൮. വങ്ഗീസസംയുത്തം

൧. നിക്ഖന്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. വങ്ഗീസസംയുത്തസ്സ പഠമേ അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേതി ആളവിയം അഗ്ഗചേതിയേ. അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ അഗ്ഗാളവഗോതമകാദീനി യക്ഖനാഗാദീനം ഭവനാനി, ചേതിയാനി അഹേസും. ഉപ്പന്നേ ബുദ്ധേ താനി അപനേത്വാ മനുസ്സാ വിഹാരേ കരിംസു. തേസം താനേവ നാമാനി ജാതാനി. നിഗ്രോധകപ്പേനാതി നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലവാസിനാ കപ്പത്ഥേരേന. ഓഹിയ്യകോതി ഓഹീനകോ. വിഹാരപാലോതി സോ കിര തദാ അവസ്സികോ ഹോതി പത്തചീവരഗ്ഗഹണേ അകോവിദോ. അഥ നം ഥേരാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ആവുസോ, ഇമാനി ഛത്തുപാഹനകത്തരയട്ഠിആദീനി ഓലോകേന്തോ നിസീദാ’’തി വിഹാരരക്ഖകം കത്വാ പിണ്ഡായ പവിസിംസു. തേന വുത്തം ‘‘വിഹാരപാലോ’’തി. സമലങ്കരിത്വാതി അത്തനോ വിഭവാനുരൂപേന അലങ്കാരേന അലങ്കരിത്വാ. ചിത്തം അനുദ്ധംസേതീതി കുസലചിത്തം വിദ്ധംസേതി വിനാസേതി. തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി ഏതസ്മിം രാഗേ ഉപ്പന്നേ തം കാരണം കുതോ ലബ്ഭാ. യം മേ പരോതി യേന മേ കാരണേന അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ വാ ധമ്മോ വാ അനഭിരതിം വിനോദേത്വാ ഇദാനേവ അഭിരതിം ഉപ്പാദേയ്യ ആചരിയുപജ്ഝായാപി മം വിഹാരേ ഓഹായ ഗതാ.

അഗാരസ്മാതി അഗാരതോ നിക്ഖന്തം. അനഗാരിയന്തി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതന്തി അത്ഥോ. കണ്ഹതോതി കണ്ഹപക്ഖതോ മാരപക്ഖതോ ആധാവന്തി. ഉഗ്ഗപുത്താതി ഉഗ്ഗതാനം പുത്താ മഹേസക്ഖാ രാജഞ്ഞഭൂതാ. ദള്ഹധമ്മിനോതി ദള്ഹധനുനോ, ഉത്തമപ്പമാണം ആചരിയധനും ധാരയമാനാ. സഹസ്സം അപലായിനന്തി യേ തേ സമന്താ സരേഹി പരികിരേയ്യും, തേസം അപലായീനം സങ്ഖം ദസ്സേന്തോ ‘‘സഹസ്സ’’ന്തി ആഹ. ഏതതോ ഭിയ്യോതി ഏതസ്മാ സഹസ്സാ അതിരേകതരാ. നേവ മം ബ്യാധയിസ്സന്തീതി മം ചാലേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. ധമ്മേ സമ്ഹി പതിട്ഠിതന്തി അനഭിരതിം വിനോദേത്വാ അഭിരതിം ഉപ്പാദനസമത്ഥേ സകേ സാസനധമ്മേ പതിട്ഠിതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇസ്സാസസഹസ്സേ താവ സമന്താ സരേഹി പരികിരന്തേ സിക്ഖിതോ പുരിസോ ദണ്ഡകം ഗഹേത്വാ സബ്ബേ സരേ സരീരേ അപതമാനേ അന്തരാവ പഹരിത്വാ പാദമൂലേ പാതേതി. തത്ഥ ഏകോപി ഇസ്സാസോ ദ്വേ സരേ ഏകതോ ന ഖിപതി, ഇമാ പന ഇത്ഥിയോ രൂപാരമ്മണാദിവസേന പഞ്ച പഞ്ച സരേ ഏകതോ ഖിപന്തി. ഏവം ഖിപന്തിയോ ഏതാ സചേപി അതിരേകസഹസ്സാ ഹോന്തി, നേവ മം ചാലേതും സക്ഖിസ്സന്തീതി.

സക്ഖീ ഹി മേ സുതം ഏതന്തി മയാ ഹി സമ്മുഖാ ഏതം സുതം. നിബ്ബാനഗമനം മഗ്ഗന്തി വിപസ്സനം സന്ധായാഹ. സോ ഹി നിബ്ബാനസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ, ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന പന ‘‘മഗ്ഗ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ മേതി തസ്മിം മേ അത്തനോ തരുണവിപസ്സനാസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനഗമനമഗ്ഗേ മനോ നിരതോ. പാപിമാതി കിലേസം ആലപതി. മച്ചൂതിപി തമേവ ആലപതി. ന മേ മഗ്ഗമ്പി ദക്ഖസീതി യഥാ മേ ഭവയോനിആദീസു ഗതമഗ്ഗമ്പി ന പസ്സസി, തഥാ കരിസ്സാമീതി. പഠമം.

൨. അരതീസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൦. ദുതിയേ നിക്ഖമതീതി വിഹാരാ നിക്ഖമതി. അപരജ്ജു വാ കാലേതി ദുതിയദിവസേ വാ ഭിക്ഖാചാരകാലേ. വിഹാരഗരുകോ കിരേസ ഥേരോ. അരതിഞ്ച രതിഞ്ചാതി സാസനേ അരതിം കാമഗുണേസു ച രതിം. സബ്ബസോ ഗേഹസിതഞ്ച വിതക്കന്തി പഞ്ചകാമഗുണഗേഹനിസ്സിതം പാപവിതക്കഞ്ച സബ്ബാകാരേന പഹായ. വനഥന്തി കിലേസമഹാവനം. കുഹിഞ്ചീതി കിസ്മിഞ്ചി ആരമ്മണേ. നിബ്ബനഥോതി നിക്കിലേസവനോ. അരതോതി തണ്ഹാരതിരഹിതോ.

പഥവിഞ്ച വേഹാസന്തി പഥവിട്ഠിതഞ്ച ഇത്ഥിപുരിസവത്ഥാലങ്കാരാദിവണ്ണം, വേഹാസട്ഠകഞ്ച ചന്ദസൂരിയോഭാസാദി. രൂപഗതന്തി രൂപമേവ. ജഗതോഗധന്തി ജഗതിയാ ഓഗധം, അന്തോപഥവിയം നാഗഭവനഗതന്തി അത്ഥോ. പരിജീയതീതി പരിജീരതി. സബ്ബമനിച്ചന്തി സബ്ബം തം അനിച്ചം. അയം ഥേരസ്സ മഹാവിപസ്സനാതി വദന്തി. ഏവം സമച്ചാതി ഏവം സമാഗന്ത്വാ. ചരന്തി മുതത്താതി വിഞ്ഞാതത്തഭാവാ വിഹരന്തി.

