൯. വനസംയുത്തം

൧. വിവേകസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൧. വനസംയുത്തസ്സ പഠമേ കോസലേസു വിഹരതീതി സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ തസ്സ ജനപദസ്സ സുലഭഭിക്ഖതായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഹരതി. സംവേജേതുകാമാതി വിവേകം പടിപജ്ജാപേതുകാമാ. വിവേകകാമോതി തയോ വിവേകേ പത്ഥയന്തോ. നിച്ഛരതീ ബഹിദ്ധാതി ബാഹിരേസു പുഥുത്താരമ്മണേസു ചരതി. ജനോ ജനസ്മിന്തി ത്വം ജനോ അഞ്ഞസ്മിം ജനേ ഛന്ദരാഗം വിനയസ്സു. പജഹാസീതി പജഹ. ഭവാസീതി ഭവ. സതം തം സാരയാമസേതി സതിമന്തം പണ്ഡിതം തം മയമ്പി സാരയാമ, സതം വാ ധമ്മം മയം തം സാരയാമാതി അത്ഥോ. പാതാലരജോതി അപ്പതിട്ഠട്ഠേന പാതാലസങ്ഖാതോ കിലേസരജോ. മാ തം കാമരജോതി അയം കാമരാഗരജോ തം മാ അവഹരി, അപായമേവ മാ നേതൂതി അത്ഥോ. പംസുകുന്ഥിതോതി പംസുമക്ഖിതോ. വിധുനന്തി വിധുനന്തോ. സിതം രജന്തി സരീരലഗ്ഗം രജം. സംവേഗമാപാദീതി ദേവതാപി നാമ മം ഏവം സാരേതീതി വിവേകമാപന്നോ, ഉത്തമവീരിയം വാ പഗ്ഗയ്ഹ പരമവിവേകം മഗ്ഗമേവ പടിപന്നോതി. പഠമം.

൨. ഉപട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൨. ദുതിയേ സുപതീതി അയം കിര ഖീണാസവോ, സോ ദൂരേ ഭിക്ഖാചാരഗാമം ഗന്ത്വാ ആഗതോ പണ്ണസാലായ പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ അവിദൂരേ ജാതസ്സരം ഓതരിത്വാ ഗത്താനി ഉതും ഗാഹാപേത്വാ ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ തത്ഥ നീചമഞ്ചകം പഞ്ഞാപേത്വാ നിദ്ദം അനോക്കമന്തോവ നിപന്നോ. ഖീണാസവസ്സാപി ഹി കായദരഥോ ഹോതിയേവാതി തസ്സ വിനോദനത്ഥം, തം സന്ധായ സുപതീതി വുത്തം. അജ്ഝഭാസീതി ‘‘അയം ഭിക്ഖു സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ദിവാ സുപതി, ദിവാസോപ്പഞ്ച നാമേതം വഡ്ഢിതം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം അത്ഥം നാസേതീ’’തി മഞ്ഞമാനാ ‘‘ചോദേസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ അഭാസി.

ആതുരസ്സാതി ജരാതുരോ രോഗാതുരോ കിലേസാതുരോതി തയോ ആതുരാ, തേസു കിലേസാതുരം സന്ധായേവമാഹ. സല്ലവിദ്ധസ്സാതി സവിസേന സത്തിസല്ലേന വിയ അവിജ്ജാവിസവിട്ഠേന തണ്ഹാസല്ലേന ഹദയേ വിദ്ധസ്സ. രുപ്പതോതി ഘട്ടിയമാനസ്സ.

ഇദാനിസ്സ കാമേസു ആദീനവം കഥയന്തീ അനിച്ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അസിതന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയേന അനിസ്സിതം. കസ്മാ പബ്ബജിതം തപേതി ഏവരൂപം ഖീണാസവം ദിവാസോപ്പം ന തപതി, താദിസം പന കസ്മാ ന തപേസ്സതീതി? വദതി. ഥേരസ്സേവ വാ ഏതം വചനം, തസ്മാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ – ബദ്ധേസു മുത്തം അസിതം മാദിസം ഖീണാസവപബ്ബജിതം കസ്മാ ദിവാസോപ്പം തപേ, ന തപേസ്സതീതി? സേസഗാഥാസുപി ഏസേവ നയോ. ദേവതായ ഹി വചനപക്ഖേ – ‘‘ഏവരൂപം ഖീണാസവപബ്ബജിതം ദിവാസോപ്പം ന തപതി, താദിസം പന കസ്മാ ന തപേസ്സതി? തപേസ്സതിയേവാ’’തി അത്ഥോ. ഥേരസ്സ വചനപക്ഖേ – ‘‘ഏവരൂപം മാദിസം ഖീണാസവപബ്ബജിതം കസ്മാ ദിവാസോപ്പം തപേ? ന തപതിയേവാ’’തി അത്ഥോ. അയം പനേത്ഥ അനുത്താനപദവണ്ണനാ. വിനയാതി വിനയേന. സമതിക്കമാതി വട്ടമൂലികായ അവിജ്ജായ സമതിക്കമേന. തം ഞാണന്തി തം ചതുസച്ചഞാണം. പരമോദാനന്തി പരമപരിസുദ്ധം. പബ്ബജിതന്തി ഏവരൂപേന ഞാണേന സമന്നാഗതം പബ്ബജിതം. വിജ്ജായാതി ചതുത്ഥമഗ്ഗവിജ്ജായ. ആരദ്ധവീരിയന്തി പഗ്ഗഹിതവീരിയം പരിപുണ്ണവീരിയം. ദുതിയം.

