൪. വിപസ്സീസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ വിപസ്സിസ്സാതി തസ്സ കിര ബോധിസത്തസ്സ യഥാ ലോകിയമനുസ്സാനം കിഞ്ചിദേവ പസ്സന്താനം പരിത്തകമ്മാഭിനിബ്ബത്തസ്സ കമ്മജപസാദസ്സ ദുബ്ബലത്താ അക്ഖീനി വിപ്ഫന്ദന്തി, ന ഏവം വിപ്ഫന്ദിംസു. ബലവകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ പന കമ്മജപസാദസ്സ ബലവത്താ അവിപ്ഫന്ദന്തേഹി അനിമിസേഹി ഏവ അക്ഖീഹി പസ്സി സേയ്യഥാപി ദേവാ താവതിംസാ. തേന വുത്തം – ‘‘അനിമിസന്തോ കുമാരോ പേക്ഖതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ‘വിപസ്സീ വിപസ്സീ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦). അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അന്തരന്തരാ നിമിസജനിതന്ധകാരവിരഹേന വിസുദ്ധം പസ്സതി, വിവടേഹി വാ അക്ഖീഹി പസ്സതീതി വിപസ്സീ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി പച്ഛിമഭവികാനം സബ്ബബോധിസത്താനം ബലവകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ കമ്മജപസാദസ്സ ബലവത്താ അക്ഖീനി ന വിപ്ഫന്ദന്തി, സോ പന ബോധിസത്തോ ഏതേനേവ നാമം ലഭി.

അപിച വിചേയ്യ വിചേയ്യ പസ്സതീതി വിപസ്സീ, വിചിനിത്വാ വിചിനിത്വാ പസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏകദിവസം കിര വിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ അത്ഥേ അനുസാസന്തസ്സ രഞ്ഞോ അലങ്കതപടിയത്തം മഹാപുരിസം ആഹരിത്വാ അങ്കേ ഠപയിംസു. തസ്സ തം അങ്കേ കത്വാ പലാളയമാനസ്സേവ അമച്ചാ സാമികം അസ്സാമികം അകംസു. ബോധിസത്തോ അനത്തമനസദ്ദം നിച്ഛാരേസി. രാജാ ‘‘കിമേതം ഉപധാരേഥാ’’തി ആഹ. ഉപധാരയമാനാ അഞ്ഞം അദിസ്വാ ‘‘അട്ടസ്സ ദുബ്ബിനിച്ഛിതത്താ ഏവം കതം ഭവിസ്സതീ’’തി പുന സാമികമേവ സാമികം കത്വാ ‘‘ഞത്വാ നു ഖോ കുമാരോ ഏവം കരോതീ’’തി? വീമംസന്താ പുന സാമികം അസ്സാമികമകംസു. പുന ബോധിസത്തോ തഥേവ സദ്ദം നിച്ഛാരേസി. അഥ രാജാ ‘‘ജാനാതി മഹാപുരിസോ’’തി തതോ പട്ഠായ അപ്പമത്തോ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘വിചേയ്യ വിചേയ്യ കുമാരോ അത്ഥേ പനായതി ഞായേനാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ ‘വിപസ്സീ വിപസ്സീ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൧).

ഭഗവതോതി ഭാഗ്യസമ്പന്നസ്സ. അരഹതോതി രാഗാദിഅരീനം ഹതത്താ, സംസാരചക്കസ്സ വാ അരാനം ഹതത്താ, പച്ചയാനം വാ അരഹത്താ അരഹാതി ഏവം ഗുണതോ ഉപ്പന്നനാമധേയ്യസ്സ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാതി സമ്മാ നയേന ഹേതുനാ സാമം പച്ചത്തപുരിസകാരേന ചത്താരി സച്ചാനി ബുദ്ധസ്സ. പുബ്ബേവ സമ്ബോധാതി സമ്ബോധോ വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം, തതോ പുബ്ബേവ. ബോധിസത്തസ്സേവ സതോതി ഏത്ഥ ബോധീതി ഞാണം, ബോധിമാ സത്തോ ബോധിസത്തോ, ഞാണവാ പഞ്ഞവാ പണ്ഡിതോതി അത്ഥോ. പുരിമബുദ്ധാനഞ്ഹി പാദമൂലേ അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ പണ്ഡിതോവ സോ സത്തോ, ന അന്ധബാലോതി ബോധിസത്തോ. യഥാ വാ ഉദകതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഠിതം പരിപാകഗതം പദുമം സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സേന അവസ്സം ബുജ്ഝിസ്സതീതി ബുജ്ഝനകപദുമന്തി വുച്ചതി, ഏവം ബുദ്ധാനം സന്തികേ ബ്യാകരണസ്സ ലദ്ധത്താ അവസ്സം അനന്തരായേന പാരമിയോ പൂരേത്വാ ബുജ്ഝിസ്സതീതി ബുജ്ഝനകസത്തോതിപി ബോധിസത്തോ. യാ ച ഏസാ ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതാ ബോധി, തം പത്ഥയമാനോ പവത്തതീതി ബോധിയം സത്തോ ആസത്തോതിപി ബോധിസത്തോ. ഏവം ഗുണതോ ഉപ്പന്നനാമവസേന ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ. കിച്ഛന്തി ദുക്ഖം. ആപന്നോതി അനുപ്പത്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അഹോ അയം സത്തലോകോ ദുക്ഖം അനുപ്പത്തോതി. ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ചാതി ഇദം അപരാപരം ചുതിപടിസന്ധിവസേന വുത്തം. നിസ്സരണന്തി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി ജരാമരണദുക്ഖതോ നിസ്സടത്താ തസ്സ നിസ്സരണന്തി വുച്ചതി. കുദാസ്സു നാമാതി കതരസ്മിം നു ഖോ കാലേ.

യോനിസോ മനസികാരാതി ഉപായമനസികാരേന പഥമനസികാരേന. അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോതി പഞ്ഞായ സദ്ധിം ജരാമരണകാരണസ്സ അഭിസമയോ സമവായോ സമായോഗോ അഹോസി, ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഇദം തേന ദിട്ഠന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായാതി യോനിസോ മനസികാരേന ച പഞ്ഞായ ച അഭിസമയോ അഹു. ‘‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണ’’ന്തി, ഏവം ജരാമരണകാരണസ്സ പടിവേധോ അഹോസീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഇതി ഹിദന്തി ഏവമിദം. സമുദയോ സമുദയോതി ഏകാദസസു ഠാനേസു സങ്ഖാരാദീനം സമുദയം സമ്പിണ്ഡേത്വാ നിദ്ദിസതി. പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസൂതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാനം സമുദയോ ഹോതീ’’തി. ഏവം ഇതോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു, ചതൂസു വാ അരിയസച്ചധമ്മേസു. ചക്ഖുന്തിആദീനി ഞാണവേവചനാനേവ. ഞാണമേവ ഹേത്ഥ ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖു, ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ, പടിവേധനട്ഠേന വിജ്ജാ, ഓഭാസനട്ഠേന ആലോകോതി വുത്തം. തം പനേതം ചതൂസു സച്ചേസു ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. നിരോധവാരേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥം.