ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ, ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ തേസം ഉത്തരണതിത്ഥസ്സ അഭിമുഖേ ഠാനേ മഹാനിഗ്രോധരുക്ഖോ അത്ഥി, തത്ഥ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേസി. തേ തേന തിത്ഥേന ഉത്തരന്താ ച ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ ഇതോ ചിതോ ച വിധാവന്തിയോ ഓലോകേന്താ ദസബലസ്സ പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികം മുഖം ദിസ്വാ, ‘‘യം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ മയം പബ്ബജിതാ, അദ്ധാ സോ ഏസോ’’തി ദസ്സനേനേവ നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓനതാ വന്ദമാനാ ആഗമ്മ സത്ഥാരം വന്ദിംസു. രാജാ ഗോപ്ഫകേസു ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന. സത്ഥാ തേസം ധമ്മം കഥേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേ അരഹത്തേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേ ഇമേ ചീവരദാനസ്സ ദിന്നത്താ അത്തനോ ചീവരാനി ഗഹേത്വാവ ആഗതാ’’തി സുവണ്ണവണ്ണം ഹത്ഥം പസാരേത്വാ, ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി ആഹ. സാവ തേസം ആയസ്മന്താനം പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച അഹോസി, വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ സത്ഥാരം പരിവാരയിംസു.

അനോജാപി ദേവീ രഥസഹസ്സപരിവാരാ ഗങ്ഗാതീരം പത്വാ രഞ്ഞോ അത്ഥായ ആഭതം നാവം വാ ഉളുമ്പം വാ അദിസ്വാ അത്തനോ ബ്യത്തതായ ചിന്തേസി – ‘‘രാജാ സച്ചകിരിയം കത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതി, സോ പന സത്ഥാ ന കേവലം തേസംയേവ അത്ഥായ നിബ്ബത്തോ, സചേ സോ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം രഥാ മാ ഉദകേ നിമുജ്ജിംസൂ’’തി ഉദകപിട്ഠേ രഥേ പക്ഖന്ദാപേസി. രഥാനം നേമിവട്ടിമത്തമ്പി ന തേമി. ദുതിയതതിയനദീപി തേനേവ സച്ചകാരേന ഉത്തരമാനായേവ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ സത്ഥാരം അദ്ദസ. സത്ഥാ ‘‘ഇമാസം അത്തനോ സാമികേ പസ്സന്തീനം ഛന്ദരാഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായം കരേയ്യ, സോ ഏവം കാതും ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞേ ന പസ്സന്തി, തഥാ അകാസി. താ സബ്ബാപി തിത്ഥതോ ഉത്തരിത്വാ ദസബലം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ താസം ധമ്മം കഥേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബാപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ അഞ്ഞമഞ്ഞേ പസ്സിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഉപ്പലവണ്ണാ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി. ഥേരീ ആഗന്ത്വാ സബ്ബാ പബ്ബാജേത്വാ ആദായ ഭിക്ഖുനീനം ഉപസ്സയം ഗതാ. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസഹസ്സം ഗഹേത്വാ ആകാസേന ജേതവനം അഗമാസി. ഇമം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘മഹാകപ്പിനോതി ഏവം നാമകോ അഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ അസീതിമഹാസാവകാനം അബ്ഭന്തരോ മഹാഥേരോ’’തി.

ജനേതസ്മിന്തി ജനിതേ പജായാതി അത്ഥോ. യേ ഗോത്തപടിസാരിനോതി യേ ‘‘മയം വാസേട്ഠാ ഗോതമാ’’തി ഗോത്തം പടിസരന്തി പടിജാനന്തി, തേസം ഖത്തിയോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ. വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി അട്ഠഹി വിജ്ജാഹി ചേവ പന്നരസധമ്മഭേദേന ചരണേന ച സമന്നാഗതോ. തപതീതി വിരോചതി. ഝായീ തപതി ബ്രാഹ്മണോതി ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ ദുവിധേന ഝാനേന ഝായമാനോ തപതി വിരോചതി. തസ്മിം പന ഖണേ കാലുദായിത്ഥേരോ ദുവിധേന ഝാനേന ഝായമാനോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി. ബുദ്ധോ തപതീതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ വിരോചതി. സബ്ബമങ്ഗലഗാഥാ കിരേസാ. ഭാതികരാജാ കിര ഏകം പൂജം കാരേത്വാ ആചരിയകം ആഹ – ‘‘തീഹി രതനേഹി അമുത്തം ഏകം ജയമങ്ഗലം വദഥാ’’തി. സോ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സമ്മസിത്വാ ഇമം ഗാഥം വദന്തോ ‘‘ദിവാ തപതി ആദിച്ചോ’’തി വത്വാ അത്ഥങ്ഗമേന്തസ്സ സൂരിയസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. ‘‘രത്തിമാഭാതി ചന്ദിമാ’’തി, ഉട്ഠഹന്തസ്സ ചന്ദസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. ‘‘സന്നദ്ധോ ഖത്തിയോ തപതീ’’തി രഞ്ഞോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. ‘‘ഝായീ തപതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. ‘‘ബുദ്ധോ തപതി തേജസാ’’തി വത്വാ പന മഹാചേതിയസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. അഥ നം രാജാ ‘‘മാ ഹത്ഥം ഓതാരേഹീ’’തി ഉക്ഖിത്തസ്മിംയേവ ഹത്ഥേ സഹസ്സം ഠപേസി. ഏകാദസമം.