൩. കസ്സപഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. തതിയേ ഛേതന്തി ഏകം മിഗലുദ്ദകം. ഓവദതീതി സോ കിര മിഗലുദ്ദകോ പാതോവ ഭുഞ്ജിത്വാ ‘‘മിഗേ വധിസ്സാമീ’’തി അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ ഏകം രോഹിതമിഗം ദിസ്വാ ‘‘സത്തിയാ നം പഹരിസ്സാമീ’’തി അനുബന്ധമാനോ ഥേരസ്സ പഠമസുത്തേ വുത്തനയേനേവ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നസ്സ അവിദൂരേന പക്കമതി. അഥ നം ഥേരോ – ‘‘ഉപാസക, പാണാതിപാതോ നാമേസ അപായസംവത്തനികോ അപ്പായുകസംവത്തനികോ, സക്കാ അഞ്ഞേനപി കസിവണിജ്ജാദികമ്മേന ദാരഭരണം കാതും, മാ ഏവരൂപം കക്ഖളകമ്മം കരോഹീ’’തി ആഹ. സോപി ‘‘മഹാപംസുകൂലികത്ഥേരോ കഥേതീ’’തി ഗാരവേന ഠത്വാ സോതും ആരദ്ധോ. അഥസ്സ സോതുകാമതം ജനേസ്സാമീതി ഥേരോ അങ്ഗുട്ഠകം ജാലാപേസി. സോ അക്ഖീഹിപി പസ്സതി, കണ്ണേഹിപി സുണാതി, ചിത്തം പനസ്സ ‘‘അസുകട്ഠാനം മിഗോ ഗതോ ഭവിസ്സതി, അസുകതിത്ഥം ഓതിണ്ണോ, തത്ഥ നം ഗന്ത്വാ ഘാതേത്വാ യാവദിച്ഛകം മംസം ഖാദിത്വാ സേസം കാജേനാദായ ഗന്ത്വാ പുത്തകേ തോസേസ്സാമീ’’തി ഏവം മിഗസ്സേവ അനുപദം ധാവതി. ഏവം വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തം ഥേരം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഓവദതീ’’തി. അജ്ഝഭാസീതി ‘‘അയം ഥേരോ അദാരും തച്ഛന്തോ വിയ അഖേത്തേ വപ്പന്തോ വിയ അത്തനോപി കമ്മം നാസേതി, ഏതസ്സാപി ചോദേസ്സാമി ന’’ന്തി അഭാസി.

അപ്പപഞ്ഞന്തി നിപ്പഞ്ഞം. അചേതസന്തി കാരണജാനനസമത്ഥേന ചിത്തേന രഹിതം. മന്ദോവാതി അന്ധബാലോ വിയ. സുണാതീതി തവ ധമ്മകഥം സുണാതി. ന വിജാനാതീതി അത്ഥമസ്സ ന ജാനാതി. ആലോകേതീതി തവ പുഥുജ്ജനികഇദ്ധിയാ ജലന്തം അങ്ഗുട്ഠകം ആലോകേതി. ന പസ്സതീതി ഏത്ഥ ‘‘നേവ തേലം ന വട്ടി ന ദീപകപല്ലികാ, ഥേരസ്സ പന ആനുഭാവേനായം ജലതീ’’തി ഇമം കാരണം ന പസ്സതി. ദസ പജ്ജോതേതി ദസസു അങ്ഗുലീസു ദസ പദീപേ. രൂപാനീതി കാരണരൂപാനി. ചക്ഖൂതി പഞ്ഞാചക്ഖു. സംവേഗമാപാദീതി കിം മേ ഇമിനാതി? വീരിയം പഗ്ഗയ്ഹ പരമവിവേകം അരഹത്തമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തതിയം.