ഉപധീസൂതി ഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരേസു. ഗധിതാതി ഗിദ്ധാ. ദിട്ഠസുതേതി ചക്ഖുനാ ദിട്ഠേ രൂപേ, സോതേന സുതേ സദ്ദേ. പടിഘേ ച മുതേ ചാതി ഏത്ഥ പടിഘപദേന ഗന്ധരസാ ഗഹിതാ, മുതപദേന ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം. യോ ഏത്ഥ ന ലിമ്പതീതി യോ ഏതേസു പഞ്ചകാമഗുണേസു തണ്ഹാദിട്ഠിലേപേഹി ന ലിമ്പതി.

അഥ സട്ഠിനിസ്സിതാ സവിതക്കാ, പുഥൂ ജനതായ അധമ്മാ നിവിട്ഠാതി അഥ ഛ ആരമ്മണനിസ്സിതാ പുഥൂ അധമ്മവിതക്കാ ജനതായ നിവിട്ഠാതി അത്ഥോ. ന ച വഗ്ഗഗതസ്സ കുഹിഞ്ചീതി തേസം വസേന ന കത്ഥചി കിലേസവഗ്ഗഗതോ ഭവേയ്യ. നോ പന ദുട്ഠുല്ലഭാണീതി ദുട്ഠുല്ലവചനഭാണീപി ന സിയാ. സ ഭിക്ഖൂതി സോ ഏവംവിധോ ഭിക്ഖു നാമ ഹോതി.

ദബ്ബോതി ദബ്ബജാതികോ പണ്ഡിതോ. ചിരരത്തസമാഹിതോതി ദീഘരത്തം സമാഹിതചിത്തോ. നിപകോതി നേപക്കേന സമന്നാഗതോ പരിണതപഞ്ഞോ. അപിഹാലൂതി നിത്തണ്ഹോ. സന്തം പദന്തി നിബ്ബാനം. അജ്ഝഗമാ മുനീതി അധിഗതോ മുനി. പടിച്ച പരിനിബ്ബുതോ കങ്ഖതി കാലന്തി നിബ്ബാനം പടിച്ച കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ പരിനിബ്ബാനകാലം ആഗമേതി. ദുതിയം.

൩. പേസലസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൧. തതിയേ അതിമഞ്ഞതീതി ‘‘കിം ഇമേ മഹല്ലകാ? ന ഏതേസം പാളി, ന അട്ഠകഥാ, ന പദബ്യഞ്ജനമധുരതാ, അമ്ഹാകം പന പാളിപി അട്ഠകഥാപി നയസതേന നയസഹസ്സേന ഉപട്ഠാതീ’’തി അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞതി. ഗോതമാതി ഗോതമബുദ്ധസാവകത്താ അത്താനം ആലപതി. മാനപഥന്തി മാനാരമ്മണഞ്ചേവ മാനസഹഭുനോ ച ധമ്മേ. വിപ്പടിസാരീഹുവാതി വിപ്പടിസാരീ അഹുവാ, അഹോസീതി അത്ഥോ. മഗ്ഗജിനോതി മഗ്ഗേന ജിതകിലേസോ. കിത്തിഞ്ച സുഖഞ്ചാതി വണ്ണഭണനഞ്ച കായികചേതസികസുഖഞ്ച. അഖിലോധ പധാനവാതി അഖിലോ ഇധ പധാനവാ വീരിയസമ്പന്നോ. വിസുദ്ധോതി വിസുദ്ധോ ഭവേയ്യ. അസേസന്തി നിസ്സേസം നവവിധം. വിജ്ജായന്തകരോതി വിജ്ജായ കിലേസാനം അന്തകരോ. സമിതാവീതി രാഗാദീനം സമിതതായ സമിതാവീ. തതിയം.

൪. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൨. ചതുത്ഥേ രാഗോതി ആയസ്മാ ആനന്ദോ മഹാപുഞ്ഞോ സമ്ഭാവിതോ, തം രാജരാജമഹാമത്താദയോ നിമന്തേത്വാ അന്തോനിവേസനേ നിസീദാപേന്തി. സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാപി ഇത്ഥിയോ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ താലവണ്ടേന ബീജേന്തി, ഉപനിസീദിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി ധമ്മം സുണന്തി. തത്ഥ ആയസ്മതോ വങ്ഗീസസ്സ നവപബ്ബജിതസ്സ ആരമ്മണം പരിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തസ്സ ഇത്ഥിരൂപാരമ്മണേ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതി. സോ സദ്ധാപബ്ബജിതത്താ ഉജുജാതികോ കുലപുത്തോ ‘‘അയം മേ രാഗോ വഡ്ഢിത്വാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം അത്ഥം നാസേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ അനന്തരം നിസിന്നോവ ഥേരസ്സ അത്താനം ആവികരോന്തോ കാമരാഗേനാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ നിബ്ബാപനന്തി രാഗനിബ്ബാനകാരണം. വിപരിയേസാതി വിപല്ലാസേന. സുഭം രാഗൂപസഞ്ഹിതന്തി രാഗട്ഠാനിയം ഇട്ഠാരമ്മണം. പരതോ പസ്സാതി അനിച്ചതോ പസ്സ. മാ ച അത്തതോതി അത്തതോ മാ പസ്സ. കായഗതാ ത്യത്ഥൂതി കായഗതാ തേ അത്ഥു. അനിമിത്തഞ്ച ഭാവേഹീതി നിച്ചാദീനം നിമിത്താനം ഉഗ്ഘാടിതത്താ വിപസ്സനാ അനിമിത്താ നാമ, തം ഭാവേഹീതി വദതി. മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ ദസ്സനാഭിസമയാ ചേവ പഹാനാഭിസമയാ ച. ഉപസന്തോതി രാഗാദിസന്തതായ ഉപസന്തോ. ചതുത്ഥം.

൫. സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൩. പഞ്ചമേ അങ്ഗേഹീതി കാരണേഹി, അവയവേഹി വാ. മുസാവാദാവേരമണിആദീനി ഹി ചത്താരി സുഭാസിതവാചായ കാരണാനി, സച്ചവചനാദയോ ചത്താരോ അവയവാ. കാരണത്ഥേ ച അങ്ഗസദ്ദേ ‘‘ചതൂഹീ’’തി നിസ്സക്കവചനം ഹോതി, അവയവത്ഥേ കരണവചനം. സമന്നാഗതാതി സമനുആഗതാ പവത്താ യുത്താ ച. വാചാതി സമുല്ലപനവാചാ, യാ ‘‘വാചാ ഗിരാ ബ്യപ്പഥോ’’തി (ധ. സ. ൬൩൬) ച, ‘‘നേലാ കണ്ണസുഖാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൯) ച ആഗതാ. ‘‘യാ പന വാചായ ചേ കതം കമ്മ’’ന്തി ഏവം വിഞ്ഞത്തി ച ‘‘യാ ചതൂഹി വചീദുച്ചരിതേഹി ആരതി…പേ… അയം വുച്ചതി സമ്മാവാചാ’’തി (വിഭ. ൨൦൬) ഏവം വിരതി ച, ‘‘ഫരുസവാചാ, ഭിക്ഖവേ, ആസേവിതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിരയസംവത്തനികാ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൮.൪൦) ഏവം ചേതനാ ച വാചാതി ആഗതാ, ന സാ ഇധ അധിപ്പേതാ. കസ്മാ? അഭാസിതബ്ബതോ. സുഭാസിതാതി സുട്ഠു ഭാസിതാ. തേനസ്സാ അത്ഥാവഹതം ദീപേതി. നോ ദുബ്ഭാസിതാതി ന ദുട്ഠു ഭാസിതാ. തേനസ്സാ അനത്ഥാവഹനപഹാനതം ദീപേതി. അനവജ്ജാതി രാഗാദിവജ്ജരഹിതാ. ഇമിനാസ്സാ കാരണസുദ്ധിം ചതുദോസാഭാവഞ്ച ദീപേതി. അനനുവജ്ജാതി അനുവാദവിമുത്താ. ഇമിനാസ്സാ സബ്ബാകാരസമ്പത്തിം ദീപേതി. വിഞ്ഞൂനന്തി പണ്ഡിതാനം. തേന നിന്ദാപസംസാസു ബാലാ അപ്പമാണാതി ദീപേതി.

