൯. കോണ്ഡഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൭. നവമേ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോതി പഠമം ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതത്താ ഏവം ഗഹിതനാമോ ഥേരോ. സുചിരസ്സേവാതി കീവചിരസ്സ? ദ്വാദസന്നം സംവച്ഛരാനം. ഏത്തകം കാലം കത്ഥ വിഹാസീതി. ഛദ്ദന്തഭവനേ മന്ദാകിനിപോക്ഖരണിയാ തീരേ പച്ചേകബുദ്ധാനം വസനട്ഠാനേ. കസ്മാ? വിഹാരഗരുതായ. സോ ഹി പഞ്ഞവാ മഹാസാവകോ. യഥേവ ഭഗവതോ, ഏവമസ്സ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സാനം അബ്ഭന്തരേ ഗുണാ പത്ഥടാവ. ദേവമനുസ്സാ തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജം കത്വാ ‘‘അഗ്ഗധമ്മം പടിവിദ്ധസാവകോ’’തി അനന്തരം ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പൂജേന്തി. സന്തികം ആഗതാനഞ്ച നാമ തഥാരൂപാ ധമ്മകഥാ വാ പടിസന്ഥാരോ വാ കാതബ്ബോ ഹോതി. ഥേരോ ച വിഹാരഗരുകോ, തേനസ്സ സോ പപഞ്ചോ വിയ ഉപട്ഠാതി. ഇതി വിഹാരഗരുതായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഹാസി.

അപരമ്പി കാരണം – ഭിക്ഖാചാരവേലായം താവ സബ്ബസാവകാ വസ്സഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തി. ധമ്മദേസനാകാലേ പന മജ്ഝട്ഠാനേ അലങ്കതബുദ്ധാസനമ്ഹി സത്ഥരി നിസിന്നേ ദക്ഖിണഹത്ഥപസ്സേ ധമ്മസേനാപതി, വാമഹത്ഥപസ്സേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ നിസീദതി, തേസം പിട്ഠിഭാഗേ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരസ്സ ആസനം പഞ്ഞാപേന്തി. സേസാ ഭിക്ഖൂ തം പരിവാരേത്വാ നിസീദന്തി. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ അഗ്ഗധമ്മപടിവിദ്ധത്താ ച മഹല്ലകത്താ ച ഥേരേ സഗാരവാ ഥേരം മഹാബ്രഹ്മം വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ആസീവിസം വിയ ച മഞ്ഞമാനാ ധുരാസനേ നിസീദന്താ ഓത്തപ്പന്തി ഹരായന്തി. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേഹി ധുരാസനത്ഥായ കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം പാരമിയോ പൂരിതാ, തേ ഇദാനി ധുരാസനേ നിസീദന്താ മമ ഓത്തപ്പന്തി ഹരായന്തി, ഫാസുവിഹാരം നേസം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ പതിരൂപേ കാലേ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ജനപദേ വസിതു’’ന്തി ആഹ, സത്ഥാ അനുജാനി.

ഥേരോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഛദ്ദന്തഭവനേ മന്ദാകിനിതീരം ഗതോ. പുബ്ബേ പച്ചേകബുദ്ധാനം പാരിചരിയായ കതപരിചയാ അട്ഠസഹസ്സാ ഹത്ഥിനാഗാ ഥേരം ദിസ്വാവ ‘‘അമ്ഹാകം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ആഗത’’ന്തി നഖേഹി ചങ്കമനം നിത്തിണം കത്വാ ആവരണസാഖാ ഹരിത്വാ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പടിജഗ്ഗിത്വാ വത്തം കത്വാ സബ്ബേ സന്നിപതിത്വാ മന്തയിംസു – ‘‘സചേ ഹി മയം ‘അയം ഥേരസ്സ കത്തബ്ബം കരിസ്സതി, അയം കരിസ്സതീ’തി പടിപജ്ജിസ്സാമ, ഥേരോ ബഹുഞാതികഗാമം ഗതോ വിയ യഥാധോതേനേവ പത്തേന ഗമിസ്സതി, വാരേന നം പടിജഗ്ഗിസ്സാമ, ഏകസ്സ പന വാരേ പത്തേ സേസേഹിപി നപ്പമജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വാരം ഠപയിംസു. വാരികനാഗോ പാതോവ ഥേരസ്സ മുഖോദകഞ്ച ദന്തകട്ഠഞ്ച ഠപേതി, വത്തം കരോതി.

