൨. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേപി വുത്തനയേനേവ സുത്തനിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – പഠമം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലാനം വസേന സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതം, ഇദം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനം വസേന വിത്ഥാരതോതി. ഇമസ്മിഞ്ച പന സുത്തേ ചതസ്സോ വല്ലിഹാരകപുരിസൂപമാ വത്തബ്ബാ, താ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ ഏവ. യഥാ ഹി വല്ലിഹാരകോ പുരിസോ വല്ലിയാ അഗ്ഗം ദിസ്വാ തദനുസാരേന മൂലം പരിയേസന്തോ തം ദിസ്വാ വല്ലിം മൂലേ ഛേത്വാ ആദായ കമ്മേ ഉപനേയ്യ, ഏവം ഭഗവാ വിത്ഥാരദേസനം ദേസേന്തോ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ അഗ്ഗഭൂതാ ജരാമരണാ പട്ഠായ യാവ മൂലഭൂതം അവിജ്ജാപദം, താവ ദേസനം ആഹരിത്വാ പുന വട്ടവിവട്ടം ദേസേന്തോ നിട്ഠപേസി.

തത്രായം ജരാമരണാദീനം വിത്ഥാരദേസനായ അത്ഥനിച്ഛയോ – ജരാമരണനിദ്ദേസേ താവ തേസം തേസന്തി അയം സങ്ഖേപതോ അനേകേസം സത്താനം സാധാരണനിദ്ദേസോതി വിഞ്ഞാതബ്ബോ. യാ ദേവദത്തസ്സ ജരാ, യാ സോമദത്തസ്സാതി ഏവഞ്ഹി ദിവസമ്പി കഥേന്തസ്സ നേവ സത്താ പരിയാദാനം ഗച്ഛന്തി. ഇമേഹി പന ദ്വീഹി പദേഹി ന കോചി സത്തോ അപരിയാദിന്നോ ഹോതി. തസ്മാ വുത്തം, ‘‘അയം സങ്ഖേപതോ അനേകേസം സത്താനം സാധാരണനിദ്ദേസോ’’തി. തമ്ഹി തമ്ഹീതി അയം ഗതിജാതിവസേന അനേകേസം സത്തനികായാനം സാധാരണനിദ്ദേസോ. സത്തനികായേതി സാധാരണനിദ്ദേസേന നിദ്ദിട്ഠസ്സ സരൂപനിദസ്സനം. ജരാ ജീരണതാതിആദീസു പന ജരാതി സഭാവനിദ്ദേസോ. ജീരണതാതി ആകാരനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ തയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ, പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാ. അയഞ്ഹി ജരാതി ഇമിനാ പദേന സഭാവതോ ദീപിതാ, തേനസ്സായം സഭാവനിദ്ദേസോ. ജീരണതാതി ഇമിനാ ആകാരതോ, തേനസ്സായം ആകാരനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തി ഇമിനാ കാലാതിക്കമേ ദന്തനഖാനം ഖണ്ഡിതഭാവകരണകിച്ചതോ. പാലിച്ചന്തി ഇമിനാ കേസലോമാനം പലിതഭാവകരണകിച്ചതോ. വലിത്തചതാതി ഇമിനാ മംസം മിലാപേത്വാ തചവലിഭാവകരണകിച്ചതോ ദീപിതാ. തേനസ്സാ ഇമേ ഖണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ തയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ. തേഹി ഇമേസം വികാരാനം ദസ്സനവസേന പാകടീഭൂതാ പാകടജരാ ദസ്സിതാ. യഥേവ ഹി ഉദകസ്സ വാ വാതസ്സ വാ അഗ്ഗിനോ വാ തിണരുക്ഖാദീനം സംഭഗ്ഗപലിഭഗ്ഗതായ വാ ഝാമതായ വാ ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ ഹോതി, ന ച സോ ഗതമഗ്ഗോ താനേവ ഉദകാദീനി, ഏവമേവ ജരായ ദന്താദീസു ഖണ്ഡിച്ചാദിവസേന ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ, ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാപി ഗയ്ഹതി ന ച ഖണ്ഡിച്ചാദീനേവ ജരാ. ന ഹി ജരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതി.

ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോതി ഇമേഹി പന പദേഹി കാലാതിക്കമേയേവ അഭിബ്യത്തായ ആയുക്ഖയ-ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയ-പരിപാകസഞ്ഞിതായ പകതിയാ ദീപിതാ. തേനസ്സിമേ പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യസ്മാ ജരം പത്തസ്സ ആയു ഹായതി, തസ്മാ ജരാ ‘‘ആയുനോ സംഹാനീ’’തി ഫലൂപചാരേന വുത്താ. യസ്മാ ച ദഹരകാലേ സുപ്പസന്നാനി സുഖുമമ്പി അത്തനോ വിസയം സുഖേനേവ ഗണ്ഹനസമത്ഥാനി ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ജരം പത്തസ്സ പരിപക്കാനി ആലുളിതാനി അവിസദാനി, ഓളാരികമ്പി അത്തനോ വിസയം ഗഹേതും അസമത്ഥാനി ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ’’തി ഫലൂപചാരേനേവ വുത്താ.

സാ പനായം ഏവം നിദ്ദിട്ഠാ സബ്ബാപി ജരാ പാകടാ പടിച്ഛന്നാതി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ ദന്താദീസു ഖണ്ഡാദിഭാവദസ്സനതോ രൂപധമ്മേസു ജരാ പാകടജരാ നാമ, അരൂപധമ്മേസു പന ജരാ താദിസസ്സ വികാരസ്സ അദസ്സനതോ പടിച്ഛന്നജരാ നാമ. തത്ഥ യ്വായം ഖണ്ഡാദിഭാവോ ദിസ്സതി, സോ താദിസാനം ദന്താദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വണ്ണോയേവ, തം ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ മനോദ്വാരേന ചിന്തേത്വാ ‘‘ഇമേ ദന്താ ജരായ പഹടാ’’തി ജരം ജാനാതി ഉദകട്ഠാനേ ബദ്ധാനി ഗോസീസാദീനി ഓലോകേത്വാ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ അത്ഥിഭാവം ജാനനം വിയ. പുന അവീചി സവീചീതി ഏവമ്പി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ മണി-കനക-രജത-പവാളചന്ദസൂരിയാദീനം വിയ മന്ദദസകാദീസു പാണീനം വിയ ച പുപ്ഫഫലപല്ലവാദീസു ച അപാണീനം വിയ അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ അവീചിജരാ നാമ, നിരന്തരജരാതി അത്ഥോ. തതോ അഞ്ഞേസു പന യഥാവുത്തേസു അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ സവീചിജരാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

ഇതോ പരം തേസം തേസന്തിആദി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ചുതി ചവനതാതിആദീസു പന ചുതീതി ചവനകവസേന വുച്ചതി, ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധസാമഞ്ഞവചനമേതം. ചവനതാതി ഭാവവചനേന ലക്ഖണനിദസ്സനം. ഭേദോതി ചുതിക്ഖന്ധാനം ഭങ്ഗുപ്പത്തിപരിദീപനം. അന്തരധാനന്തി ഘടസ്സേവ ഭിന്നസ്സ ഭിന്നാനം ചുതിക്ഖന്ധാനം യേന കേനചി പരിയായേന ഠാനാഭാവപരിദീപനം. മച്ചു മരണന്തി മച്ചുസങ്ഖാതം മരണം, തേന സമുച്ഛേദമരണാദീനി നിസേധേതി. കാലോ നാമ അന്തകോ, തസ്സ കിരിയാ കാലകിരിയാ. ഏവം തേന ലോകസമ്മുതിയാ മരണം ദീപേതി.

ഇദാനി പരമത്ഥേന ദീപേതും ഖന്ധാനം ഭേദോതിആദിമാഹ. പരമത്ഥേന ഹി ഖന്ധായേവ ഭിജ്ജന്തി, ന സത്തോ നാമ കോചി മരതി. ഖന്ധേസു പന ഭിജ്ജമാനേസു സത്തോ മരതി, ഭിന്നേസു മതോതി വോഹാരോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച ചതുപഞ്ചവോകാരവസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ, ഏകവോകാരവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ചതുവോകാരവസേന ച ഖന്ധാനം ഭേദോ, സേസദ്വയവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ഭവദ്വയേപി രൂപകായസങ്ഖാതസ്സ കളേവരസ്സ സബ്ഭാവതോ. അഥ വാ യസ്മാ ചാതുമഹാരാജികാദീസു ഖന്ധാ ഭിജ്ജന്തേവ, ന കിഞ്ചി നിക്ഖിപതി, തസ്മാ തേസം വസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ, മനുസ്സാദീസു കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ഏത്ഥ ച കളേവരസ്സ നിക്ഖേപകാരണതോ മരണം ‘‘കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ’’തി വുത്തന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇതി അയഞ്ച ജരാ ഇദഞ്ച മരണം, ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേതി ഇദം ഉഭയമ്പി ഏകതോ കത്വാ ജരാമരണന്തി കഥീയതി.

ജാതിനിദ്ദേസേ ജാതി സഞ്ജാതീതിആദീസു ജായനട്ഠേന ജാതി, സാ അപരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. സഞ്ജായനട്ഠേന സഞ്ജാതി, സാ പരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. ഓക്കമനട്ഠേന ഓക്കന്തി, സാ അണ്ഡജജലാബുജവസേന യുത്താ. തേ ഹി അണ്ഡകോസഞ്ച വത്ഥികോസഞ്ച ഓക്കമന്താ പവിസന്താ വിയ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. അഭിനിബ്ബത്തനട്ഠേന അഭിനിബ്ബത്തി, സാ സംസേദജഓപപാതികവസേന യുത്താ. തേ ഹി പാകടായേവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. അയം താവ വോഹാരദേസനാ.

ഇദാനി പരമത്ഥദേസനാ ഹോതി. ഖന്ധായേവ ഹി പരമത്ഥതോ പാതുഭവന്തി, ന സത്തോ. തത്ഥ ച ഖന്ധാനന്തി ഏകവോകാരഭവേ ഏകസ്സ, ചതുവോകാരഭവേ ചതുന്നം, പഞ്ചവോകാരഭവേ പഞ്ചന്നമ്പി ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പാതുഭാവോതി ഉപ്പത്തി. ആയതനാനന്തി ഏത്ഥ തത്ര തത്ര ഉപ്പജ്ജമാനായതനവസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പടിലാഭോതി സന്തതിയം പാതുഭാവോയേവ. പാതുഭവന്താനേവ ഹി താനി പടിലദ്ധാനി നാമ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ജാതീതി ഇമിനാ പദേന വോഹാരതോ പരമത്ഥതോ ച ദേസിതായ ജാതിയാ നിഗമനം കരോതീതി.

ഭവനിദ്ദേസേ കാമഭവോതി കമ്മഭവോ ച ഉപപത്തിഭവോ ച. തത്ഥ കമ്മഭവോ നാമ കാമഭവൂപഗകമ്മമേവ. തഞ്ഹി തത്ഥ ഉപപത്തിഭവസ്സ കാരണത്താ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദോ (ധ. പ. ൧൯൪) ദുക്ഖോ പാപസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീനി (ധ. പ. ൧൧൭) വിയ ഫലവോഹാരേന ഭവോതി വുത്തം. ഉപപത്തിഭവോ നാമ തേന കമ്മേന നിബ്ബത്തം ഉപാദിണ്ണക്ഖന്ധപഞ്ചകം. തഞ്ഹി തത്ഥ ഭവതീതി കത്വാ ഭവോതി വുത്തം. സബ്ബഥാപി ഇദം കമ്മഞ്ച ഉപപത്തിഞ്ച ഉഭയമ്പേതമിധ ‘‘കാമഭവോ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ രൂപാരൂപഭവേസൂതി.

ഉപാദാനനിദ്ദേസേ കാമുപാദാനന്തിആദീസു വത്ഥുകാമം ഉപാദിയന്തി ഏതേന, സയം വാ തം ഉപാദിയതീതി കാമുപാദാനം, കാമോ ച സോ ഉപാദാനഞ്ചാതി കാമുപാദാനം. ഉപാദാനന്തി ദള്ഹഗ്ഗഹണം വുച്ചതി. ദള്ഹത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഉപസദ്ദോ ഉപായാസഉപകട്ഠാദീസു വിയ. പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സേതം അധിവചനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം കാമുപാദാനം? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ’’തി (ധ. സ. ൧൨൨൦; വിഭ. ൯൩൮) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

തഥാ ദിട്ഠി ച സാ ഉപാദാനഞ്ചാതി ദിട്ഠുപാദാനം. അഥ വാ ദിട്ഠിം ഉപാദിയതി, ഉപാദിയന്തി വാ ഏതേന ദിട്ഠിന്തി ദിട്ഠുപാദാനം. ഉപാദിയതി ഹി പുരിമദിട്ഠിം ഉത്തരദിട്ഠി, ഉപാദിയന്തി ച തായ ദിട്ഠിം. യഥാഹ – ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൩.൨൭). സീലബ്ബതുപാദാനഅത്തവാദുപാദാനവജ്ജസ്സ സബ്ബദിട്ഠിഗതസ്സേതം അധിവചനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം ദിട്ഠുപാദാനം? നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി (ധ. സ. ൧൨൨൧) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

തഥാ സീലബ്ബതമുപാദിയന്തി ഏതേന, സയം വാ തം ഉപാദിയതി, സീലബ്ബതഞ്ച തം ഉപാദാനഞ്ചാതി വാ സീലബ്ബതുപാദാനം. ഗോസീലഗോവതാദീനി ഹി ‘‘ഏവം സുദ്ധീ’’തി (ധ. സ. ൧൨൨൨; വിഭ. ൯൩൮) അഭിനിവേസതോ സയമേവ ഉപാദാനാനീതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം സീലബ്ബതുപാദാനം? ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാനം സീലേന സുദ്ധീ’’തി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി ഉപാദാനം, കിം വദന്തി ഉപാദിയന്തി വാ? അത്താനം. അത്തനോ വാദുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനം. അത്തവാദമത്തമേവ വാ അത്താതി ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി അത്തവാദുപാദാനം. വീസതിവത്ഥുകായ സക്കായദിട്ഠിയാ ഏതം അധിവചനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം അത്തവാദുപാദാനം? ഇധ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

തണ്ഹാനിദ്ദേസേ രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാതി ഏതം ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ജവനവീഥിയാ പവത്തായ തണ്ഹായ ‘‘സേട്ഠിപുത്തോ ബ്രാഹ്മണപുത്തോ’’തി ഏവമാദീസു പിതിതോ നാമം വിയ പിതിസദിസാരമ്മണതോ നാമം. ഏത്ഥ ച രൂപാരമ്മണാ തണ്ഹാ, രൂപേ തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ. സാ കാമരാഗഭാവേന രൂപം അസ്സാദേന്തീ പവത്തമാനാ കാമതണ്ഹാ, സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതരാഗഭാവേന ‘‘രൂപം നിച്ചം ധുവം സസ്സത’’ന്തി ഏവം അസ്സാദേന്തീ പവത്തമാനാ ഭവതണ്ഹാ, ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതരാഗഭാവേന ‘‘രൂപം ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി പേച്ച ന ഭവതീ’’തി ഏവം അസ്സാദേന്തീ പവത്തമാനാ വിഭവതണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ ഏവം തിവിധാ ഹോതി. യഥാ ച രൂപതണ്ഹാ, തഥാ സദ്ദതണ്ഹാദയോപീതി ഏവം താനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. താനി അജ്ഝത്തരൂപാദീസു അട്ഠാരസ, ബഹിദ്ധാരൂപാദീസു അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ. ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസ, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസാതി ഏവം അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ അസ്മീതി ഹോതി, ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൯൭൩) വാ ഏവമാദീനി അജ്ഝത്തികരൂപാദിനിസ്സിതാനി അട്ഠാരസ, ‘‘ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ ഇമിനാ അസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൯൭൫) വാ ഏവമാദീനി ബാഹിരരൂപാദിനിസ്സിതാനി അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ, ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസ, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസാതി ഏവമ്പി അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. പുന സങ്ഗഹേ കരിയമാനേ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഛളേവ തണ്ഹാകായാ തിസ്സോയേവ കാമതണ്ഹാദയോ ഹോന്തീതി. ഏവം –

‘‘നിദ്ദേസത്ഥേന നിദ്ദേസ, വിത്ഥാരാ വിത്ഥാരസ്സ ച;

പുന സങ്ഗഹതോ തണ്ഹാ, വിഞ്ഞാതബ്ബാ വിഭാവിനാ’’തി.

വേദനാനിദ്ദേസേ വേദനാകായാതി വേദനാസമൂഹാ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാവേദനാതി ഏതം ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാവേദനാ അത്ഥി കുസലാ, അത്ഥി അകുസലാ, അത്ഥി അബ്യാകതാ’’തി ഏവം വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൩൪) ആഗതത്താ ചക്ഖുദ്വാരാദീസു പവത്താനം കുസലാകുസലാബ്യാകതവേദനാനം ‘‘സാരിപുത്തോ മന്താണിപുത്തോ’’തി ഏവമാദീസു മാതിതോ നാമം വിയ മാതിസദിസതോ വത്ഥുതോ നാമം. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – ചക്ഖുസമ്ഫസ്സഹേതു ജാതാ വേദനാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. അയം താവേത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികാ കഥാ. വിപാകവസേന പന ചക്ഖുദ്വാരേ ദ്വേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനി, ദ്വേ മനോധാതുയോ, തിസ്സോ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോതി ഏതാഹി സമ്പയുത്തവസേന വേദനാ വേദിതബ്ബാ. ഏസേവ നയോ സോതദ്വാരാദീസു. മനോദ്വാരേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്പയുത്താവ.

ഫസ്സനിദ്ദേസേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ…പേ… കായസമ്ഫസ്സോതി ഏത്താവതാ ച കുസലാകുസലവിപാകാ പഞ്ചവത്ഥുകാ ദസ ഫസ്സാ വുത്താ ഹോന്തി. മനോസമ്ഫസ്സോതി ഇമിനാ സേസബാവീസതിലോകിയവിപാകമനസമ്പയുത്താ ഫസ്സാ.

സളായതനനിദ്ദേസേ ചക്ഖായതനന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ ചേവ ആയതനനിദ്ദേസേ ച വുത്തമേവ.

നാമരൂപനിദ്ദേസേ നമനലക്ഖണം നാമം. രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം. വിഭജനേ പനസ്സ വേദനാതി വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ചേതനാ ഫസ്സോ മനസികാരോതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോ. കാമഞ്ച അഞ്ഞേപി സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാ ധമ്മാ സന്തി, ഇമേ പന തയോ സബ്ബദുബ്ബലേസുപി ചിത്തേസു സന്തി, തസ്മാ ഏതേസംയേവ വസേനേത്ഥ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ദസ്സിതോ. ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാതി ഏത്ഥ ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. മഹാഭൂതാതി പഥവീആപതേജവായാനമേതം അധിവചനം. യേന പന കാരണേന താനി മഹാഭൂതാനീതി വുച്ചന്തി, യോ ചേത്ഥ അഞ്ഞോ വിനിച്ഛയനയോ, സോ സബ്ബോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ വുത്തോ. ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായാതി ഏത്ഥ പന ചതുന്നന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, ചത്താരി മഹാഭൂതാനീതി വുത്തം ഹോതി. ഉപാദായാതി ഉപാദിയിത്വാ, ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. നിസ്സായാതിപി ഏകേ. ‘‘വത്തമാന’’ന്തി അയഞ്ചേത്ഥ പാഠസേസോ. സമൂഹത്ഥേ വാ ഏതം സാമിവചനം, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സമൂഹം ഉപാദായ വത്തമാനം രൂപന്തി ഏത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സബ്ബഥാപി യാനി ച ചത്താരി പഥവീആദീനി മഹാഭൂതാനി, യഞ്ച ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ വത്തമാനം ചക്ഖായതനാദിഭേദേന അഭിധമ്മപാളിയമേവ വുത്തം തേവീസതിവിധം രൂപം, തം സബ്ബമ്പി രൂപന്തി വേദിതബ്ബം.

വിഞ്ഞാണനിദ്ദേസേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി ചക്ഖുമ്ഹി വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുതോ വാ ജാതം വിഞ്ഞാണന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ഏവം സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി. ഇതരം പന മനോയേവ വിഞ്ഞാണന്തി മനോവിഞ്ഞാണം. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജിതതേഭൂമകവിപാകചിത്തസ്സേതം അധിവചനം.