സുഭാസിതംയേവ ഭാസതീതി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ചതൂസു വാചങ്ഗേസു അഞ്ഞതരനിദ്ദോസവചനമേതം. നോ ദുബ്ഭാസിതന്തി തസ്സേവ വാചങ്ഗസ്സ പടിപക്ഖഭാസനനിവാരണം. നോ ദുബ്ഭാസിതന്തി ഇമിനാ മിച്ഛാവാചപ്പഹാനം ദീപേതി. സുഭാസിതന്തി ഇമിനാ പഹീനമിച്ഛാവാചേന ഭാസിതബ്ബവചനലക്ഖണം. അങ്ഗപരിദീപനത്ഥം പനേത്ഥ അഭാസിതബ്ബം പുബ്ബേ അവത്വാ ഭാസിതബ്ബമേവാഹ. ഏസ നയോ ധമ്മംയേവാതിആദീസുപി. ഏത്ഥ ച പഠമേന പിസുണദോസരഹിതം സമഗ്ഗകരണം വചനം വുത്തം, ദുതിയേന സമ്ഫപ്പലാപദോസരഹിതം ധമ്മതോ അനപേതം മന്താവചനം, ഇതരേഹി ദ്വീഹി ഫരുസാലികരഹിതാനി പിയസച്ചവചനാനി. ഇമേഹി ഖോതി ആദിനാ താനി അങ്ഗാനി പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേന്തോ തം വാചം നിഗമേതി. യഞ്ച അഞ്ഞേ പടിഞ്ഞാദീഹി അവയവേഹി, നാമാദീഹി പദേഹി, ലിങ്ഗവചനവിഭത്തികാലകാരകസമ്പത്തീഹി ച സമന്നാഗതം മുസാവാദാദിവാചമ്പി സുഭാസിതന്തി മഞ്ഞന്തി, തം പടിസേധേതി. അവയവാദിസമന്നാഗതാപി ഹി തഥാരൂപീ വാചാ ദുബ്ഭാസിതാവ ഹോതി അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അനത്ഥാവഹത്താ. ഇമേഹി പന ചതൂഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ സചേപി മിലക്ഖുഭാസാപരിയാപന്നാ ഘടചേടികാഗീതികപരിയാപന്നാപി ഹോതി, തഥാപി സുഭാസിതാവ ലോകിയലോകുത്തരഹിതസുഖാവഹത്താ. തഥാ ഹി മഗ്ഗപസ്സേ സസ്സം രക്ഖന്തിയാ സീഹളചേടികായ സീഹളകേനേവ ജാതിജരാമരണയുത്തം ഗീതികം ഗായന്തിയാ സദ്ദം സുത്വാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ സട്ഠിമത്താ വിപസ്സകാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു. തഥാ തിസ്സോ നാമ ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഭിക്ഖു പദുമസരസമീപേന ഗച്ഛന്തോ പദുമസരേ പദുമാനി ഭഞ്ജിത്വാ –

‘‘പാതോവ ഫുല്ലിതകോകനദം, സൂരിയാലോകേന ഭിജ്ജിയതേ;

ഏവം മനുസ്സത്തം ഗതാ സത്താ, ജരാഭിവേഗേന മദ്ദിയന്തീ’’തി. –

ഇമം ഗീതികം ഗായന്തിയാ ചേടികായ സുത്വാ അരഹത്തം പത്തോ.

ബുദ്ധന്തരേപി അഞ്ഞതരോ പുരിസോ സത്തഹി പുത്തേഹി സദ്ധിം അടവിതോ ആഗമ്മ അഞ്ഞതരായ ഇത്ഥിയാ മുസലേന തണ്ഡുലേ കോട്ടേന്തിയാ –

‘‘ജരായ പരിമദ്ദിതം ഏതം, മിലാതഛവിചമ്മനിസ്സിതം;

മരണേന ഭിജ്ജതി ഏതം, മച്ചുസ്സ ഘാസമാമിസം.

‘‘കിമീനം ആലയം ഏതം, നാനാകുണപേന പൂരിതം;

അസുചിസ്സ ഭാജനം ഏതം, കദലിക്ഖന്ധസമം ഇദ’’ന്തി. –

ഇമം ഗീതികം സുത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തോ സഹ പുത്തേഹി പച്ചേകബോധിം പത്തോ. ഏവം ഇമേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ വാചാ സചേപി മിലക്ഖുഭാസാപരിയാപന്നാ ഘടചേടികാഗീതികപരിയാപന്നാപി ഹോതി, തഥാപി സുഭാസിതാതി വേദിതബ്ബാ. സുഭാസിതത്താ ഏവ ച അനവജ്ജാ ച അനനുവജ്ജാ ച വിഞ്ഞൂനം അത്ഥത്ഥികാനം അത്ഥപടിസരണാനം, നോ ബ്യഞ്ജനപടിസരണാനന്തി.

സാരുപ്പാഹീതി അനുച്ഛവികാഹി. അഭിത്ഥവീതി പസംസി. ന താപയേതി വിപ്പടിസാരേന ന താപേയ്യ ന വിബാധേയ്യ. പരേതി പരേഹി ഭിന്ദന്തോ നാഭിഭവേയ്യ ന ബാധേയ്യ. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ അപിസുണവാചാവസേന ഭഗവന്തം ഥോമേതി. പടിനന്ദിതാതി പിയായിതാ. യം അനാദായാതി യം വാചം ഭാസന്തോ പരേസം പാപാനി അപ്പിയാനി ഫരുസവചനാനി അനാദായ അത്ഥബ്യഞ്ജനമധുരം പിയമേവ ഭാസതി, തം വാചം ഭാസേയ്യാതി പിയവാചാവസേന അഭിത്ഥവി.

അമതാതി സാധുഭാവേന അമതസദിസാ. വുത്തമ്പി ഹേതം – ‘‘സച്ചം ഹവേ സാദുതരം രസാന’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൪൬) നിബ്ബാനാമതപച്ചയത്താ വാ അമതാ. ഏസ ധമ്മോ സനന്തനോതി യാ അയം സച്ചവാചാ നാമ, ഏസ പോരാണോ ധമ്മോ ചരിയാ പവേണീ. ഇദമേവ ഹി പോരാണാനം ആചിണ്ണം, ന തേ അലികം ഭാസിംസു. തേനേവാഹ – സച്ചേ അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച, ആഹു സന്തോ പതിട്ഠിതാതി.

തത്ഥ സച്ചേ പതിട്ഠിതത്താവ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അത്ഥേ പതിട്ഠിതാ, അത്ഥേ പതിട്ഠിതത്താ ഏവ ധമ്മേ പതിട്ഠിതാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. സച്ചവിസേസനമേവ വാ ഏതം. ഇദം ഹി വുത്തം ഹോതി – സച്ചേ പതിട്ഠിതാ, കീദിസേ? അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച, യം പരേസം അത്ഥതോ അനപേതത്താ അത്ഥം അനുപരോധകരം, ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മം ധമ്മികമേവ അത്ഥം സാധേതീതി. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ സച്ചവചനവസേന അഭിത്ഥവി.

ഖേമന്തി അഭയം നിരുപദ്ദവം. കേന കാരണേനാതി ചേ. നിബ്ബാനപത്തിയാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായ, യസ്മാ കിലേസനിബ്ബാനം പാപേതി, വട്ടദുക്ഖസ്സ ച അന്തകിരിയായ സംവത്തതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ യം ബുദ്ധോ നിബ്ബാനപത്തിയാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായാതി ദ്വിന്നം നിബ്ബാനധാതൂനം അത്ഥായ ഖേമമഗ്ഗപ്പകാസനതോ ഖേമം വാചം ഭാസതി, സാ വേ വാചാനമുത്തമാതി സാ വാചാ സബ്ബവാചാനം സേട്ഠാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ മന്താവചനവസേന ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവന്തോ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസീതി. പഞ്ചമം.

൬. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൪. ഛട്ഠേ പോരിയാതി അക്ഖരാദിപരിപുണ്ണായ. വിസ്സട്ഠായാതി അവിബദ്ധായ അപലിബുദ്ധായ. ധമ്മസേനാപതിസ്സ ഹി കഥേന്തസ്സ പിത്താദീനം വസേന അപലിബുദ്ധവചനം ഹോതി, അയദണ്ഡേന പഹതകംസതാലതോ സദ്ദോ വിയ നിച്ഛരതി. അനേലഗലായാതി അനേലായ അഗലായ നിദ്ദോസായ ചേവ അക്ഖലിതപദബ്യഞ്ജനായ ച. ഥേരസ്സ ഹി കഥയതോ പദം വാ ബ്യഞ്ജനം വാ ന പരിഹായതി. അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാതി അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനസമത്ഥായ. ഭിക്ഖുനന്തി ഭിക്ഖൂനം.

സംഖിത്തേനപീതി ‘‘ചത്താരിമാനി, ആവുസോ, അരിയസച്ചാനി. കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം…പേ… ഇമാനി ഖോ, ആവുസോ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, തസ്മാതിഹ, ആവുസോ, ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി യോഗോ കരണീയോ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൬-൧൦൯൮) ഏവം സംഖിത്തേനപി ദേസേതി. വിത്ഥാരേനപീതി ‘‘കതമം, ആവുസോ, ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൭൩) നയേന താനേവ വിഭജന്തോ വിത്ഥാരേനപി ഭാസതി. ഖന്ധാദിദേസനാസുപി ഏസേവ നയോ. സാളികായിവ നിഗ്ഘോസോതി യഥാ മധുരം അമ്ബപക്കം സായിത്വാ പക്ഖേഹി വാതം ദത്വാ മധുരസ്സരം നിച്ഛാരേന്തിയാ സാളികസകുണിയാ നിഗ്ഘോസോ, ഏവം ഥേരസ്സ ധമ്മം കഥേന്തസ്സ മധുരോ നിഗ്ഘോസോ ഹോതി. പടിഭാനം ഉദീരയീതി സമുദ്ദതോ ഊമിയോ വിയ അനന്തം പടിഭാനം ഉട്ഠഹതി. ഓധേന്തീതി ഓദഹന്തി. ഛട്ഠം.

൭. പവാരണാസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൫. സത്തമേ തദഹൂതി തസ്മിം അഹു, തസ്മിം ദിവസേതി അത്ഥോ. ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ. ഉപവസന്തീതി ച സീലേന വാ അനസനേന വാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വസന്തീതി അത്ഥോ. സോ പനേസ ഉപോസഥദിവസോ അട്ഠമീചാതുദ്ദസീപന്നരസീഭേദേന തിവിധോ, തസ്മാ സേസദ്വയനിവാരണത്ഥം പന്നരസേതി വുത്തം. പവാരണായാതി വസ്സം-വുട്ഠ-പവാരണായ. വിസുദ്ധിപവാരണാതിപി ഏതിസ്സാവ നാമം. നിസിന്നോ ഹോതീതി സായന്ഹസമയേ സമ്പത്തപരിസായ കാലയുത്തം ധമ്മം ദേസേത്വാ ഉദകകോട്ഠകേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ നിവത്ഥനിവാസനോ ഏകംസം സുഗതമഹാചീവരം കത്വാ മജ്ഝിമത്ഥമ്ഭം നിസ്സായ പഞ്ഞത്തേ വരബുദ്ധാസനേ പുരത്ഥിമദിസായ ഉട്ഠഹതോ ചന്ദമണ്ഡലസ്സ സിരിം സിരിയാ അഭിഭവമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി. തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതന്തി യതോ യതോ അനുവിലോകേതി, തതോ തതോ തുണ്ഹീഭൂതമേവ. തത്ഥ ഹി ഏകഭിക്ഖുസ്സാപി ഹത്ഥകുക്കുച്ചം വാ പാദകുക്കുച്ചം വാ നത്ഥി, സബ്ബേ നിരവാ സന്തേന ഇരിയാപഥേന നിസീദിംസു. അനുവിലോകേത്വാതി ദിസ്സമാനപഞ്ചപസാദേഹി നേത്തേഹി അനുവിലോകേത്വാ. ഹന്ദാതി വോസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. ന ച മേ കിഞ്ചി ഗരഹഥാതി ഏത്ഥ ന ച കിഞ്ചീതി പുച്ഛനത്ഥേ ന-കാരോ. കിം മേ കിഞ്ചി ഗരഹഥ? യദി ഗരഹഥ, വദഥ, ഇച്ഛാപേമി വോ വത്തുന്തി അത്ഥോ. കായികം വാ വാചസികം വാതി ഇമിനാ കായവചീദ്വാരാനേവ പവാരേതി, ന മനോദ്വാരം. കസ്മാ? അപാകടത്താ. കായവചീദ്വാരേസു ഹി ദോസോ പാകടോ ഹോതി, ന മനോദ്വാരേ. ‘‘ഏകമഞ്ചേ സയതോപി ഹി കിം ചിന്തേസീ’’തി? പുച്ഛിത്വാ ചിത്താചാരം ജാനാതി. ഇതി മനോദ്വാരം അപാകടത്താ ന പവാരേതി, നോ അപരിസുദ്ധത്താ. ബോധിസത്തഭൂതസ്സാപി ഹി തസ്സ ഭൂരിദത്തഛദ്ദന്തസങ്ഖപാലധമ്മപാലാദികാലേ മനോദ്വാരം പരിസുദ്ധം, ഇദാനേത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

