൧൦. ഭിക്ഖുസംയുത്തം

൧. കോലിതസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൫. ഭിക്ഖുസംയുത്തസ്സ പഠമേ, ആവുസോതി സാവകാനം ആലാപോ. ബുദ്ധാ ഹി ഭഗവന്തോ സാവകേ ആലപന്താ, ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തി ആലപന്തി, സാവകാ പന ‘‘ബുദ്ധേഹി സദിസാ മാ ഹോമാ’’തി, ‘‘ആവുസോ’’തി പഠമം വത്വാ പച്ഛാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തി ഭണന്തി. ബുദ്ധേഹി ച ആലപിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ‘‘ഭന്തേ’’തി പടിവചനം ദേതി സാവകേഹി, ‘‘ആവുസോ’’തി. അയം വുച്ചതീതി യസ്മാ ദുതിയജ്ഝാനേ വിതക്കവിചാരാ നിരുജ്ഝന്തി, യേസം നിരോധാ സദ്ദായതനം അപ്പവത്തിം ഗച്ഛതി, തസ്മാ യദേതം ദുതിയം ഝാനം നാമ, അയം വുച്ചതി ‘‘അരിയാനം തുണ്ഹീഭാവോ’’തി. അയമേത്ഥ യോജനാ. ‘‘ധമ്മീ വാ കഥാ അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി ഏത്ഥ പന കമ്മട്ഠാനമനസികാരോപി പഠമജ്ഝാനാദീനിപി അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോത്വേവ സങ്ഖം ഗതാനി.

വിതക്കസഹഗതാതി വിതക്കാരമ്മണാ. സഞ്ഞാമനസികാരാതി സഞ്ഞാ ച മനസികാരോ ച. സമുദാചരന്തീതി പവത്തന്തി. ഥേരസ്സ കിര ദുതിയജ്ഝാനം ന പഗുണം. അഥസ്സ തതോ വുട്ഠിതസ്സ വിതക്കവിചാരാ ന സന്തതോ ഉപട്ഠഹിംസു. ഇച്ചസ്സ ദുതിയജ്ഝാനമ്പി സഞ്ഞാമനസികാരാപി ഹാനഭാഗിയാവ അഹേസും, തം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. സണ്ഠപേഹീതി സമ്മാ ഠപേഹി. ഏകോദിഭാവം കരോഹീതി ഏകഗ്ഗം കരോഹി. സമാദഹാതി സമ്മാ ആദഹ ആരോപേഹി. മഹാഭിഞ്ഞതന്തി ഛളഭിഞ്ഞതം. സത്ഥാ കിര ഇമിനാ ഉപായേന സത്ത ദിവസേ ഥേരസ്സ ഹാനഭാഗിയം സമാധിം വഡ്ഢേത്വാ ഥേരം ഛളഭിഞ്ഞതം പാപേസി. പഠമം.

൨. ഉപതിസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൬. ദുതിയേ അത്ഥി നു ഖോ തം കിഞ്ചി ലോകസ്മിന്തി ഇദം അതിഉളാരമ്പി സത്തം വാ സങ്ഖാരം വാ സന്ധായ വുത്തം. സത്ഥുപി ഖോതി ഇദം യസ്മാ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ സത്ഥരി അധിമത്തോ ഛന്ദോ ച പേമഞ്ച, തസ്മാ ‘‘കിം നു ഖോ ഇമസ്സ ഥേരസ്സ സത്ഥു വിപരിണാമേനപി സോകാദയോ നുപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി ജാനനത്ഥം പുച്ഛതി? ദീഘരത്തന്തി സൂകരഖതലേണദ്വാരേ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തന്തം ദേസിതദിവസതോ പട്ഠായ അതിക്കന്തകാലം സന്ധായാഹ. തസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ ഥേരസ്സ ഇമേ വട്ടാനുഗതകിലേസാ സമൂഹതാതി. ദുതിയം.

൩. ഘടസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൭. തതിയേ ഏകവിഹാരേതി ഏകസ്മിം ഗബ്ഭേ. തദാ കിര ബഹൂ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ സന്നിപതിംസു. തസ്മിം പരിവേണഗ്ഗേന വാ വിഹാരഗ്ഗേന വാ സേനാസനേസു അപാപുണന്തേസു ദ്വിന്നം ഥേരാനം ഏകോ ഗബ്ഭോ സമ്പത്തോ. തേ ദിവാ പാടിയേക്കേസു ഠാനേസു നിസീദന്തി, രത്തിം പന നേസം അന്തരേ ചീവരസാണിം പസാരേന്തി. തേ അത്തനോ അത്തനോ പത്തപത്തട്ഠാനേയേവ നിസീദന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഏകവിഹാരേ’’തി. ഓളാരികേനാതി ഇദം ഓളാരികാരമ്മണതം സന്ധായ വുത്തം. ദിബ്ബചക്ഖുദിബ്ബസോതധാതുവിഹാരേന ഹി സോ വിഹാസി, തേസഞ്ച രൂപായതനസദ്ദായതനസങ്ഖാതം ഓളാരികം ആരമ്മണം. ഇതി ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപസ്സ ദിട്ഠത്താ ദിബ്ബായ ച സോതധാതുയാ സദ്ദസ്സ സുതത്താ സോ വിഹാരോ ഓളാരികോ നാമ ജാതോ. ദിബ്ബചക്ഖു വിസുജ്ഝീതി ഭഗവതോ രൂപദസ്സനത്ഥായ വിസുദ്ധം അഹോസി. ദിബ്ബാ ച സോതധാതൂതി സാപി ഭഗവതോ സദ്ദസുണനത്ഥം വിസുജ്ഝി. ഭഗവതോപി ഥേരസ്സ രൂപദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ സദ്ദസുണനത്ഥഞ്ച തദുഭയം വിസുജ്ഝി. തദാ കിര ഥേരോ ‘‘കഥം നു ഖോ ഏതരഹി സത്ഥാ വിഹരതീ’’തി ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ സത്ഥാരം ജേതവനേ വിഹാരേ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നം ദിസ്വാ തസ്സ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സദ്ദം സുണി. സത്ഥാപി തഥേവ അകാസി. ഏവം തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സിംസു ചേവ, സദ്ദഞ്ച അസ്സോസും.

ആരദ്ധവീരിയോതി പരിപുണ്ണവീരിയോ പഗ്ഗഹിതവീരിയോ. യാവദേവ ഉപനിക്ഖേപനമത്തായാതി തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥാരസ്സ ഹിമവതോ സന്തികേ ഠപിതാ സാസപമത്താ പാസാണസക്ഖരാ ‘‘ഹിമവാ നു ഖോ മഹാ, അയം നു ഖോ പാസാണസക്ഖരാ’’തി ഏവം യാവ ഉപനിക്ഖേപനമത്തസ്സേവ അത്ഥായ ഭവേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. പരതോപി ഏസേവ നയോ. കപ്പന്തി ആയുകപ്പം. ലോണഘടായാതി ചക്കവാളമുഖവട്ടിയാ ആധാരകം കത്വാ മുഖവട്ടിയാ ബ്രഹ്മലോകം ആഹച്ച ഠിതായ ലോണചാടിയാതി ദസ്സേതി.

ഇമേ പന ഥേരാ ഉപമം ആഹരന്താ സരിക്ഖകേനേവ ച വിജ്ജമാനഗുണേന ച ആഹരിംസു. കഥം? അയഞ്ഹി ഇദ്ധി നാമ അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന ചേവ വിപുലട്ഠേന ച ഹിമവന്തസദിസാ, പഞ്ഞാ ചതുഭൂമകധമ്മേ അനുപവിസിത്വാ ഠിതട്ഠേന സബ്ബബ്യഞ്ജനേസു അനുപവിട്ഠലോണരസസദിസാ. ഏവം താവ സരിക്ഖകട്ഠേന ആഹരിംസു. സമാധിലക്ഖണം പന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ വിഭൂതം പാകടം. കിഞ്ചാപി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ അവിജ്ജമാനഇദ്ധി നാമ നത്ഥി, ഭഗവതാ പന ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി അയമേവ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. വിപസ്സനാലക്ഖണം പന സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വിഭൂതം പാകടം. കിഞ്ചാപി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സാപി പഞ്ഞാ അത്ഥി, ഭഗവതാ പന ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൯) അയമേവ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. തസ്മാ യഥാ ഏതേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ധുരം ന പാപുണന്തി, ഏവം വിജ്ജമാനഗുണേന ആഹരിംസു. സമാധിലക്ഖണസ്മിഞ്ഹി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ നിപ്ഫത്തിം ഗതോ, വിപസ്സനാലക്ഖണേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ, ദ്വീസുപി ഏതേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി. തതിയം.

൪. നവസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൮. ചതുത്ഥേ അപ്പോസ്സുക്കോതി നിരുസ്സുക്കോ. സങ്കസായതീതി വിഹരതി. വേയ്യാവച്ചന്തി ചീവരേ കത്തബ്ബകിച്ചം. ആഭിചേതസികാനന്തി അഭിചിത്തം ഉത്തമചിത്തം നിസ്സിതാനം. നികാമലാഭീതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജനസമത്ഥതായ നികാമലാഭീ. അകിച്ഛലാഭീതി ഝാനപാരിപന്ഥികേ സുഖേന വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സമാപജ്ജനസമത്ഥതായ അദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാനസമത്ഥതായ വിപുലലാഭീ, പഗുണജ്ഝാനോതി അത്ഥോ. സിഥിലമാരബ്ഭാതി സിഥിലവീരിയം പവത്തേത്വാ. ചതുത്ഥം.

൫. സുജാതസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൯. പഞ്ചമേ അഭിരൂപോതി അഞ്ഞാനി രൂപാനി അതിക്കന്തരൂപോ. ദസ്സനീയോതി ദട്ഠബ്ബയുത്തോ. പാസാദികോതി ദസ്സനേന ചിത്തം പസാദേതും സമത്ഥോ. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി ഛവിവണ്ണസുന്ദരതായ. പഞ്ചമം.

൬. ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൦. ഛട്ഠേ ദുബ്ബണ്ണന്തി വിരൂപസരീരവണ്ണം. ഓകോടിമകന്തി രസ്സം. പരിഭൂതരൂപന്തി പമാണവസേന പരിഭൂതജാതികം. തം കിര ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ, ‘‘ആവുസോ ഭദ്ദിയ, ആവുസോ, ഭദ്ദിയാ’’തി തത്ഥ തത്ഥ പരാമസിത്വാ നാനപ്പകാരം കീളന്തി ആകഡ്ഢന്തി പരികഡ്ഢന്തി. തേന വുത്തം ‘‘പരിഭൂതരൂപ’’ന്തി. കസ്മാ പനേസ ഏവരൂപോ ജാതോ? അയം കിര അതീതേ ഏകോ മഹാരാജാ അഹോസി, തസ്സ മഹല്ലകാ ച മഹല്ലകിത്ഥിയോ ച പടികൂലാ ഹോന്തി. സോ സചേ മഹല്ലകേ പസ്സതി, തേസം ചൂളം ഠപാപേത്വാ കച്ഛം ബന്ധാപേത്വാ യഥാരുചി കീളാപേതി. മഹല്ലകിത്ഥിയോപി ദിസ്വാ താസമ്പി ഇച്ഛിതിച്ഛിതം വിപ്പകാരം കത്വാ യഥാരുചി കീളാപേതി. തേസം പുത്തധീതാദീനം സന്തികേ മഹാസാരജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ പാപകിരിയാ പഥവിതോ പട്ഠായ ഛദേവലോകേ ഏകകോലാഹലം അകാസി.

അഥ സക്കോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം അന്ധബാലോ മഹാജനം വിഹേഠേതി, കരിസ്സാമിസ്സ നിഗ്ഗഹ’’ന്തി. സോ മഹല്ലകഗാമിയവണ്ണം കത്വാ യാനകേ ഏകം തക്കചാടിം ആരോപേത്വാ യാനം പേസേന്തോ നഗരം പവിസതി. രാജാപി ഹത്ഥിം ആരുയ്ഹ നഗരതോ നിക്ഖന്തോ തം ദിസ്വാ – ‘‘അയം മഹല്ലകോ തക്കയാനകേന അമ്ഹാകം അഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി, വാരേഥ വാരേഥാ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ ഇതോ ചിതോ ച പക്ഖന്ദന്താപി ന പസ്സന്തി. സക്കോ ഹി ‘‘രാജാവ മം പസ്സതു, മാ അഞ്ഞേ’’തി ഏവം അധിട്ഠഹി. അഥ തേസു മനുസ്സേസു ‘‘കഹം, ദേവ, കഹം ദേവാ’’തി വദന്തേസു ഏവ രാജാ സഹ ഹത്ഥിനാ വച്ഛോ വിയ ധേനുയാ യാനസ്സ ഹേട്ഠാ പാവിസി. സക്കോ തക്കചാടിം ഭിന്ദി.