൪. സമ്ബഹുലസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൪. ചതുത്ഥേ സമ്ബഹുലാതി ബഹൂ സുത്തന്തികാ ആഭിധമ്മികാ വിനയധരാ ച. വിഹരന്തീതി സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിഹരന്തി. പക്കമിംസൂതി തേ കിര തസ്മിം ജനപദേ അഞ്ഞതരം ഗാമം ഉപസങ്കമന്തേ ദിസ്വാ മനുസ്സാ പസന്നചിത്താ ആസനസാലായ കോജവത്ഥരണാദീനി പഞ്ഞാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകാനി ദത്വാ ഉപനിസീദിംസു. മഹാഥേരോ ഏകം ധമ്മകഥികം ‘‘ധമ്മം കഥേഹീ’’തി ആഹ. സോ ചിത്തം ധമ്മകഥം കഥേസി. മനുസ്സാ പസീദിത്വാ ഭോജനവേലായം പണീതഭോജനം അദംസു. മഹാഥേരോ മനുഞ്ഞം ഭത്താനുമോദനമകാസി. മനുസ്സാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നാ ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, തേമാസം വസഥാ’’തി പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ ഗമനാഗമനസമ്പന്നേ ഠാനേ സേനാസനാനി കാരേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിംസു. മഹാഥേരോ വസ്സൂപനായികദിവസേ ഭിക്ഖൂ ഓവദി – ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹേഹി ഗരുകസ്സ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹിതം, ബുദ്ധപാതുഭാവോ നാമ ദുല്ലഭോ. മാസസ്സ അട്ഠ ദിവസേ ധമ്മസ്സവനം കത്വാ ഗണസങ്ഗണികം പഹായ അപ്പമത്താ വിഹരഥാ’’തി. തേ തതോ പട്ഠായ യുഞ്ജന്തി ഘടേന്തി. കദാചി സബ്ബരത്തികം ധമ്മസ്സവനം കരോന്തി, കദാചി പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തി, കദാചി പധാനം കരോന്തി. തേസം ധമ്മസ്സവനദിവസേ ധമ്മം കഥേന്താനംയേവ അരുണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനദിവസേ ബ്യത്തോ ഭിക്ഖു പഞ്ഹം പുച്ഛതി, പണ്ഡിതോ വിസ്സജ്ജേതീതി പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനം കരോന്താനംയേവ. പധാനദിവസേ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനേ ഗണ്ഡിം പഹരിത്വാവ ചങ്കമം ഓതരിത്വാ പധാനം കരോന്താനംയേവ. തേ ഏവം വസ്സം വസ്സിത്വാ പവാരേത്വാ പക്കമിംസു. തം സന്ധായേതം വുത്തം. പരിദേവമാനാതി ‘‘ഇദാനി തഥാരൂപം മധുരം ധമ്മസ്സവനം പഞ്ഹാകഥനം കുതോ ലഭിസ്സാമീ’’തിആദീനി വത്വാ രോദമാനാ.

ഖായതീതി പഞ്ഞായതി ഉപട്ഠാതി. കോ മേതി കഹം ഇമേ. വജ്ജിഭൂമിയാതി വജ്ജിരട്ഠാഭിമുഖാ ഗതാ. മഗാ വിയാതി യഥാ മഗാ തസ്മിം തസ്മിം പബ്ബതപാദേ വാ വനസണ്ഡേ വാ വിചരന്താ – ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം മാതുസന്തകം പിതുസന്തകം പവേണിആഗത’’ന്തി അഗഹേത്വാ, യത്ഥേവ നേസം ഗോചരഫാസുതാ ച ഹോതി പരിപന്ഥാഭാവോ ച, തത്ഥ വിചരന്തി. ഏവം അനികേതാ അഗേഹാ ഭിക്ഖവോപി ‘‘അയം, ആവുസോ, അമ്ഹാകം ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തകോ പവേണിആഗതോ’’തി അഗഹേത്വാ യത്ഥേവ നേസം ഉതുസപ്പായം ഭോജനസപ്പായം പുഗ്ഗലസപ്പായം സേനാസനസപ്പായം ധമ്മസ്സവനസപ്പായഞ്ച സുലഭം ഹോതി, തത്ഥ വിഹരന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൫. പഞ്ചമേ ആനന്ദോതി ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികത്ഥേരോ. അതിവേലന്തി അതിക്കന്തം വേലം. ഗിഹിസഞ്ഞത്തിബഹുലോതി രത്തിഞ്ച ദിവാ ച ബഹുകാലം ഗിഹീ സഞ്ഞാപയന്തോ. ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ ഥേരം ആഹ – ‘‘ആവുസോ, മയം രാജഗഹേ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ ധമ്മം സങ്ഗായിസ്സാമ, ഗച്ഛ ത്വം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഉപരിമഗ്ഗത്തയത്ഥായ വായാമം കരോഹീ’’തി. സോ ഭഗവതോ പത്തചീവരമാദായ കോസലരട്ഠം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞാവാസേ വസിത്വാ പുനദിവസേ ഏകം ഗാമം പാവിസി. മനുസ്സാ ഥേരം ദിസ്വാ – ‘‘ഭന്തേ ആനന്ദ, തുമ്ഹേ പുബ്ബേ സത്ഥാരാ സദ്ധിം ആഗച്ഛഥ. അജ്ജ ഏകകാവ ആഗതാ. കഹം സത്ഥാരം ഠപേത്വാ ആഗതത്ഥ? ഇദാനി കസ്സ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വിചരഥ? കസ്സ മുഖോദകം ദന്തകട്ഠം ദേഥ, പരിവേണം സമ്മജ്ജഥ, വത്തപടിവത്തം കരോഥാ’’തി ബഹും വത്വാ പരിദേവിംസു. ഥേരോ – ‘‘മാ, ആവുസോ, സോചിത്ഥ, മാ പരിദേവിത്ഥ, അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’’തിആദീനി വത്വാ തേ സഞ്ഞാപേത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ വസനട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. മനുസ്സാ സായമ്പി തത്ഥ ഗന്ത്വാ തഥേവ പരിദേവന്തി. ഥേരോപി തഥേവ ഓവദതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. അജ്ഝഭാസീതി ‘‘അയം ഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ കഥം സുത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഇദാനി ഗിഹീ സഞ്ഞാപേന്തോ വിഹരതി, സത്ഥു സാസനം അസങ്ഗഹിതപുപ്ഫരാസി വിയ ഠിതം, ധമ്മസങ്ഗഹം ന കരോതി, ചോദേസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ അഭാസി.