സങ്ഖാരനിദ്ദേസേ അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണോ സങ്ഖാരോ. വിഭജനേ പനസ്സ കായസങ്ഖാരോതി കായതോ പവത്തസങ്ഖാരോ. കായദ്വാരേ ചോപനവസേന പവത്താനം കാമാവചരകുസലതോ അട്ഠന്നം, അകുസലതോ ദ്വാദസന്നന്തി വീസതിയാ കായസഞ്ചേതനാനമേതം അധിവചനം. വചീസങ്ഖാരോതി വചനതോ പവത്തസങ്ഖാരോ, വചീദ്വാരേ വചനഭേദവസേന പവത്താനം വീസതിയാ ഏവ വചീസഞ്ചേതനാനമേതം അധിവചനം. ചിത്തസങ്ഖാരോതി ചിത്തതോ പവത്തസങ്ഖാരോ, കായവചീദ്വാരേ ചോപനം അകത്വാ രഹോ നിസീദിത്വാ ചിന്തേന്തസ്സ പവത്താനം ലോകിയകുസലാകുസലവസേന ഏകൂനതിംസമനോസഞ്ചേതനാനമേതം അധിവചനം.

അവിജ്ജാനിദ്ദേസേ ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണന്തി ദുക്ഖസച്ചേ അഞ്ഞാണം, മോഹസ്സേതം അധിവചനം. ഏസ നയോ ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണന്തിആദീസു. തത്ഥ ചതൂഹി കാരണേഹി ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം വേദിതബ്ബം അന്തോഗധതോ വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ പടിച്ഛാദനതോ ച. തഥാ ഹി തം ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നത്താ ദുക്ഖേ അന്തോഗധം, ദുക്ഖസച്ചഞ്ചസ്സ നിസ്സയപച്ചയഭാവേന വത്ഥു, ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന ആരമ്മണം, ദുക്ഖസച്ചം ഏതം പടിച്ഛാദേതി തസ്സ യാഥാവലക്ഖണപടിവേധനിവാരണേന ഞാണപ്പവത്തിയാ ചേത്ഥ അപ്പദാനേന.

ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം തീഹി കാരണേഹി വേദിതബ്ബം വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ പടിച്ഛാദനതോ ച. നിരോധേ പടിപദായ ച അഞ്ഞാണം ഏകേനേവ കാരണേന വേദിതബ്ബം പടിച്ഛാദനതോ. നിരോധപടിപദാനഞ്ഹി പടിച്ഛാദകമേവ അഞ്ഞാണം തേസം യാഥാവലക്ഖണപടിവേധനിവാരണേന തേസു ച ഞാണപ്പവത്തിയാ അപ്പദാനേന. ന പന തം തത്ഥ അന്തോഗധം തസ്മിം സച്ചദ്വയേ അപരിയാപന്നത്താ, ന തസ്സ തം സച്ചദ്വയം വത്ഥു അസഹജാതത്താ, നാരമ്മണം, തദാരബ്ഭ അപ്പവത്തനതോ. പച്ഛിമഞ്ഹി സച്ചദ്വയം ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസം, ന തത്ഥ അന്ധഭൂതം അഞ്ഞാണം പവത്തതി. പുരിമം പന വചനീയത്തേന സഭാവലക്ഖണസ്സ ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരം, തത്ഥ വിപല്ലാസഗാഹവസേന പവത്തതി.

അപിച ‘‘ദുക്ഖേ’’തി ഏത്താവതാ സങ്ഗഹതോ വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ കിച്ചതോ ച അവിജ്ജാ ദീപിതാ. ‘‘ദുക്ഖസമുദയേ’’തി ഏത്താവതാ വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ കിച്ചതോ ച. ‘‘ദുക്ഖനിരോധേ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായാ’’തി ഏത്താവതാ കിച്ചതോ. അവിസേസതോ പന ‘‘അഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏതേന സഭാവതോ നിദ്ദിട്ഠാതി ഞാതബ്ബാ.

ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ. നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതി. അപിചേത്ഥ സബ്ബേഹേവ തേഹി നിരോധപദേഹി നിബ്ബാനം ദേസിതം. നിബ്ബാനഞ്ഹി ആഗമ്മ തേ തേ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ തം തേസം തേസം നിരോധോതി വുച്ചതി. ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം സുത്തേ ദ്വാദസഹി പദേഹി വട്ടവിവട്ടം ദേസേന്തോ അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസനം നിട്ഠപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ വുത്തനയേനേവ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

വിഭങ്ഗസുത്തം ദുതിയം.