ഏതദവോചാതി ധമ്മസേനാപതിട്ഠാനേ ഠിതത്താ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഭാരം വഹന്തോ ഏതം അവോച. ന ഖോ മയം, ഭന്തേതി, ഭന്തേ, മയം ഭഗവതോ ന കിഞ്ചി ഗരഹാമ. കായികം വാ വാചസികം വാതി ഇദം ചതുന്നം അരക്ഖിയതം സന്ധായ ഥേരോ ആഹ. ഭഗവതോ ഹി ചത്താരി അരക്ഖിയാനി. യഥാഹ –

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ അരക്ഖിയാനി. കതമാനി ചത്താരി? പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിതം, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ വചീദുച്ചരിതം, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ, ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പരിസുദ്ധമനോസമാചാരോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ മനോദുച്ചരിതം, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ, ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പരിസുദ്ധാജീവോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ മിച്ഛാആജീവോ, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ ‘‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’’തി (അ. നി. ൭.൫൮).

ഇദാനി ഭഗവതോ യഥാഭൂതഗുണേ കഥേന്തോ ഭഗവാ ഹി, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനുപ്പന്നസ്സാതി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ പട്ഠായ അഞ്ഞേന സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ അനുപ്പാദിതപുബ്ബസ്സ. അസഞ്ജാതസ്സാതി ഇദം അനുപ്പന്നവേവചനമേവ. അനക്ഖാതസ്സാതി അഞ്ഞേന അദേസിതസ്സ. പച്ഛാ സമന്നാഗതാതി പഠമഗതസ്സ ഭഗവതോ പച്ഛാ സമനുആഗതാ. ഇതി ഥേരോ യസ്മാ സബ്ബേപി ഭഗവതോ സീലാദയോ ഗുണാ അരഹത്തമഗ്ഗമേവ നിസ്സായ ആഗതാ, തസ്മാ അരഹത്തമഗ്ഗമേവ നിസ്സായ ഗുണം കഥേസി. തേന സബ്ബഗുണാ കഥിതാവ ഹോന്തി. അഹഞ്ച ഖോ, ഭന്തേതി ഇദം ഥേരോ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ അത്തനോ ചേവ സങ്ഘസ്സ ച കായികവാചസികം പവാരേന്തോ ആഹ.

പിതരാ പവത്തിതന്തി ചക്കവത്തിമ്ഹി കാലങ്കതേ വാ പബ്ബജിതേ വാ സത്താഹച്ചയേന ചക്കം അന്തരധായതി, തതോ ദസവിധം ദ്വാദസവിധം ചക്കവത്തിവത്തം പൂരേത്വാ നിസിന്നസ്സ പുത്തസ്സ അഞ്ഞം പാതുഭവതി, തം സോ പവത്തേതി. രതനമയത്താ പന സദിസട്ഠേന തദേവ വത്തം കത്വാ ‘‘പിതരാ പവത്തിത’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ വാ സോ ‘‘അപ്പോസ്സുക്കോ ത്വം, ദേവ, ഹോഹി, അഹമനുസാസിസ്സാമീ’’തി ആഹ, തസ്മാ പിതരാ പവത്തിതം ആണാചക്കം അനുപ്പവത്തേതി നാമ. സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേസീതി സമ്മാ നയേന ഹേതുനാ കാരണേനേവ അനുപ്പവത്തേസി. ഭഗവാ ഹി ചതുസച്ചധമ്മം കഥേതി, ഥേരോ തമേവ അനുകഥേതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്താതി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്താ, അരൂപാവചരസമാപത്തിയാ രൂപകായതോ വിമുത്താ, അഗ്ഗമഗ്ഗേന നാമകായതോതി. പഞ്ഞാവിമുത്താതി പഞ്ഞായ വിമുത്താ തേവിജ്ജാദിഭാവം അപ്പത്താ ഖീണാസവാ.

വിസുദ്ധിയാതി വിസുദ്ധത്ഥായ. സംയോജനബന്ധനച്ഛിദാതി സംയോജനസങ്ഖാതേ ചേവ ബന്ധനസങ്ഖാതേ ച കിലേസേ ഛിന്ദിത്വാ ഠിതാ. വിജിതസങ്ഗാമന്തി വിജിതരാഗദോസമോഹസങ്ഗാമം, മാരബലസ്സ വിജിതത്താപി വിജിതസങ്ഗാമം. സത്ഥവാഹന്തി അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗരഥേ ആരോപേത്വാ വേനേയ്യസത്ഥം വാഹേതി സംസാരകന്താരം ഉത്താരേതീതി ഭഗവാ സത്ഥവാഹോ, തം സത്ഥവാഹം. പലാപോതി അന്തോതുച്ഛോ ദുസ്സീലോ. ആദിച്ചബന്ധുനന്തി ആദിച്ചബന്ധും സത്ഥാരം ദസബലം വന്ദാമീതി വദതി. സത്തമം.

൮. പരോസഹസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൬. അട്ഠമേ പരോസഹസ്സന്തി അതിരേകസഹസ്സം. അകുതോഭയന്തി നിബ്ബാനേ കുതോചി ഭയം നത്ഥി, നിബ്ബാനപ്പത്തസ്സ വാ കുതോചി ഭയം നത്ഥീതി നിബ്ബാനം അകുതോഭയം നാമ. ഇസീനം ഇസിസത്തമോതി വിപസ്സിതോ പട്ഠായ ഇസീനം സത്തമകോ ഇസി.

കിം നു തേ വങ്ഗീസാതി ഇദം ഭഗവാ അത്ഥുപ്പത്തിവസേന ആഹ. സങ്ഘമജ്ഝേ കിര കഥാ ഉദപാദി ‘‘വങ്ഗീസത്ഥേരോ വിസ്സട്ഠവത്തോ, നേവ ഉദ്ദേസേ, ന പരിപുച്ഛായ, ന യോനിസോമനസികാരേ കമ്മം കരോതി, ഗാഥാ ബന്ധന്തോ ചുണ്ണിയപദാനി കരോന്തോ വിചരതീ’’തി. അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ വങ്ഗീസസ്സ പടിഭാനസമ്പത്തിം ന ജാനന്തി, ചിന്തേത്വാ ചിന്തേത്വാ വദതീതി മഞ്ഞന്തി, പടിഭാനസമ്പത്തിമസ്സ ജാനാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘കിം നു തേ വങ്ഗീസാ’’തിആദിമാഹ.

ഉമ്മഗ്ഗപഥന്തി അനേകാനി കിലേസുമ്മുജ്ജനസതാനി, വട്ടപഥത്താ പന പഥന്തി വുത്തം. പഭിജ്ജ ഖിലാനീതി രാഗഖിലാദീനി പഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ ചരസി. തം പസ്സഥാതി തം ഏവം അഭിഭുയ്യ ഭിന്ദിത്വാ ചരന്തം ബുദ്ധം പസ്സഥ. ബന്ധപമുഞ്ചകരന്തി ബന്ധനമോചനകരം. അസിതന്തി അനിസ്സിതം. ഭാഗസോ പവിഭജന്തി സതിപട്ഠാനാദികോട്ഠാസവസേന ധമ്മം വിഭജന്തം. പവിഭജ്ജാതി വാ പാഠോ, അങ്ഗപച്ചങ്ഗകോട്ഠാസവസേന വിഭജിത്വാ വിഭജിത്വാ പസ്സഥാതി അത്ഥോ.

ഓഘസ്സാതി ചതുരോഘസ്സ. അനേകവിഹിതന്തി സതിപട്ഠാനാദിവസേന അനേകവിധം. തസ്മിം ച അമതേ അക്ഖാതേതി തസ്മിം തേന അക്ഖാതേ അമതേ. ധമ്മദ്ദസാതി ധമ്മസ്സ പസ്സിതാരോ. ഠിതാ അസംഹീരാതി അസംഹാരിയാ ഹുത്വാ പതിട്ഠിതാ.

അതിവിജ്ഝാതി അതിവിജ്ഝിത്വാ. സബ്ബട്ഠിതീനന്തി സബ്ബേസം ദിട്ഠിട്ഠാനാനം വിഞ്ഞാണട്ഠിതീനം വാ. അതിക്കമമദ്ദസാതി അതിക്കമഭൂതം നിബ്ബാനമദ്ദസ. അഗ്ഗന്തി ഉത്തമധമ്മം. അഗ്ഗേതി വാ പാഠോ, പഠമതരന്തി അത്ഥോ. ദസദ്ധാനന്തി പഞ്ചന്നം, അഗ്ഗധമ്മം പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം, അഗ്ഗേ വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ധമ്മം ദേസേസീതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഏസ ധമ്മോ സുദേസിതോതി ജാനന്തേന ച പമാദോ ന കാതബ്ബോ, തസ്മാ. അനുസിക്ഖേതി തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖേയ്യ. അട്ഠമം.

൯. കോണ്ഡഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൭. നവമേ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോതി പഠമം ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതത്താ ഏവം ഗഹിതനാമോ ഥേരോ. സുചിരസ്സേവാതി കീവചിരസ്സ? ദ്വാദസന്നം സംവച്ഛരാനം. ഏത്തകം കാലം കത്ഥ വിഹാസീതി. ഛദ്ദന്തഭവനേ മന്ദാകിനിപോക്ഖരണിയാ തീരേ പച്ചേകബുദ്ധാനം വസനട്ഠാനേ. കസ്മാ? വിഹാരഗരുതായ. സോ ഹി പഞ്ഞവാ മഹാസാവകോ. യഥേവ ഭഗവതോ, ഏവമസ്സ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സാനം അബ്ഭന്തരേ ഗുണാ പത്ഥടാവ. ദേവമനുസ്സാ തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജം കത്വാ ‘‘അഗ്ഗധമ്മം പടിവിദ്ധസാവകോ’’തി അനന്തരം ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പൂജേന്തി. സന്തികം ആഗതാനഞ്ച നാമ തഥാരൂപാ ധമ്മകഥാ വാ പടിസന്ഥാരോ വാ കാതബ്ബോ ഹോതി. ഥേരോ ച വിഹാരഗരുകോ, തേനസ്സ സോ പപഞ്ചോ വിയ ഉപട്ഠാതി. ഇതി വിഹാരഗരുതായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഹാസി.

അപരമ്പി കാരണം – ഭിക്ഖാചാരവേലായം താവ സബ്ബസാവകാ വസ്സഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തി. ധമ്മദേസനാകാലേ പന മജ്ഝട്ഠാനേ അലങ്കതബുദ്ധാസനമ്ഹി സത്ഥരി നിസിന്നേ ദക്ഖിണഹത്ഥപസ്സേ ധമ്മസേനാപതി, വാമഹത്ഥപസ്സേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ നിസീദതി, തേസം പിട്ഠിഭാഗേ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരസ്സ ആസനം പഞ്ഞാപേന്തി. സേസാ ഭിക്ഖൂ തം പരിവാരേത്വാ നിസീദന്തി. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ അഗ്ഗധമ്മപടിവിദ്ധത്താ ച മഹല്ലകത്താ ച ഥേരേ സഗാരവാ ഥേരം മഹാബ്രഹ്മം വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ആസീവിസം വിയ ച മഞ്ഞമാനാ ധുരാസനേ നിസീദന്താ ഓത്തപ്പന്തി ഹരായന്തി. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേഹി ധുരാസനത്ഥായ കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം പാരമിയോ പൂരിതാ, തേ ഇദാനി ധുരാസനേ നിസീദന്താ മമ ഓത്തപ്പന്തി ഹരായന്തി, ഫാസുവിഹാരം നേസം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ പതിരൂപേ കാലേ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ജനപദേ വസിതു’’ന്തി ആഹ, സത്ഥാ അനുജാനി.

ഥേരോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഛദ്ദന്തഭവനേ മന്ദാകിനിതീരം ഗതോ. പുബ്ബേ പച്ചേകബുദ്ധാനം പാരിചരിയായ കതപരിചയാ അട്ഠസഹസ്സാ ഹത്ഥിനാഗാ ഥേരം ദിസ്വാവ ‘‘അമ്ഹാകം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ആഗത’’ന്തി നഖേഹി ചങ്കമനം നിത്തിണം കത്വാ ആവരണസാഖാ ഹരിത്വാ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പടിജഗ്ഗിത്വാ വത്തം കത്വാ സബ്ബേ സന്നിപതിത്വാ മന്തയിംസു – ‘‘സചേ ഹി മയം ‘അയം ഥേരസ്സ കത്തബ്ബം കരിസ്സതി, അയം കരിസ്സതീ’തി പടിപജ്ജിസ്സാമ, ഥേരോ ബഹുഞാതികഗാമം ഗതോ വിയ യഥാധോതേനേവ പത്തേന ഗമിസ്സതി, വാരേന നം പടിജഗ്ഗിസ്സാമ, ഏകസ്സ പന വാരേ പത്തേ സേസേഹിപി നപ്പമജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വാരം ഠപയിംസു. വാരികനാഗോ പാതോവ ഥേരസ്സ മുഖോദകഞ്ച ദന്തകട്ഠഞ്ച ഠപേതി, വത്തം കരോതി.