പസക്കിയാതി പവിസിത്വാ. ഹദയസ്മിം ഓപിയാതി കിച്ചതോ ച ആരമ്മണതോ ച ഹദയമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ. ‘‘നിബ്ബാനം പാപുണിസ്സാമീ’’തി വീരിയം കരോന്തോ നിബ്ബാനം കിച്ചതോ ഹദയമ്ഹി ഓപേതി നാമ, നിബ്ബാനാരമ്മണം പന സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദന്തോ ആരമ്മണതോ. തദുഭയമ്പി സന്ധായേസാ ഭാസതി. ഝായാതി ദ്വീഹി ഝാനേഹി ഝായികോ ഭവ. ബിളിബിളികാതി അയം ഗിഹീഹി സദ്ധിം ബിളിബിളികഥാ. പഞ്ചമം.

൬. അനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൬. ഛട്ഠേ പുരാണദുതിയികാതി അനന്തരേ അത്തഭാവേ അഗ്ഗമഹേസീ. സോഭസീതി പുബ്ബേപി സോഭസി, ഇദാനിപി സോഭസി. ദുഗ്ഗതാതി ന ഗതിദുഗ്ഗതിയാ ദുഗ്ഗതാ. താ ഹി സുഗതിയം ഠിതാ സമ്പത്തിം അനുഭവന്തി, പടിപത്തിദുഗ്ഗതിയാ പന ദുഗ്ഗതാ. തതോ ചുതാ ഹി താ നിരയേപി ഉപപജ്ജന്തീതി ദുഗ്ഗതാ. പതിട്ഠിതാതി സക്കായസ്മിം ഹി പതിട്ഠഹന്തോ അട്ഠഹി കാരണേഹി പതിട്ഠാതി – രത്തോ രാഗവസേന പതിട്ഠാതി, ദുട്ഠോ ദോസവസേന… മൂള്ഹോ മോഹവസേന… വിനിബദ്ധോ മാനവസേന… പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിവസേന… ഥാമഗതോ അനുസയവസേന… അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛാവസേന… വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചവസേന പതിട്ഠാതി. താപി ഏവം പതിട്ഠിതാവ. നരദേവാനന്തി ദേവനരാനം.