മന്ദാകിനിപോക്ഖരണീ നാമ ചേസാ പണ്ണാസയോജനാ ഹോതി. തസ്സാ പഞ്ചവീസതിയോജനമത്തേ ഠാനേ സേവാലോ വാ പണകം വാ നത്ഥി, ഫലികവണ്ണം ഉദകമേവ ഹോതി. തതോ പരം പന കടിപ്പമാണേ ഉദകേ അഡ്ഢയോജനവിത്ഥതം സേസപദുമവനം പണ്ണാസയോജനം സരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. തദനന്തരം താവ മഹന്തമേവ രത്തപദുമവനം, തദനന്തരം രത്തകുമുദവനം, തദനന്തരം സേതകുമുദവനം, തദനന്തരം നീലുപ്പലവനം, തദനന്തരം രത്തുപ്പലവനം, തദനന്തരം സുഗന്ധരത്തസാലിവനം, തദനന്തരം ഏളാലുകലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദീനി മധുരരസാനി വല്ലിഫലാനി, തദനന്തരം അഡ്ഢയോജനവിത്ഥാരമേവ ഉച്ഛുവനം, തത്ഥ പൂഗരുക്ഖക്ഖന്ധപ്പമാണാ ഉച്ഛൂ, തദനന്തരം കദലിവനം, യതോ ദുവേ പക്കാനി ഖാദന്താ കിലമന്തി, തദനന്തരം ചാടിപ്പമാണഫലം പനസവനം, തദനന്തരം ജമ്ബുവനം, തദനന്തരം അമ്ബവനം, തദനന്തരം കപിത്ഥവനന്തി. സങ്ഖേപതോ തസ്മിം ദഹേ ഖാദിതബ്ബയുത്തകം ഫലം നാമ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം. കുസുമാനം പുപ്ഫനസമയേ വാതോ രേണുവട്ടിം ഉട്ഠാപേത്വാ പദുമിനിപത്തേസു ഠപേതി, തത്ഥ ഉദകഫുസിതാനി പതന്തി. തതോ ആദിച്ചപാകേന പച്ചിത്വാ പക്കപയോഘനികാ വിയ തിട്ഠതി, ഏതം പോക്ഖരമധു നാമ, തം ഥേരസ്സ ആഹരിത്വാ ദേന്തി. മുളാലം നങ്ഗലസീസമത്തം ഹോതി, തമ്പി ആഹരിത്വാ ദേന്തി. ഭിസം മഹാഭേരിപോക്ഖരപ്പമാണം ഹോതി, തസ്സ ഏകസ്മിം പബ്ബേ പാദഘടകപ്പമാണം ഖീരം ഹോതി, തം ആഹരിത്വാ ദേന്തി. പോക്ഖരട്ഠീനി മധുസക്ഖരായ യോജേത്വാ ദേന്തി. ഉച്ഛും പാസാണപിട്ഠേ ഠപേത്വാ പാദേന അക്കമന്തി. തതോ രസോ പഗ്ഘരിത്വാ സോണ്ഡിആവാടേ പൂരേത്വാ, ആദിച്ചപാകേന പച്ചിത്വാ ഖീരപാസാണപിണ്ഡോ വിയ തിട്ഠതി, തം ആഹരിത്വാ ദേന്തി. പനസകദലിഅമ്ബപക്കാദീസു കഥാവ നത്ഥി.

കേലാസപബ്ബതേ നാഗദത്തോ നാമ ദേവപുത്തോ വസതി. ഥേരോ കാലേന കാലം തസ്സ വിമാനദ്വാരം ഗച്ഛതി. സോ നവസപ്പിപോക്ഖരമധുചുണ്ണയുത്തസ്സ നിരുദകപായാസസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ ദേതി. സോ കിര കസ്സപബുദ്ധകാലേ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി സുഗന്ധസപ്പിനാ ഖീരസലാകം അദാസി. തേനസ്സേതം ഭോജനം ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഥേരോ ദ്വാദസ വസ്സാനി വസിത്വാ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേന്തോ പരിക്ഖീണഭാവം ഞത്വാ ‘‘കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഹത്ഥിനാഗേഹി മം ദ്വാദസ വസ്സാനി ഉപട്ഠഹന്തേഹി ദുക്കരം കതം, സത്ഥാരം അനുജാനാപേത്വാ ഏതേസംയേവ സന്തികേ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ആകാസേന ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. തേന വുത്തം ‘‘സുചിരസ്സേവ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തി.