രാജാ സീസതോ പട്ഠായ തക്കേന കിലിന്നസരീരോ അഹോസി. സോ സരീരം ഉബ്ബട്ടാപേത്വാ ഉയ്യാനപോക്ഖരണിയം ന്ഹത്വാ അലങ്കതസരീരോ നഗരം പവിസന്തോ പുന തം അദ്ദസ. ദിസ്വാ ‘‘അയം സോ അമ്ഹേഹി ദിട്ഠമഹല്ലകോ പുന ദിസ്സതി. വാരേഥ വാരേഥ ന’’ന്തി ആഹ. മനുസ്സാ ‘‘കഹം, ദേവ, കഹം, ദേവാ’’തി ഇതോ ചിതോ ച വിധാവിംസു. സോ പഠമവിപ്പകാരമേവ പുന പാപുണി. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ഗോണേ ച യാനഞ്ച അന്തരധാപേത്വാ ആകാസേ ഠത്വാ ആഹ, ‘‘അന്ധബാല, ത്വം മയി തക്കവാണിജകോ ഏസോ’’തി സഞ്ഞം കരോസി, സക്കോഹം ദേവരാജാ, ‘‘തവേതം പാപകിരിയം നിവാരേസ്സാമീ’’തി ആഗതോ, ‘‘മാ പുന ഏവരൂപം അകാസീ’’തി സന്തജ്ജേത്വാ അഗമാസി. ഇമിനാ കമ്മേന സോ ദുബ്ബണ്ണോ അഹോസി.

വിപസ്സീസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പനേസ ചിത്തപത്തകോകിലോ നാമ ഹുത്വാ ഖേമേ മിഗദായേ വസന്തോ ഏകദിവസം ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ മധുരം അമ്ബഫലം തുണ്ഡേന ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരം സത്ഥാരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം അഞ്ഞേസു ദിവസേസു രിത്തകോ തഥാഗതം പസ്സാമി. അജ്ജ പന മേ ഇമം അമ്ബപക്കം അത്ഥി, ദസബലസ്സ തം ദസ്സാമീ’’തി ഓതരിത്വാ ആകാസേ ചരതി. സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ ഉപട്ഠാകം ഓലോകേസി. സോ പത്തം നീഹരിത്വാ ദസബലം വന്ദിത്വാ സത്ഥു ഹത്ഥേ ഠപേസി. കോകിലോ ദസബലസ്സ പത്തേ അമ്ബപക്കം പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാ തത്ഥേവ നിസീദിത്വാ തം പരിഭുഞ്ജി. കോകിലോ പസന്നചിത്തോ പുനപ്പുനം ദസബലസ്സ ഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ ദസബലം വന്ദിത്വാ അത്തനോ കുലാവകം ഗന്ത്വാ സത്താഹം പീതിസുഖേനേവ വീതിനാമേസി. ഇമിനാ കമ്മേന സരോ മധുരോ അഹോസി.

കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പന ചേതിയേ ആരദ്ധേ ‘‘കിംപമാണം കരോമ? സത്തയോജനപ്പമാണം. അതിമഹന്തം ഏതം, ഛയോജനപ്പമാണം കരോമ. ഇദമ്പി അതിമഹന്തം, പഞ്ചയോജനം കരോമ, ചതുയോജനം, തിയോജനം, ദ്വിയോജന’’ന്തി. അയം തദാ ജേട്ഠകവഡ്ഢകീ ഹുത്വാ, ‘‘ഏവം, ഭോ, അനാഗതേ സുഖപടിജഗ്ഗിതം കാതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ രജ്ജും ആദായ പരിക്ഖിപന്തോ ഗാവുതമത്തകേ ഠത്വാ, ‘‘ഏകേകം മുഖം ഗാവുതം ഹോതു, ചേതിയം യോജനാവട്ടം യോജനുബ്ബേധം ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. തേ തസ്സ വചനേ അട്ഠംസു. ചേതിയം സത്തദിവസസത്തമാസാധികേഹി സത്തഹി സംവച്ഛരേഹി നിട്ഠിതം. ഇതി അപ്പമാണസ്സ ബുദ്ധസ്സ പമാണം അകാസീതി. തേന കമ്മേന ഓകോടിമകോ ജാതോ.

ഹത്ഥയോ പസദാ മിഗാതി ഹത്ഥിനോ ച പസദമിഗാ ച. നത്ഥി കായസ്മിം തുല്യതാതി കായസ്മിം പമാണം നാമ നത്ഥി, അകാരണം കായപമാണന്തി അത്ഥോ. ഛട്ഠം.

൭. വിസാഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൧. സത്തമേ പോരിയാ വാചായാതി പുരവാസീനം നഗരമനുസ്സാനം വാചാസദിസായ അപരിഹീനക്ഖരപദായ മധുരവാചായ. വിസ്സട്ഠായാതി അസന്ദിദ്ധായ അപലിബുദ്ധായ, പിത്തസേമ്ഹേഹി അനുപഹതായാതി അത്ഥോ. അനേലഗലായാതി യഥാ ദന്ധമനുസ്സാ മുഖേന ഖേളം ഗളന്തേന വാചം ഭാസന്തി, ന ഏവരൂപായ, അഥ ഖോ നിദ്ദോസായ വിസദവാചായ. പരിയാപന്നായാതി ചതുസച്ചപരിയാപന്നായ ചത്താരി സച്ചാനി അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തായ. അനിസ്സിതായാതി വട്ടനിസ്സിതം കത്വാ അകഥിതായ. ധമ്മോ ഹി ഇസിനം ധജോതി നവവിധലോകുത്തരധമ്മോ ഇസീനം ധജോ നാമാതി. സത്തമം.

൮. നന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൨. അട്ഠമേ ആകോടിതപച്ചാകോടിതാനീതി ഏകസ്മിം പസ്സേ പാണിനാ വാ മുഗ്ഗരേന വാ ആകോടനേന ആകോടിതാനി, പരിവത്തേത്വാ ആകോടനേന പച്ചാകോടിതാനി. അഞ്ജേത്വാതി അഞ്ജനേന പൂരേത്വാ. അച്ഛം പത്തന്തി വിപ്പസന്നവണ്ണം മത്തികാപത്തം. കസ്മാ പന ഥേരോ ഏവമകാസീതി? സത്ഥു അജ്ഝാസയജാനനത്ഥം. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘സചേ സത്ഥാ ‘സോഭതി വത മേ അയം കനിട്ഠഭാതികോ’തി വക്ഖതി, യാവജീവം ഇമിനാ വാകാരേന ചരിസ്സാമി. സചേ ഏത്ഥ ദോസം ദസ്സതി, ഇമം ആകാരം പഹായ സങ്കാരചോളം ഗഹേത്വാ ചീവരം കത്വാ ധാരേന്തോ പരിയന്തസേനാസനേ വസന്തോ ചരിസ്സാമീ’’തി. അസ്സസീതി ഭവിസ്സസി.

അഞ്ഞാതുഞ്ഛേനാതി അഭിലക്ഖിതേസു ഇസ്സരജനഗേഹേസു കടുകഭണ്ഡസമ്ഭാരം സുഗന്ധം ഭോജനം പരിയേസന്തസ്സ ഉഞ്ഛോ ഞാതുഞ്ഛോ നാമ. ഘരപടിപാടിയാ പന ദ്വാരേ ഠിതേന ലദ്ധം മിസ്സകഭോജനം അഞ്ഞാതുഞ്ഛോ നാമ. അയമിധ അധിപ്പേതോ. കാമേസു അനപേക്ഖിനന്തി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു നിരപേക്ഖം. ആരഞ്ഞികോ ചാതിആദി സബ്ബം സമാദാനവസേനേവ വുത്തം. കാമേസു ച അനപേക്ഖോതി ഇദം സുത്തം ദേവലോകേ അച്ഛരായോ ദസ്സേത്വാ ആഗതേന അപരഭാഗേ കഥിതം. ഇമസ്സ കഥിതദിവസതോ പട്ഠായ ഥേരോ ഘടേന്തോ വായമന്തോ കതിപാഹേനേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠായ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ ജാതോ. അട്ഠമം.

൯. തിസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൩. നവമേ ദുമ്മനോതി ഉപ്പന്നദോമനസ്സോ. കസ്മാ പനായം ഏവം ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ ജാതോതി? ഖത്തിയപബ്ബജിതോ ഹേസ, തേന നം പബ്ബാജേത്വാ ദുപട്ടസാടകം നിവാസാപേത്വാ വരചീവരം പാരുപേത്വാ അക്ഖീനി അഞ്ജേത്വാ മനോസിലാതേലേന സീസം മക്ഖേസും. സോ ഭിക്ഖൂസു രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനം ഗതേസു ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ വിവിത്തോകാസേ നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി അജാനന്തോ ഭോജനസാലം ഗന്ത്വാ മഹാപീഠം ആരുഹിത്വാ നിസീദി. ദിസാവചരാ ആഗന്തുകാ പംസുകൂലികാ ഭിക്ഖൂ ആഗന്ത്വാ, ‘‘ഇമിനാവ നീഹാരേന രജോകിണ്ണേഹി ഗത്തേഹി ന സക്കാ ദസബലം പസ്സിതും. ഭണ്ഡകം താവ ഠപേസ്സാമാ’’തി ഭോജനസാലം അഗമംസു. സോ തേസു മഹാഥേരേസു ആഗച്ഛന്തേസു നിച്ചലോ നിസീദിയേവ. അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ‘‘പാദവത്തം കരോമ, താലവണ്ടേന ബീജാമാ’’തി ആപുച്ഛന്തി. അയം പന നിസിന്നകോവ ‘‘കതിവസ്സത്ഥാ’’തി? പുച്ഛിത്വാ, ‘‘മയം അവസ്സികാ. തുമ്ഹേ പന കതിവസ്സത്ഥാ’’തി? വുത്തേ, ‘‘മയം അജ്ജ പബ്ബജിതാ’’തി ആഹ. അഥ നം ഭിക്ഖൂ, ‘‘ആവുസോ, അധുനാ ഛിന്നചൂളോസി, അജ്ജാപി തേ സീസമൂലേ ഊകാഗന്ധോ വായതിയേവ, ത്വം നാമ ഏത്തകേസു വുഡ്ഢതരേസു വത്തം ആപുച്ഛന്തേസു നിസ്സദ്ദോ നിച്ചലോ നിസിന്നോ, അപചിതിമത്തമ്പി തേ നത്ഥി, കസ്സ സാസനേ പബ്ബജിതോസീ’’തി? പരിവാരേത്വാ തം വാചാസത്തീഹി പഹരന്താ ‘‘കിം ത്വം ഇണട്ടോ വാ ഭയട്ടോ വാ ജീവിതും അസക്കോന്തോ പബ്ബജിതോ’’തി? ആഹംസു. സോ ഏകമ്പി ഥേരം ഓലോകേസി, തേന ‘‘കിം മം ഓലോകേസി മഹല്ലകാ’’തി? വുത്തേ അഞ്ഞം ഓലോകേസി, തേനപി തഥേവ വുത്തേ അഥസ്സ ‘‘ഇമേ മം പരിവാരേത്വാ വാചാസത്തീഹി വിജ്ഝന്തീ’’തി ഖത്തിയമാനോ ഉപ്പജ്ജി. അക്ഖീസു മണിവണ്ണാനി അസ്സൂനി സഞ്ചരിംസു. തതോ നേ ആഹ – ‘‘കസ്സ സന്തികം ആഗതത്ഥാ’’തി. തേ ‘‘കിം പന ത്വം ‘മയ്ഹം സന്തികം ആഗതാ’തി? അമ്ഹേ മഞ്ഞസി ഗിഹിബ്യഞ്ജനഭട്ഠകാ’’തി വത്വാ, ‘‘സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ സത്ഥു സന്തികം ആഗതമ്ഹാ’’തി ആഹംസു. സോ ‘‘മയ്ഹം ഭാതു സന്തികേ ആഗതാ തുമ്ഹേ, യദി ഏവം ഇദാനി വോ ആഗതമഗ്ഗേനേവ ഗമനം കരിസ്സാമീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ നിക്ഖന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ചിന്തേസി – ‘‘മയി ഇമിനാവ നീഹാരേന ഗതേ സത്ഥാ ഏതേ ന നീഹരാപേസ്സതീ’’തി ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ അസ്സൂനി പവത്തയമാനോ അഗമാസി. ഇമിനാ കാരണേന ഏസ ഏവം ജാതോതി.