നത്ഥി ദാനീതി സാ കിര ദേവധീതാ ഥേരേ ബലവസിനേഹാ അഹോസി, പടിഗന്തും നാസക്ഖി. കാലേന ആഗന്ത്വാ പരിവേണം സമ്മജ്ജതി, മുഖോദകം ദന്തകട്ഠം പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠപേതി. ഥേരോ അനാവജ്ജനേന പരിഭുഞ്ജതി. ഏകസ്മിം ദിവസേ ഥേരസ്സ ജിണ്ണചീവരസ്സ ചോളകഭിക്ഖം ചരതോ സങ്കാരകൂടേ ദിബ്ബദുസ്സം ഠപേത്വാ പക്കമി. ഥേരോ തം ദിസ്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ, ഓലോകേന്തോ ദുസ്സന്തം ദിസ്വാ ‘‘ദുസ്സമേത’’ന്തി ഞത്വാ, ‘‘അലം ഏത്താവതാ’’തി അഗ്ഗഹേസി. തേനേവസ്സ ചീവരം നിട്ഠാസി. അഥ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ അനുരുദ്ധത്ഥേരോ ചാതി തയോ ജനാ ചീവരം കരിംസു. സത്ഥാ സൂചിം യോജേത്വാ അദാസി. നിട്ഠിതചീവരസ്സ പിണ്ഡായ ചരതോ ദേവതാ പിണ്ഡപാതം സമാദപേതി. സാ കാലേന ഏകികാ, കാലേന അത്തദുതിയാ ഥേരസ്സ സന്തികം ആഗച്ഛതി. തദാ പന അത്തതതിയാ ആഗന്ത്വാ ദിവാട്ഠാനേ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘‘മയം മനാപകായികാ നാമ മനസാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതരൂപം മാപേമാ’’തി ആഹ. ഥേരോ – ‘‘ഏതാ ഏവം വദന്തി, വീമംസിസ്സാമി, സബ്ബാ നീലകാ ഹോന്തൂ’’തി ചിന്തേസി. താ ഥേരസ്സ മനം ഞത്വാ സബ്ബാവ നീലവണ്ണാ അഹേസും, ഏവം പീതലോഹിതഓദാതവണ്ണാതി. തതോ ചിന്തയിംസു – ‘‘ഥേരോ അമ്ഹാകം ദസ്സനം അസ്സാദേതീ’’തി താ സമജ്ജം കാതും ആരദ്ധാ, ഏകാപി ഗായി, ഏകാപി നച്ചി, ഏകാപി അച്ഛരം പഹരി. ഥേരോ ഇന്ദ്രിയാനി ഓക്ഖിപി. തതോ – ‘‘ന അമ്ഹാകം ദസ്സനം ഥേരോ അസ്സാദേതീ’’തി ഞത്വാ സിനേഹം വാ സന്ഥവം വാ അലഭമാനാ നിബ്ബിന്ദിത്വാ ഗന്തുമാരദ്ധാ. ഥേരോ താസം ഗമനഭാവം ഞത്വാ – ‘‘മാ പുനപ്പുനം ആഗച്ഛിംസൂ’’തി അരഹത്തം ബ്യാകരോന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ വിക്ഖീണോതി ഖീണോ. ജാതിസംസാരോതി തത്ഥ തത്ഥ ജാതിസങ്ഖാതോ സംസാരോ. ഛട്ഠം.

൭. നാഗദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൭. സത്തമേ അതികാലേനാതി സബ്ബരത്തിം നിദ്ദായിത്വാ ബലവപച്ചൂസേ കോടിസമ്മുഞ്ജനിയാ ഥോകം സമ്മജ്ജിത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ യാഗുഭിക്ഖായ പാതോവ പവിസതി. അതിദിവാതി യാഗും ആദായ ആസനസാലം ഗന്ത്വാ പിവിത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിപന്നോ നിദ്ദായിത്വാ – ‘‘മനുസ്സാനം ഭോജനവേലായ പണീതം ഭിക്ഖം ലഭിസ്സാമീ’’തി ഉപകട്ഠേ മജ്ഝന്ഹികേ ഉട്ഠായ ധമ്മകരണേന ഉദകം ഗഹേത്വാ അക്ഖീനി പമജ്ജിത്വാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ മജ്ഝന്ഹികേ വീതിവത്തേ പടിക്കമതി. ദിവാ ച ആഗന്ത്വാതി അതികാലേ പവിട്ഠേന നാമ അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി പഠമതരം ആഗന്തബ്ബം ഹോതി, ത്വം പന അതിവിയ ദിവാ ആഗന്ത്വാ ഗതാസീതി അത്ഥോ. ഭായാമി നാഗദത്തന്തി തം നാഗദത്തം അഹം ഭായാമി. സുപ്പഗബ്ഭന്തി സുട്ഠു പഗബ്ഭം. കുലേസൂതി ഖത്തിയകുലാദിഉപട്ഠാകകുലേസു. സത്തമം.