മന്ദാകിനിപോക്ഖരണീ നാമ ചേസാ പണ്ണാസയോജനാ ഹോതി. തസ്സാ പഞ്ചവീസതിയോജനമത്തേ ഠാനേ സേവാലോ വാ പണകം വാ നത്ഥി, ഫലികവണ്ണം ഉദകമേവ ഹോതി. തതോ പരം പന കടിപ്പമാണേ ഉദകേ അഡ്ഢയോജനവിത്ഥതം സേസപദുമവനം പണ്ണാസയോജനം സരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. തദനന്തരം താവ മഹന്തമേവ രത്തപദുമവനം, തദനന്തരം രത്തകുമുദവനം, തദനന്തരം സേതകുമുദവനം, തദനന്തരം നീലുപ്പലവനം, തദനന്തരം രത്തുപ്പലവനം, തദനന്തരം സുഗന്ധരത്തസാലിവനം, തദനന്തരം ഏളാലുകലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദീനി മധുരരസാനി വല്ലിഫലാനി, തദനന്തരം അഡ്ഢയോജനവിത്ഥാരമേവ ഉച്ഛുവനം, തത്ഥ പൂഗരുക്ഖക്ഖന്ധപ്പമാണാ ഉച്ഛൂ, തദനന്തരം കദലിവനം, യതോ ദുവേ പക്കാനി ഖാദന്താ കിലമന്തി, തദനന്തരം ചാടിപ്പമാണഫലം പനസവനം, തദനന്തരം ജമ്ബുവനം, തദനന്തരം അമ്ബവനം, തദനന്തരം കപിത്ഥവനന്തി. സങ്ഖേപതോ തസ്മിം ദഹേ ഖാദിതബ്ബയുത്തകം ഫലം നാമ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം. കുസുമാനം പുപ്ഫനസമയേ വാതോ രേണുവട്ടിം ഉട്ഠാപേത്വാ പദുമിനിപത്തേസു ഠപേതി, തത്ഥ ഉദകഫുസിതാനി പതന്തി. തതോ ആദിച്ചപാകേന പച്ചിത്വാ പക്കപയോഘനികാ വിയ തിട്ഠതി, ഏതം പോക്ഖരമധു നാമ, തം ഥേരസ്സ ആഹരിത്വാ ദേന്തി. മുളാലം നങ്ഗലസീസമത്തം ഹോതി, തമ്പി ആഹരിത്വാ ദേന്തി. ഭിസം മഹാഭേരിപോക്ഖരപ്പമാണം ഹോതി, തസ്സ ഏകസ്മിം പബ്ബേ പാദഘടകപ്പമാണം ഖീരം ഹോതി, തം ആഹരിത്വാ ദേന്തി. പോക്ഖരട്ഠീനി മധുസക്ഖരായ യോജേത്വാ ദേന്തി. ഉച്ഛും പാസാണപിട്ഠേ ഠപേത്വാ പാദേന അക്കമന്തി. തതോ രസോ പഗ്ഘരിത്വാ സോണ്ഡിആവാടേ പൂരേത്വാ, ആദിച്ചപാകേന പച്ചിത്വാ ഖീരപാസാണപിണ്ഡോ വിയ തിട്ഠതി, തം ആഹരിത്വാ ദേന്തി. പനസകദലിഅമ്ബപക്കാദീസു കഥാവ നത്ഥി.

കേലാസപബ്ബതേ നാഗദത്തോ നാമ ദേവപുത്തോ വസതി. ഥേരോ കാലേന കാലം തസ്സ വിമാനദ്വാരം ഗച്ഛതി. സോ നവസപ്പിപോക്ഖരമധുചുണ്ണയുത്തസ്സ നിരുദകപായാസസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ ദേതി. സോ കിര കസ്സപബുദ്ധകാലേ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി സുഗന്ധസപ്പിനാ ഖീരസലാകം അദാസി. തേനസ്സേതം ഭോജനം ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഥേരോ ദ്വാദസ വസ്സാനി വസിത്വാ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേന്തോ പരിക്ഖീണഭാവം ഞത്വാ ‘‘കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഹത്ഥിനാഗേഹി മം ദ്വാദസ വസ്സാനി ഉപട്ഠഹന്തേഹി ദുക്കരം കതം, സത്ഥാരം അനുജാനാപേത്വാ ഏതേസംയേവ സന്തികേ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ആകാസേന ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. തേന വുത്തം ‘‘സുചിരസ്സേവ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തി.

നാമഞ്ചാതി കസ്മാ നാമം സാവേതി? ഥേരഞ്ഹി കേചി സഞ്ജാനന്തി, കേചി ന സഞ്ജാനന്തി. തത്ഥ ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘യേ മം അജാനന്താ ‘കോ ഏസ പണ്ഡരസീസോ ഓഭഗ്ഗോ ഗോപാനസിവങ്കോ മഹല്ലകോ സത്ഥാരാ സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോതീ’തി ചിത്തം പദൂസേസ്സന്തി, തേ അപായപൂരകാ ഭവിസ്സന്തി. യേ പന മം ജാനന്താ – ‘ദസസഹസ്സചക്കവാളേ സത്ഥാ വിയ പഞ്ഞാതോ പാകടോ മഹാസാവകോ’തി ചിത്തം പസാദേസ്സന്തി, തേ സഗ്ഗൂപഗാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി, സത്താനം അപായമഗ്ഗം പിദഹിത്വാ സഗ്ഗമഗ്ഗം വിവരന്തോ നാമം സാവേതി.

ബുദ്ധാനുബുദ്ധോതി പഠമം സത്ഥാ ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝി, പച്ഛാ ഥേരോ, തസ്മാ ബുദ്ധാനുബുദ്ധോതി, വുച്ചതി. തിബ്ബനിക്കമോതി ബാള്ഹവീരിയോ. വിവേകാനന്തി തിണ്ണം വിവേകാനം. തേവിജ്ജോ, ചേതോപരിയായകോവിദോതി ഛസു അഭിഞ്ഞാസു ചതസ്സോ വദതി. ഇതരാ ദ്വേ കിഞ്ചാപി ന വുത്താ, ഥേരോ പന ഛളഭിഞ്ഞോവ. ഇമിസ്സാ ച ഗാഥായ പരിയോസാനേ പരിസാ സന്നിസീദി. പരിസായ സന്നിസിന്നഭാവം ഞത്വാ ഥേരോ സത്ഥാരാ സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘പരിക്ഖീണാ മേ, ഭന്തേ, ആയുസങ്ഖാരാ, പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി, പരിനിബ്ബാനകാലം അനുജാനാപേസി. കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സസി കോണ്ഡഞ്ഞാതി? ഉപട്ഠാകേഹി മേ, ഭന്തേ, ഹത്ഥിനാഗേഹി ദുക്കരം കതം, തേസം സന്തികേതി. സത്ഥാ അനുജാനി.