വാചാസന്നിതോദകേനാതി വചനപതോദേന. സഞ്ജമ്ഭരിമകംസൂതി സഞ്ജമ്ഭരിതം നിരന്തരം ഫുടം അകംസു, ഉപരി വിജ്ഝിംസൂതി വുത്തം ഹോതി. വത്താതി പരേ യദിച്ഛകം വദതിയേവ. നോ ച വചനക്ഖമോതി പരേസം വചനം ഖമിതും ന സക്കോതി. ഇദാനി താവ ത്വം ഇമിനാ കോപേന ഇമിനാ വുത്തവാചാസന്നിതോദകേന വിദ്ധോ. അതീതേ പന രട്ഠതോ ച പബ്ബാജിതോതി. ഏവം വുത്തേ, ‘‘കതരസ്മിം കാലേ ഭഗവാ’’തി? ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം യാചിംസു.

സത്ഥാ ആഹ – അതീതേ ബാരാണസിയം ബാരാണസിരാജാ രജ്ജം കാരേസി. അഥേകോ ജാതിമാ, ഏകോ മാതങ്ഗോതി ദ്വേ ഇസയോ ബാരാണസിം അഗമംസു. തേസു ജാതിമാ പുരേതരം ഗന്ത്വാ കുമ്ഭകാരസാലായം നിസീദി. മാതങ്ഗോ താപസോ പച്ഛാ ഗന്ത്വാ തത്ഥ ഓകാസം യാചി കുമ്ഭകാരോ ‘‘അത്ഥേത്ഥ പഠമതരം പവിട്ഠോ പബ്ബജിതോ, തം പുച്ഛാ’’തി ആഹ. സോ അത്തനോ പരിക്ഖാരം ഗഹേത്വാ സാലായ ദ്വാരമൂലേ ഠത്വാ, ‘‘അമ്ഹാകമ്പി ആചരിയ ഏകരത്തിവാസായ ഓകാസം ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘പവിസ, ഭോ’’തി. പവിസിത്വാ നിസിന്നം, ‘‘ഭോ, കിം ഗോത്തോസീ’’തി? പുച്ഛി. ‘‘ചണ്ഡാലഗോത്തോമ്ഹീ’’തി. ‘‘ന സക്കാ തയാ സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ നിസീദിതും, ഏകമന്തം ഗച്ഛാ’’തി. സോ ച തത്ഥേവ തിണസന്ഥാരകം പത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജി, ജാതിമാ ദ്വാരം നിസ്സായ നിപജ്ജി. ഇതരോ പസ്സാവത്ഥായ നിക്ഖമന്തോ തം ഉരസ്മിം അക്കമി. ‘‘കോ ഏസോ’’തി ച വുത്തേ? ‘‘അഹം ആചരിയാ’’തി ആഹ. ‘‘രേ ചണ്ഡാല, കിം അഞ്ഞതോ മഗ്ഗം ന പസ്സസി? അഥ മേ ആഗന്ത്വാ അക്കമസീ’’തി. ‘‘ആചരിയ, അദിസ്വാ മേ അക്കന്തോസി, ഖമ മയ്ഹ’’ന്തി. സോ മഹാപുരിസേ ബഹി നിക്ഖന്തേ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പച്ചാഗച്ഛന്തോപി ഇതോവ ആഗമിസ്സതീ’’തി പരിവത്തേത്വാ നിപജ്ജി. മഹാപുരിസോപി ‘‘ആചരിയോ ഇതോ സീസം കത്വാ നിപന്നോ, പാദസമീപേന ഗമിസ്സാമീ’’തി പവിസന്തോ പുന ഉരസ്മിംയേവ അക്കമി. ‘‘കോ ഏസോ’’തി ച വുത്തേ? ‘‘അഹം ആചരിയാ’’തി ആഹ. ‘‘പഠമം താവ തേ അജാനന്തേന കതം, ഇദാനി മം ഘടേന്തോവ അകാസി, സൂരിയേ തേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലതൂ’’തി സപി. മഹാപുരിസോ കിഞ്ചി അവത്വാ പുരേഅരുണേയേവ സൂരിയം ഗണ്ഹി, നാസ്സ ഉഗ്ഗന്തും അദാസി. മനുസ്സാ ച ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ ച പബുജ്ഝിംസു.

മനുസ്സാ രാജകുലം ഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, സകലനഗരേ അപ്പബുദ്ധോ നാമ നത്ഥി, ന ച അരുണുഗ്ഗം പഞ്ഞായതി, കിന്നു ഖോ ഏത’’ന്തി? തേന ഹി നഗരം പരിവീമംസഥാതി. തേ പരിവീമംസന്താ കുമ്ഭകാരസാലായം ദ്വേ താപസേ ദിസ്വാ, ‘‘ഇമേസം ഏതം കമ്മം ഭവിസ്സതീ’’തി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രഞ്ഞാ ച ‘‘പുച്ഛഥ നേ’’തി വുത്താ ആഗന്ത്വാ ജാതിമന്തം പുച്ഛിംസു – ‘‘തുമ്ഹേഹി അന്ധകാരം കത’’ന്തി. ‘‘ന മയാ കതം, ഏസ പന കൂടജടിലോ ഛവോ അനന്തമായോ, തം പുച്ഛഥാ’’തി. തേ ആഗന്ത്വാ മഹാപുരിസം പുച്ഛിംസു – ‘‘തുമ്ഹേഹി, ഭന്തേ, അന്ധകാരം കത’’ന്തി. ‘‘ആമ അയം ആചരിയോ മം അഭിസപി, തസ്മാ മയാ കത’’ന്തി. തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാപി ആഗന്ത്വാ മഹാപുരിസം ‘‘തുമ്ഹേഹി കതം, ഭന്തേ’’തി? പുച്ഛി. ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കസ്മാ ഭന്തേ’’തി? ‘‘ഇമിനാ അഭിസപിതോമ്ഹി, സചേ മം ഏസോ ഖമാപേസ്സതി, സൂരിയം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി. രാജാ ‘‘ഖമാപേഥ, ഭന്തേ, ഏത’’ന്തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘മാദിസോ ജാതിമാ കിം ഏവരൂപം ചണ്ഡാലം ഖമാപേസ്സതി? ന ഖമാപേമീ’’തി.