൮. കുലഘരണീസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൮. അട്ഠമേ അജ്ഝോഗാള്ഹപ്പത്തോതി ഓഗാഹപ്പത്തോ. സോ കിര സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ തം വനസണ്ഡം പവിസിത്വാ ദുതിയദിവസേ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി പാസാദികേഹി അഭിക്കന്താദീഹി. അഞ്ഞതരം കുലം തസ്സ ഇരിയാപഥേ പസീദിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പിണ്ഡപാതം അദാസി. ഭത്താനുമോദനം പുന സുത്വാ അതിരേകതരം പസീദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നിച്ചകാലം ഇധേവ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. ഥേരോ അധിവാസേത്വാ തേസം ആഹാരം പരിഭുഞ്ജമാനോ വീരിയം പഗ്ഗയ്ഹ ഘടേന്തോ അരഹത്തം പത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ബഹൂപകാരം മേ ഏതം കുലം, അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമീ’’തി? ഫലസമാപത്തിസുഖം അനുഭവന്തോ തത്ഥേവ വസി. അജ്ഝഭാസീതി സാ കിര ഥേരസ്സ ഖീണാസവഭാവം അജാനന്തീ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഥേരോ നേവ അഞ്ഞം ഗാമം ഗച്ഛതി, ന അഞ്ഞം ഘരം, ന രുക്ഖമൂലആസനസാലാദീസു നിസീദതി, നിച്ചകാലം ഘരം പവിസിത്വാവ നിസീദതി, ഉഭോപേതേ ഓഗാധപ്പത്താ പടിഗാധപ്പത്താ, കദാചി ഏസ ഇമം കുലം ദൂസേയ്യ, ചോദേസ്സാമി ന’’ന്തി. തസ്മാ അഭാസി.

സണ്ഠാനേതി നഗരദ്വാരസ്സ ആസന്നേ മനുസ്സാനം ഭണ്ഡകം ഓതാരേത്വാ വിസ്സമനട്ഠാനേ. സങ്ഗമ്മാതി സമാഗന്ത്വാ. മന്തേന്തീതി കഥേന്തി. മഞ്ച തഞ്ചാതി മഞ്ച കഥേന്തി തഞ്ച കഥേന്തി. കിമന്തരന്തി കിം കാരണം? ബഹൂ ഹി സദ്ദാ പച്ചൂഹാതി ബഹുകാ ഏതേ ലോകസ്മിം പടിലോമസദ്ദാ. ന തേനാതി തേന കാരണേന, തേന വാ തപസ്സിനാ ന മങ്കു ഹോതബ്ബം. ന ഹി തേനാതി ന ഹി തേന പരേഹി വുത്തവചനേന സത്തോ കിലിസ്സതി, അത്തനാ കതേന പന പാപകമ്മേനേവ കിലിസ്സതീതി ദസ്സേതി. വാതമിഗോ യഥാതി യഥാ വനേ വാതമിഗോ വാതേരിതാനം പണ്ണാദീനം സദ്ദേന പരിതസ്സതി, ഏവം യോ സദ്ദപരിത്താസീ ഹോതീതി അത്ഥോ. നാസ്സ സമ്പജ്ജതേ വതന്തി തസ്സ ലഹുചിത്തസ്സ വതം ന സമ്പജ്ജതി. ഥേരോ പന ഖീണാസവത്താ സമ്പന്നവതോതി വേദിതബ്ബോ. അട്ഠമം.

൯. വജ്ജിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൯. നവമേ വജ്ജിപുത്തകോതി വജ്ജിരട്ഠേ രാജപുത്തോ ഛത്തം പഹായ പബ്ബജിതോ. സബ്ബരത്തിചാരോതി കത്തികനക്ഖത്തം ഘോസേത്വാ സകലനഗരം ധജപടാകാദീഹി പടിമണ്ഡേത്വാ പവത്തിതോ സബ്ബരത്തിചാരോ. ഇദഞ്ഹി നക്ഖത്തം യാവ ചാതുമഹാരാജികേഹി ഏകാബദ്ധം ഹോതി. തൂരിയതാളിതവാദിതനിഗ്ഘോസസദ്ദന്തി ഭേരിആദിതൂരിയാനം താളിതാനം വീണാദീനഞ്ച വാദിതാനം നിഗ്ഘോസസദ്ദം. അഭാസീതി വേസാലിയം കിര സത്ത രാജസഹസ്സാനി സത്തസതാനി സത്ത ച രാജാനോ, തത്തകാവ തേസം ഉപരാജസേനാപതിആദയോ. തേസു അലങ്കതപടിയത്തേസു നക്ഖത്തകീളനത്ഥായ വീഥിം ഓതിണ്ണേസു സട്ഠിഹത്ഥേ മഹാചങ്കമേ ചങ്കമമാനോ നഭസ്സ മജ്ഝേ ഠിതം ചന്ദം ദിസ്വാ ചങ്കമനകോടിയം ഫലകം നിസ്സായ ഠിതോ അഭാസി. അപവിദ്ധംവ വനസ്മിം ദാരുകന്തി വത്ഥവേഠനാലങ്കാരരഹിതത്താ വനേ ഛഡ്ഡിതദാരുകം വിയ ജാതം. പാപിയോതി ലാമകതരോ അമ്ഹേഹി അഞ്ഞോ കോചി അത്ഥി. പിഹയന്തീതി ഥേരോ ആരഞ്ഞികോ പംസുകൂലികോ പിണ്ഡപാതികോ സപദാനചാരികോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോതി ബഹൂ തുയ്ഹം പത്ഥയന്തീതി അത്ഥോ. സഗ്ഗഗാമിനന്തി സഗ്ഗം ഗച്ഛന്താനം ഗതാനമ്പി. നവമം.