നാമഞ്ചാതി കസ്മാ നാമം സാവേതി? ഥേരഞ്ഹി കേചി സഞ്ജാനന്തി, കേചി ന സഞ്ജാനന്തി. തത്ഥ ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘യേ മം അജാനന്താ ‘കോ ഏസ പണ്ഡരസീസോ ഓഭഗ്ഗോ ഗോപാനസിവങ്കോ മഹല്ലകോ സത്ഥാരാ സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോതീ’തി ചിത്തം പദൂസേസ്സന്തി, തേ അപായപൂരകാ ഭവിസ്സന്തി. യേ പന മം ജാനന്താ – ‘ദസസഹസ്സചക്കവാളേ സത്ഥാ വിയ പഞ്ഞാതോ പാകടോ മഹാസാവകോ’തി ചിത്തം പസാദേസ്സന്തി, തേ സഗ്ഗൂപഗാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി, സത്താനം അപായമഗ്ഗം പിദഹിത്വാ സഗ്ഗമഗ്ഗം വിവരന്തോ നാമം സാവേതി.

ബുദ്ധാനുബുദ്ധോതി പഠമം സത്ഥാ ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝി, പച്ഛാ ഥേരോ, തസ്മാ ബുദ്ധാനുബുദ്ധോതി, വുച്ചതി. തിബ്ബനിക്കമോതി ബാള്ഹവീരിയോ. വിവേകാനന്തി തിണ്ണം വിവേകാനം. തേവിജ്ജോ, ചേതോപരിയായകോവിദോതി ഛസു അഭിഞ്ഞാസു ചതസ്സോ വദതി. ഇതരാ ദ്വേ കിഞ്ചാപി ന വുത്താ, ഥേരോ പന ഛളഭിഞ്ഞോവ. ഇമിസ്സാ ച ഗാഥായ പരിയോസാനേ പരിസാ സന്നിസീദി. പരിസായ സന്നിസിന്നഭാവം ഞത്വാ ഥേരോ സത്ഥാരാ സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘പരിക്ഖീണാ മേ, ഭന്തേ, ആയുസങ്ഖാരാ, പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി, പരിനിബ്ബാനകാലം അനുജാനാപേസി. കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സസി കോണ്ഡഞ്ഞാതി? ഉപട്ഠാകേഹി മേ, ഭന്തേ, ഹത്ഥിനാഗേഹി ദുക്കരം കതം, തേസം സന്തികേതി. സത്ഥാ അനുജാനി.

ഥേരോ ദസബലം പദക്ഖിണം കത്വാ – ‘‘പുബ്ബം തം മേ, ഭന്തേ, പഠമദസ്സനം, ഇദം പച്ഛിമദസ്സന’’ന്തി പരിദേവന്തേ മഹാജനേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ, ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ – ‘‘മാ സോചിത്ഥ, മാ പരിദേവിത്ഥ, ബുദ്ധാ വാ ഹോന്തു ബുദ്ധസാവകാ വാ, ഉപ്പന്നാ സങ്ഖാരാ അഭിജ്ജനകാ നാമ നത്ഥീ’’തി മഹാജനം ഓവദിത്വാ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗമ്മ മന്ദാകിനിതീരേ ഓതരിത്വാ പോക്ഖരണിയം ന്ഹത്വാ നിവത്ഥനിവാസനോ കതുത്തരാസങ്ഗോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ ഫലസമാപത്തിയാ തയോ യാമേ വീതിനാമേത്വാ ബലവപച്ചൂസസമയേ പരിനിബ്ബായി. ഥേരസ്സ സഹപരിനിബ്ബാനാ ഹിമവതി സബ്ബരുക്ഖാ പുപ്ഫേഹി ച ഫലേഹി ച ഓനതവിനതാ അഹേസും. വാരികനാഗോ ഥേരസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം അജാനന്തോ പാതോവ മുഖോദകദന്തകട്ഠാനി ഉപട്ഠപേത്വാ വത്തം കത്വാ ഖാദനീയഫലാനി ആഹരിത്വാ ചങ്കമനകോടിയം അട്ഠാസി. സോ യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ ഥേരസ്സ നിക്ഖമനം അപസ്സന്തോ ‘‘കിം നു ഖോ ഏതം? പുബ്ബേ അയ്യോ പാതോവ ചങ്കമതി, മുഖം ധോവതി. അജ്ജ പന പണ്ണസാലതോപി ന നിക്ഖമതീ’’തി കുടിദ്വാരം കമ്പേത്വാ ഓലോകേന്തോ ഥേരം നിസിന്നകമേവ ദിസ്വാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ പരാമസിത്വാ അസ്സാസപസ്സാസേ പരിയേസന്തോ തേസം അപ്പവത്തിഭാവം ഞത്വാ – ‘‘പരിനിബ്ബുതോ ഥേരോ’’തി സോണ്ഡം മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ മഹാരവം വിരവി. സകലഹിമവന്തോ ഏകനിന്നാദോ അഹോസി. അട്ഠനാഗസഹസ്സാനി സന്നിപതിത്വാ ഥേരം ജേട്ഠകനാഗസ്സ കുമ്ഭേ നിസീദാപേത്വാ സുപുപ്ഫിതരുക്ഖസാഖാ ഗഹേത്വാ പരിവാരേത്വാ സകലഹിമവന്തം അനുവിചരിത്വാ സകട്ഠാനമേവ ആഗതാ.

സക്കോ വിസ്സകമ്മം ആമന്തേസി – ‘‘താത, അമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതാ പരിനിബ്ബുതോ, സക്കാരം കരിസ്സാമ, നവയോജനികം സബ്ബരതനമയം കൂടാഗാരം മാപേഹീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ ഥേരം തത്ഥ നിപജ്ജാപേത്വാ ഹത്ഥിനാഗാനം അദാസി. തേ കൂടാഗാരം ഉക്ഖിപിത്വാ തിയോജനസഹസ്സം ഹിമവന്തം പുനപ്പുനം ആവിജ്ഝിംസു. തേസം ഹത്ഥതോ ആകാസട്ഠകാ ദേവാ ഗഹേത്വാ സാധുകീളിതം കീളിംസു. തതോ വസ്സവലാഹകാ സീതവലാഹകാ ഉണ്ഹവലാഹകാ ചാതുമഹാരാജികാ താവതിംസാതി ഏതേനുപായേന യാവ ബ്രഹ്മലോകാ കൂടാഗാരം അഗമാസി, പുന ബ്രഹ്മാനോ ദേവാനന്തി അനുപുബ്ബേന ഹത്ഥിനാഗാനംയേവ കൂടാഗാരം അദംസു. ഏകേകാ ദേവതാ ചതുരങ്ഗുലമത്തം ചന്ദനഘടികം ആഹരി, ചിതകോ നവയോജനികോ അഹോസി. കൂടാഗാരം ചിതകം ആരോപയിംസു. പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ആകാസേനാഗന്ത്വാ സബ്ബരത്തിം സജ്ഝായമകംസു. അനുരുദ്ധത്ഥേരോ ധമ്മം കഥേസി, ബഹൂനം ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. പുനദിവസേ അരുണുഗ്ഗമനവേലായമേവ ചിതകം നിബ്ബാപേത്വാ സുമനമകുളവണ്ണാനം ധാതൂനം പരിസാവനം പൂരേത്വാ ഭഗവതി നിക്ഖമിത്വാ വേളുവനവിഹാരകോട്ഠകം സമ്പത്തേ ആഹരിത്വാ സത്ഥു ഹത്ഥേ ഠപയിംസു. സത്ഥാ ധാതുപരിസാവനം ഗഹേത്വാ പഥവിയാ ഹത്ഥം പസാരേസി, മഹാപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ രജതബുബ്ബുളസദിസം ചേതിയം നിക്ഖമി. സത്ഥാ സഹത്ഥേന ചേതിയേ ധാതുയോ നിധേസി. അജ്ജാപി കിര തം ചേതിയം ധരതിയേവാതി. നവമം.