അഥ നം മനുസ്സാ ‘‘ന കിം ത്വം അത്തനോ രുചിയാ ഖമാപേസ്സസീ’’തി? വത്വാ ഹത്ഥേസു ച പാദേസു ച ഗഹേത്വാ പാദമൂലേ നിപജ്ജാപേത്വാ ‘‘ഖമാപേഹീ’’തി ആഹംസു. സോ നിസ്സദ്ദോ നിപജ്ജി. പുനപി നം ‘‘ഖമാപേഹീ’’തി ആഹംസു. തതോ ‘‘ഖമ മയ്ഹം, ആചരിയാ’’തി ആഹ. മഹാപുരിസോ ‘‘അഹം താവ തുയ്ഹം ഖമിത്വാ സൂരിയം വിസ്സജ്ജേസ്സാമി, സൂരിയേ പന ഉഗ്ഗതേ തവ സീസം സത്തധാ ഫലിസ്സതീ’’തി വത്വാ, ‘‘ഇമസ്സ സീസപ്പമാണം മത്തികാപിണ്ഡം മത്ഥകേ ഠപേത്വാ ഏതം നദിയാ ഗലപ്പമാണേ ഉദകേ ഠപേഥാ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ തഥാ അകംസു. ഏത്താവതാ സരട്ഠകം രാജബലം സന്നിപതി. മഹാപുരിസോ സൂരിയം മുഞ്ചി. സൂരിയരസ്മി ആഗന്ത്വാ മത്തികാപിണ്ഡം പഹരി. സോ സത്തധാ ഭിജ്ജി. താവദേവ സോ നിമുജ്ജിത്വാ ഏകേന തിത്ഥേന ഉത്തരിത്വാ പലായി. സത്ഥാ ഇമം വത്ഥും ആഹരിത്വാ, ‘‘ഇദാനി താവ ത്വം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ പരിഭാസം ലഭസി, പുബ്ബേപി ഇമം കോധം നിസ്സായ രട്ഠതോ പബ്ബാജിതോ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ അഥ നം ഓവദന്തോ ന ഖോ തേ തം തിസ്സ പതിരൂപന്തിആദിമാഹ. നവമം.

൧൦. ഥേരനാമകസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൪. ദസമേ വണ്ണവാദീതി ആനിസംസവാദീ. യം അതീതം തം പഹീനന്തി അതീതേ ഖന്ധപഞ്ചകേ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന തം പഹീനം നാമ ഹോതി. അനാഗതന്തി അനാഗതമ്പി ഖന്ധപഞ്ചകം തത്ഥ ഛന്ദരാഗപടിനിസ്സഗ്ഗേന പടിനിസ്സട്ഠം നാമ ഹോതി. സബ്ബാഭിഭുന്തി സബ്ബാ ഖന്ധായതനധാതുയോ ച തയോ ഭവേ ച അഭിഭവിത്വാ ഠിതം. സബ്ബവിദുന്തി തം വുത്തപ്പകാരം സബ്ബം വിദിതം പാകടം കത്വാ ഠിതം. സബ്ബേസു ധമ്മേസൂതി തേസ്വേവ ധമ്മേസു തണ്ഹാദിട്ഠിലേപേഹി അനുപലിത്തം. സബ്ബഞ്ജഹന്തി തദേവ സബ്ബം തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ജഹിത്വാ ഠിതം. തണ്ഹക്ഖയേ വിമുത്തന്തി തണ്ഹക്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ തദാരമ്മണായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തം. ദസമം.

൧൧. മഹാകപ്പിനസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൫. ഏകാദസമേ മഹാകപ്പിനോതി ഏവംനാമകോ അഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ അസീതിമഹാസാവകാനം അബ്ഭന്തരോ മഹാഥേരോ. സോ കിര ഗിഹികാലേ കുക്കുടവതീനഗരേ തിയോജനസതികം രജ്ജം അകാസി. പച്ഛിമഭവികത്താ പന തഥാരൂപം സാസനം സോതും ഓഹിതസോതോ വിചരതി. അഥേകദിവസം അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ ഉയ്യാനകീളികം അഗമാസി. തദാ ച മജ്ഝിമദേസതോ ജങ്ഘവാണിജാ തം നഗരം ഗന്ത്വാ, ഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ, ‘‘രാജാനം പസ്സിസ്സാമാ’’തി പണ്ണാകാരഹത്ഥാ രാജകുലദ്വാരം ഗന്ത്വാ, ‘‘രാജാ ഉയ്യാനം ഗതോ’’തി സുത്വാ, ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ, ദ്വാരേ ഠിതാ, പടിഹാരസ്സ ആരോചയിംസു. അഥ രഞ്ഞോ നിവേദിതേ രാജാ പക്കോസാപേത്വാ നിയ്യാതിതപണ്ണാകാരേ വന്ദിത്വാ ഠിതേ, ‘‘താതാ, കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി? പുച്ഛി. ‘‘സാവത്ഥിതോ ദേവാ’’തി. ‘‘കച്ചി വോ രട്ഠം സുഭിക്ഖം, ധമ്മികോ രാജാ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന തുമ്ഹാകം ദേസേ കിഞ്ചി സാസന’’ന്തി? ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ന പന സക്കാ ഉച്ഛിട്ഠമുഖേഹി കഥേതു’’ന്തി. രാജാ സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന ഉദകം ദാപേസി. തേ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ദസബലാഭിമുഖാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, ‘‘ദേവ, അമ്ഹാകം ദേസേ ബുദ്ധരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി ആഹംസു. രഞ്ഞോ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനേ സുതമത്തേ സകലസരീരം ഫരമാനാ പീതി ഉപ്പജ്ജി. തതോ ‘‘ബുദ്ധോതി, താതാ, വദഥാ’’തി? ആഹ. ‘‘ബുദ്ധോതി ദേവ വദാമാ’’തി. ഏവം തിക്ഖത്തും വദാപേത്വാ, ‘‘ബുദ്ധോതി പദം അപരിമാണം, നാസ്സ സക്കാ പരിമാണം കാതു’’ന്തി തസ്മിംയേവ പസന്നോ സതസഹസ്സം ദത്വാ പുന ‘‘അഞ്ഞം കിം സാസന’’ന്തി? പുച്ഛി. ‘‘ദേവ ധമ്മരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അപരമ്പി സതസഹസ്സം ദത്വാ പുന ‘‘അഞ്ഞം കിം സാസന’’ന്തി? പുച്ഛി. ‘‘സങ്ഘരതനം ദേവ ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അപരമ്പി സതസഹസ്സം ദത്വാ ദിന്നഭാവം പണ്ണേ ലിഖിത്വാ, ‘‘താതാ, ദേവിയാ സന്തികം ഗച്ഛഥാ’’തി പേസേസി. തേസു ഗതേസു അമച്ചേ പുച്ഛി, ‘‘താതാ, ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘ദേവ തുമ്ഹേ കിം കത്തുകാമാ’’തി? ‘‘അഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. തേ സബ്ബേപി ഘരം വാ കുടുമ്ബം വാ അനപലോകേത്വാ യേ അസ്സേ ആരുയ്ഹ ഗതാ, തേഹേവ നിക്ഖമിംസു.