൧൦. സജ്ഝായസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൦. ദസമേ യം സുദന്തി നിപാതമത്തം. സജ്ഝായബഹുലോതി നിസ്സരണപരിയത്തിവസേന സജ്ഝായനതോ ബഹുതരം കാലം സജ്ഝായന്തോ. സോ കിര ആചരിയസ്സ ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ആചരിയം ഉദിക്ഖന്തോ തിട്ഠതി. അഥ നം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാവ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസിന്നസ്സ താലവണ്ടവാതം ദത്വാ പാനീയം ആപുച്ഛിത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ തേലം മക്ഖേത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതോ ഉദ്ദേസം ഗഹേത്വാ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമാ സജ്ഝായം കരോതി. സോ ന്ഹാനകോട്ഠകേ ഉദകം ഉപട്ഠപേത്വാ അങ്ഗാരകപല്ലേ അഗ്ഗിം കരോതി. ആചരിയസ്സ ന്ഹത്വാ ആഗതസ്സ പാദേസു ഉദകം പുഞ്ഛിത്വാ പിട്ഠിപരികമ്മം കത്വാ വന്ദിത്വാ ഉദ്ദേസം ഗഹേത്വാ പഠമയാമേ സജ്ഝായം കത്വാ മജ്ഝിമയാമേ സരീരം സമസ്സാസേത്വാ പച്ഛിമയാമേ ഉദ്ദേസം ഗഹേത്വാ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ സജ്ഝായം കത്വാ നിരുദ്ധസദ്ദം ഖയതോ സമ്മസതി. തതോ സേസം ഉപാദായരൂപം ഭൂതരൂപം നാമരൂപന്തി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അപ്പോസ്സുക്കോതി ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേ ച സജ്ഝായകരണീയേ ച നിരുസ്സുക്കോ. സങ്കസായതീതി യസ്സ ദാനി അത്ഥായ അഹം സജ്ഝായം കരേയ്യം, സോ മേ അത്ഥോ മത്ഥകം പത്തോ. കിം മേ ഇദാനി സജ്ഝായേനാതി ഫലസമാപത്തിസുഖേന കാലം അതിവത്തേതി. അജ്ഝഭാസീതി, ‘‘കിം നു ഖോ അസ്സ ഥേരസ്സ അഫാസുകം ജാതം, ഉദാഹുസ്സ ആചരിയസ്സ? കേന നു ഖോ കാരണേന പുബ്ബേ വിയ മധുരസ്സരേന ന സജ്ഝായതീ’’തി? ആഗന്ത്വാ സന്തികേ ഠിതാ അഭാസി.

ധമ്മപദാനീതി ഇധ സബ്ബമ്പി ബുദ്ധവചനം അധിപ്പേതം. നാധീയസീതി ന സജ്ഝായസി. നാദിയസീതി വാ പാഠോ, ന ഗണ്ഹാസീതി അത്ഥോ. പസംസന്തി ധമ്മഭാണകോ പസംസം ലഭതി, ആഭിധമ്മികോ സുത്തന്തികോ വിനയധരോതിസ്സ പസംസിതാ ഭവന്തി. വിരാഗേനാതി അരിയമഗ്ഗേന. അഞ്ഞായാതി ജാനിത്വാ. നിക്ഖേപനന്തി തസ്സ ദിട്ഠസുതാദിനോ വിസ്സജ്ജനം സന്തോ വദന്തീതി ദീപേതി, ന ബുദ്ധവചനസ്സ. ഏത്താവതാ ‘‘ഥേരോ ബുദ്ധവചനം ന വിസ്സജ്ജാപേതീ’’തി ന നിച്ചകാലം സജ്ഝായന്തേനേവ ഭവിതബ്ബം, സജ്ഝായിത്വാ പന – ‘‘ഏത്തകസ്സാഹം അത്ഥസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ ആധാരോ ഭവിതും സമത്ഥോ’’തി ഞത്വാ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായ പടിപജ്ജിതബ്ബം. ദസമം.

൧൧. അകുസലവിതക്കസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൧. ഏകാദസമേ അകുസലേ വിതക്കേതി കാമവിതക്കാദയോ തയോ മഹാവിതക്കേ. അയോനിസോ മനസികാരാതി അനുപായമനസികാരേന. സോതി സോ ത്വം. അയോനിസോ പടിനിസ്സജ്ജാതി ഏതം അനുപായമനസികാരം വജ്ജേഹി. സത്ഥാരന്തി ഇമായ ഗാഥായ പാസാദികകമ്മട്ഠാനം കഥേതി. പീതിസുഖമസംസയന്തി ഏകംസേനേവ ബലവപീതിഞ്ച സുഖഞ്ച അധിഗമിസ്സസി. ഏകാദസമം.

൧൨. മജ്ഝന്ഹികസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൨. ദ്വാദസമേ യം വത്തബ്ബം, തം ദേവതാസംയുത്തേ നന്ദനവഗ്ഗേ വുത്തമേവ. ദ്വാദസമം.

൧൩. പാകതിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൩. തേരസമം ദേവപുത്തസംയുത്തേ ജന്തുദേവപുത്തസുത്തേ വിത്ഥാരിതമേവ. തേരസമം.

൧൪. ഗന്ധത്ഥേനസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. ചുദ്ദസമേ അജ്ഝഭാസീതി തം ഭിക്ഖും നാളേ ഗഹേത്വാ പദുമം സിങ്ഘമാനം ദിസ്വാവ – ‘‘അയം ഭിക്ഖു സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സമണധമ്മം കാതും അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ ഗന്ധാരമ്മണം ഉപനിജ്ഝായതി, സ്വായം അജ്ജ ഉപസിങ്ഘം സ്വേപി പുനദിവസേപി ഉപസിങ്ഘിസ്സതി, ഏവമസ്സ സാ ഗന്ധതണ്ഹാ വഡ്ഢിത്വാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം അത്ഥം നാസേസ്സതി, മാ മയി പസ്സന്തിയാ നസ്സതു, ചോദേസ്സാമി ന’’ന്തി ഉപസങ്കമിത്വാ അഭാസി.

ഏകങ്ഗമേതം ഥേയ്യാനന്തി ഥേനിതബ്ബാനം രൂപാരമ്മണാദീനം പഞ്ചകോട്ഠാസാനം ഇദം ഏകങ്ഗം, ഏകകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. ന ഹരാമീതി ന ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാമി. ആരാതി ദൂരേ നാളേ ഗഹേത്വാ നാമേത്വാ ദൂരേ ഠിതോ ഉപസിങ്ഘാമീതി വദതി. വണ്ണേനാതി കാരണേന.

യ്വായന്തി യോ അയം. തസ്മിം കിര ദേവതായ സദ്ധിം കഥേന്തേയേവ ഏകോ താപസോ ഓതരിത്വാ ഭിസഖനനാദീനി കാതും ആരദ്ധോ, തം സന്ധായേവമാഹ. ആകിണ്ണകമ്മന്തോതി ഏവം അപരിസുദ്ധകമ്മന്തോ. അഖീണകമ്മന്തോതിപി പാഠോ, കക്ഖളകമ്മന്തോതി അത്ഥോ. ന വുച്ചതീതി ഗന്ധചോരോതി വാ പുപ്ഫചോരോതി വാ കസ്മാ ന വുച്ചതി.

ആകിണ്ണലുദ്ദോതി ബഹുപാപോ ഗാള്ഹപാപോ വാ, തസ്മാ ന വുച്ചതി. ധാതിചേലംവ മക്ഖിതോതി യഥാ ധാതിയാ നിവത്ഥകിലിട്ഠവത്ഥം ഉച്ചാരപസ്സാവപംസുമസികദ്ദമാദീഹി മക്ഖിതം, ഏവമേവം രാഗദോസാദീഹി മക്ഖിതോ. അരഹാമി വത്തവേതി അരഹാമി വത്തും. ദേവതായ ചോദനാ കിര സുഗതാനുസിട്ഠിസദിസാ, ന തം ലാമകാ ഹീനാധിമുത്തികാ മിച്ഛാപടിപന്നകപുഗ്ഗലാ ലഭന്തി. തസ്മിം പന അത്തഭാവേ മഗ്ഗഫലാനം ഭബ്ബരൂപാ പുഗ്ഗലാ തം ലഭന്തി, തസ്മാ ഏവമാഹ.

സുചിഗവേസിനോതി സുചീനി സീലസമാധിഞാണാനി ഗവേസന്തസ്സ. അബ്ഭാമത്തം വാതി വലാഹകകൂടമത്തം വിയ. ജാനാസീതി സുദ്ധോ അയന്തി ജാനാസി. വജ്ജാസീതി വദേയ്യാസി. നേവ തം ഉപജീവാമാതി ദേവതാ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഭിക്ഖു അത്ഥി മേ ഹിതകാമാ ദേവതാ, സാ മം ചോദേസ്സതി സാരേസ്സതീതി പമാദമ്പി അനുയുഞ്ജേയ്യ, നാസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ത്വമേവാതി ത്വംയേവ. ജാനേയ്യാതി ജാനേയ്യാസി. യേനാതി യേന കമ്മേന സുഗതിം ഗച്ഛേയ്യാസി, തം കമ്മം ത്വംയേവ ജാനേയ്യാസീതി. ചുദ്ദസമം.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

വനസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.