വാണിജാ അനോജാദേവിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ പണ്ണം ദസ്സേസും. സാ വാചേത്വാ ‘‘രഞ്ഞാ തുമ്ഹാകം ബഹൂ കഹാപണാ ദിന്നാ, കിം തുമ്ഹേഹി കതം, താതാ’’തി? പുച്ഛി. ‘‘പിയസാസനം ദേവി ആനീത’’ന്തി. ‘‘അമ്ഹേപി സക്കാ, താതാ, സുണാപേതു’’ന്തി. ‘‘സക്കാ ദേവി, ഉച്ഛിട്ഠമുഖേഹി പന വത്തും ന സക്കാ’’തി. സാ സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന ഉദകം ദാപേസി. തേ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചിതനയേനേവ ആരോചേസും. സാപി സുത്വാ ഉപ്പന്നപാമോജ്ജാ തേനേവ നയേന ഏകേകസ്മിം പദേ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പടിഞ്ഞാഗണനായ തീണി തീണി കത്വാ നവസതസഹസ്സാനി അദാസി. വാണിജാ സബ്ബാനിപി ദ്വാദസസതസഹസ്സാനി ലഭിംസു. അഥ നേ ‘‘രാജാ കഹം, താതാ’’തി, പുച്ഛി. ‘‘പബ്ബജിസ്സാമീതി നിക്ഖന്തോ ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, താതാ, തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥാ’’തി തേ ഉയ്യോജേത്വാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഗതാനം അമച്ചാനം മാതുഗാമേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘തുമ്ഹേ അത്തനോ സാമികാനം ഗതട്ഠാനം ജാനാഥ അമ്മാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ജാനാമ അയ്യേ, രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഉയ്യാനകീളികം ഗതാ’’തി. ആമ ഗതാ, തത്ഥ പന ഗന്ത്വാ, ‘‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ, സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ, ‘‘ദസബലസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി ഗതാ. ‘‘തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേ പന അയ്യേ കിം കത്തുകാമാ’’തി? ‘‘അഹം പബ്ബജിസ്സാമി, ന തേഹി വന്തവമനം ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യദി ഏവം, മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി സബ്ബാ രഥേ യോജാപേത്വാ നിക്ഖമിംസു.

രാജാപി അമച്ചസഹസ്സേന സദ്ധിം ഗങ്ഗായ തീരം പാപുണി. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഗങ്ഗാ പൂരാ ഹോതി. അഥ നം ദിസ്വാ, ‘‘അയം ഗങ്ഗാ പൂരാ ചണ്ഡമച്ഛാകിണ്ണാ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ആഗതാ ദാസാ വാ മനുസ്സാ വാ നത്ഥി, യേ നോ നാവം വാ ഉളുമ്പം വാ കത്വാ ദദേയ്യും, ഏതസ്സ പന സത്ഥു ഗുണാ നാമ ഹേട്ഠാ അവീചിതോ ഉപരി യാവ ഭവഗ്ഗാ പത്ഥടാ, സചേ ഏസ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഇമേസം അസ്സാനം ഖുരപിട്ഠാനി മാ തേമേന്തൂ’’തി ഉദകപിട്ഠേന അസ്സേ പക്ഖന്ദാപേസും. ഏകഅസ്സസ്സാപി ഖുരപിട്ഠമത്തം ന തേമി, രാജമഗ്ഗേന ഗച്ഛന്താ വിയ പരതീരം പത്വാ പുരതോ അഞ്ഞം മഹാനദിം പാപുണിംസു. തത്ഥ അഞ്ഞാ സച്ചകിരിയാ നത്ഥി, തായ ഏവ സച്ചകിരിയായ തമ്പി അഡ്ഢയോജനവിത്ഥാരം നദിം അതിക്കമിംസു. അഥ തതിയം ചന്ദഭാഗം നാമ മഹാനദിം പത്വാ തമ്പി തായ ഏവ സച്ചകിരിയായ അതിക്കമിംസു.

സത്ഥാപി തംദിവസം പച്ചൂസസമയേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം ഓലോകേന്തോ ‘‘അജ്ജ മഹാകപ്പിനോ തിയോജനസതികം രജ്ജം പഹായ അമച്ചസഹസ്സപരിവാരോ മമ സന്തികേ പബ്ബജിതും ആഗച്ഛതീ’’തി ദിസ്വാ, ‘‘മയാ തേസം പച്ചുഗ്ഗമനം കാതും യുത്ത’’ന്തി പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സയമേവ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ, ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ തേസം ഉത്തരണതിത്ഥസ്സ അഭിമുഖേ ഠാനേ മഹാനിഗ്രോധരുക്ഖോ അത്ഥി, തത്ഥ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേസി. തേ തേന തിത്ഥേന ഉത്തരന്താ ച ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ ഇതോ ചിതോ ച വിധാവന്തിയോ ഓലോകേന്താ ദസബലസ്സ പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികം മുഖം ദിസ്വാ, ‘‘യം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ മയം പബ്ബജിതാ, അദ്ധാ സോ ഏസോ’’തി ദസ്സനേനേവ നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓനതാ വന്ദമാനാ ആഗമ്മ സത്ഥാരം വന്ദിംസു. രാജാ ഗോപ്ഫകേസു ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന. സത്ഥാ തേസം ധമ്മം കഥേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേ അരഹത്തേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേ ഇമേ ചീവരദാനസ്സ ദിന്നത്താ അത്തനോ ചീവരാനി ഗഹേത്വാവ ആഗതാ’’തി സുവണ്ണവണ്ണം ഹത്ഥം പസാരേത്വാ, ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി ആഹ. സാവ തേസം ആയസ്മന്താനം പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച അഹോസി, വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ സത്ഥാരം പരിവാരയിംസു.

അനോജാപി ദേവീ രഥസഹസ്സപരിവാരാ ഗങ്ഗാതീരം പത്വാ രഞ്ഞോ അത്ഥായ ആഭതം നാവം വാ ഉളുമ്പം വാ അദിസ്വാ അത്തനോ ബ്യത്തതായ ചിന്തേസി – ‘‘രാജാ സച്ചകിരിയം കത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതി, സോ പന സത്ഥാ ന കേവലം തേസംയേവ അത്ഥായ നിബ്ബത്തോ, സചേ സോ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം രഥാ മാ ഉദകേ നിമുജ്ജിംസൂ’’തി ഉദകപിട്ഠേ രഥേ പക്ഖന്ദാപേസി. രഥാനം നേമിവട്ടിമത്തമ്പി ന തേമി. ദുതിയതതിയനദീപി തേനേവ സച്ചകാരേന ഉത്തരമാനായേവ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ സത്ഥാരം അദ്ദസ. സത്ഥാ ‘‘ഇമാസം അത്തനോ സാമികേ പസ്സന്തീനം ഛന്ദരാഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായം കരേയ്യ, സോ ഏവം കാതും ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞേ ന പസ്സന്തി, തഥാ അകാസി. താ സബ്ബാപി തിത്ഥതോ ഉത്തരിത്വാ ദസബലം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ താസം ധമ്മം കഥേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബാപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ അഞ്ഞമഞ്ഞേ പസ്സിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഉപ്പലവണ്ണാ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി. ഥേരീ ആഗന്ത്വാ സബ്ബാ പബ്ബാജേത്വാ ആദായ ഭിക്ഖുനീനം ഉപസ്സയം ഗതാ. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസഹസ്സം ഗഹേത്വാ ആകാസേന ജേതവനം അഗമാസി. ഇമം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘മഹാകപ്പിനോതി ഏവം നാമകോ അഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ അസീതിമഹാസാവകാനം അബ്ഭന്തരോ മഹാഥേരോ’’തി.

ജനേതസ്മിന്തി ജനിതേ പജായാതി അത്ഥോ. യേ ഗോത്തപടിസാരിനോതി യേ ‘‘മയം വാസേട്ഠാ ഗോതമാ’’തി ഗോത്തം പടിസരന്തി പടിജാനന്തി, തേസം ഖത്തിയോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ. വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി അട്ഠഹി വിജ്ജാഹി ചേവ പന്നരസധമ്മഭേദേന ചരണേന ച സമന്നാഗതോ. തപതീതി വിരോചതി. ഝായീ തപതി ബ്രാഹ്മണോതി ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ ദുവിധേന ഝാനേന ഝായമാനോ തപതി വിരോചതി. തസ്മിം പന ഖണേ കാലുദായിത്ഥേരോ ദുവിധേന ഝാനേന ഝായമാനോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി. ബുദ്ധോ തപതീതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ വിരോചതി. സബ്ബമങ്ഗലഗാഥാ കിരേസാ. ഭാതികരാജാ കിര ഏകം പൂജം കാരേത്വാ ആചരിയകം ആഹ – ‘‘തീഹി രതനേഹി അമുത്തം ഏകം ജയമങ്ഗലം വദഥാ’’തി. സോ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സമ്മസിത്വാ ഇമം ഗാഥം വദന്തോ ‘‘ദിവാ തപതി ആദിച്ചോ’’തി വത്വാ അത്ഥങ്ഗമേന്തസ്സ സൂരിയസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. ‘‘രത്തിമാഭാതി ചന്ദിമാ’’തി, ഉട്ഠഹന്തസ്സ ചന്ദസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. ‘‘സന്നദ്ധോ ഖത്തിയോ തപതീ’’തി രഞ്ഞോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. ‘‘ഝായീ തപതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. ‘‘ബുദ്ധോ തപതി തേജസാ’’തി വത്വാ പന മഹാചേതിയസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. അഥ നം രാജാ ‘‘മാ ഹത്ഥം ഓതാരേഹീ’’തി ഉക്ഖിത്തസ്മിംയേവ ഹത്ഥേ സഹസ്സം ഠപേസി. ഏകാദസമം.

൧൨. സഹായകസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൬. ദ്വാദസമേ ചിരരത്തംസമേതികാതി ദീഘരത്തം സംസന്ദിത്വാ സമേത്വാ ഠിതലദ്ധിനോ. തേ കിര പഞ്ചജാതിസതാനി ഏകതോവ വിചരിംസു. സമേതി നേസം സദ്ധമ്മോതി ഇദാനി ഇമേസം അയം സാസനധമ്മോ സംസന്ദതി സമേതി. ധമ്മേ ബുദ്ധപ്പവേദിതേതി ബുദ്ധേന പവേദിതേ ധമ്മേ ഏതേസം സാസനധമ്മോ സോഭതീതി അത്ഥോ. സുവിനീതാ കപ്പിനേനാതി അത്തനോ ഉപജ്ഝായേന അരിയപ്പവേദിതേ ധമ്മേ സുട്ഠു വിനീതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. ദ്വാദസമം.

ഭിക്ഖുസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

നിദാനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.