ഥേരോ ദസബലം പദക്ഖിണം കത്വാ – ‘‘പുബ്ബം തം മേ, ഭന്തേ, പഠമദസ്സനം, ഇദം പച്ഛിമദസ്സന’’ന്തി പരിദേവന്തേ മഹാജനേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ, ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ – ‘‘മാ സോചിത്ഥ, മാ പരിദേവിത്ഥ, ബുദ്ധാ വാ ഹോന്തു ബുദ്ധസാവകാ വാ, ഉപ്പന്നാ സങ്ഖാരാ അഭിജ്ജനകാ നാമ നത്ഥീ’’തി മഹാജനം ഓവദിത്വാ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗമ്മ മന്ദാകിനിതീരേ ഓതരിത്വാ പോക്ഖരണിയം ന്ഹത്വാ നിവത്ഥനിവാസനോ കതുത്തരാസങ്ഗോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ ഫലസമാപത്തിയാ തയോ യാമേ വീതിനാമേത്വാ ബലവപച്ചൂസസമയേ പരിനിബ്ബായി. ഥേരസ്സ സഹപരിനിബ്ബാനാ ഹിമവതി സബ്ബരുക്ഖാ പുപ്ഫേഹി ച ഫലേഹി ച ഓനതവിനതാ അഹേസും. വാരികനാഗോ ഥേരസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം അജാനന്തോ പാതോവ മുഖോദകദന്തകട്ഠാനി ഉപട്ഠപേത്വാ വത്തം കത്വാ ഖാദനീയഫലാനി ആഹരിത്വാ ചങ്കമനകോടിയം അട്ഠാസി. സോ യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ ഥേരസ്സ നിക്ഖമനം അപസ്സന്തോ ‘‘കിം നു ഖോ ഏതം? പുബ്ബേ അയ്യോ പാതോവ ചങ്കമതി, മുഖം ധോവതി. അജ്ജ പന പണ്ണസാലതോപി ന നിക്ഖമതീ’’തി കുടിദ്വാരം കമ്പേത്വാ ഓലോകേന്തോ ഥേരം നിസിന്നകമേവ ദിസ്വാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ പരാമസിത്വാ അസ്സാസപസ്സാസേ പരിയേസന്തോ തേസം അപ്പവത്തിഭാവം ഞത്വാ – ‘‘പരിനിബ്ബുതോ ഥേരോ’’തി സോണ്ഡം മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ മഹാരവം വിരവി. സകലഹിമവന്തോ ഏകനിന്നാദോ അഹോസി. അട്ഠനാഗസഹസ്സാനി സന്നിപതിത്വാ ഥേരം ജേട്ഠകനാഗസ്സ കുമ്ഭേ നിസീദാപേത്വാ സുപുപ്ഫിതരുക്ഖസാഖാ ഗഹേത്വാ പരിവാരേത്വാ സകലഹിമവന്തം അനുവിചരിത്വാ സകട്ഠാനമേവ ആഗതാ.

സക്കോ വിസ്സകമ്മം ആമന്തേസി – ‘‘താത, അമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതാ പരിനിബ്ബുതോ, സക്കാരം കരിസ്സാമ, നവയോജനികം സബ്ബരതനമയം കൂടാഗാരം മാപേഹീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ ഥേരം തത്ഥ നിപജ്ജാപേത്വാ ഹത്ഥിനാഗാനം അദാസി. തേ കൂടാഗാരം ഉക്ഖിപിത്വാ തിയോജനസഹസ്സം ഹിമവന്തം പുനപ്പുനം ആവിജ്ഝിംസു. തേസം ഹത്ഥതോ ആകാസട്ഠകാ ദേവാ ഗഹേത്വാ സാധുകീളിതം കീളിംസു. തതോ വസ്സവലാഹകാ സീതവലാഹകാ ഉണ്ഹവലാഹകാ ചാതുമഹാരാജികാ താവതിംസാതി ഏതേനുപായേന യാവ ബ്രഹ്മലോകാ കൂടാഗാരം അഗമാസി, പുന ബ്രഹ്മാനോ ദേവാനന്തി അനുപുബ്ബേന ഹത്ഥിനാഗാനംയേവ കൂടാഗാരം അദംസു. ഏകേകാ ദേവതാ ചതുരങ്ഗുലമത്തം ചന്ദനഘടികം ആഹരി, ചിതകോ നവയോജനികോ അഹോസി. കൂടാഗാരം ചിതകം ആരോപയിംസു. പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ആകാസേനാഗന്ത്വാ സബ്ബരത്തിം സജ്ഝായമകംസു. അനുരുദ്ധത്ഥേരോ ധമ്മം കഥേസി, ബഹൂനം ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. പുനദിവസേ അരുണുഗ്ഗമനവേലായമേവ ചിതകം നിബ്ബാപേത്വാ സുമനമകുളവണ്ണാനം ധാതൂനം പരിസാവനം പൂരേത്വാ ഭഗവതി നിക്ഖമിത്വാ വേളുവനവിഹാരകോട്ഠകം സമ്പത്തേ ആഹരിത്വാ സത്ഥു ഹത്ഥേ ഠപയിംസു. സത്ഥാ ധാതുപരിസാവനം ഗഹേത്വാ പഥവിയാ ഹത്ഥം പസാരേസി, മഹാപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ രജതബുബ്ബുളസദിസം ചേതിയം നിക്ഖമി. സത്ഥാ സഹത്ഥേന ചേതിയേ ധാതുയോ നിധേസി. അജ്ജാപി കിര തം ചേതിയം ധരതിയേവാതി. നവമം.

൧൦. മോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൮. ദസമേ സമന്നേസതീതി പരിയേസതി പച്ചവേക്ഖതി. നഗസ്സാതി പബ്ബതസ്സ. മുനിന്തി ബുദ്ധമുനിം. ദുക്ഖസ്സ പാരഗുന്തി ദുക്ഖപാരം ഗതം. സമന്നേസന്തി സമന്നേസന്തോ. ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നന്തി ഏവം സബ്ബഗുണസമ്പന്നം. അനേകാകാരസമ്പന്നന്തി അനേകേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതം. ദസമം.

൧൧. ഗഗ്ഗരാസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൯. ഏകാദസമേ ത്യാസ്സുദന്തി തേ അസ്സുദം. അസ്സുദന്തി നിപാതമത്തം. വണ്ണേനാതി സരീരവണ്ണേന. യസസാതി പരിവാരേന. വിഗതമലോവ ഭാണുമാതി വിഗതമലോ ആദിച്ചോ വിയ. ഏകാദസമം.

൧൨. വങ്ഗീസസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൦. ദ്വാദസമേ ആയസ്മാതി പിയവചനം. വങ്ഗീസോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സോ കിര പുബ്ബേ പദുമുത്തരകാലേ പടിഭാനസമ്പന്നം സാവകം ദിസ്വാ ദാനം ദത്വാ പത്ഥനം കത്വാ കപ്പസതസഹസ്സം പാരമിയോ പൂരേത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സകലജമ്ബുദീപേ വാദകാമതായ ജമ്ബുസാഖം പരിഹരിത്വാ ഏകേന പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം വാദം കത്വാ വാദേ ജയപരാജയാനുഭാവേന തേനേവ പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേത്വാ വസമാനായ ഏകിസ്സാ പരിബ്ബാജികായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ വയം ആഗമ്മ മാതിതോ പഞ്ചവാദസതാനി, പിതിതോ പഞ്ചവാദസതാനീതി വാദസഹസ്സം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിചരതി. ഏകഞ്ച വിജ്ജം ജാനാതി, യം വിജ്ജം പരിജപ്പിത്വാ മതാനം സീസം അങ്ഗുലിയാ പഹരിത്വാ – ‘‘അസുകട്ഠാനേ നിബ്ബത്തോ’’തി ജാനാതി. സോ അനുപുബ്ബേന ഗാമനിഗമാദീസു വിചരന്തോ പഞ്ചഹി മാണവകസതേഹി സദ്ധിം സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോ നഗരദ്വാരേ സാലായ നിസീദതി.

തദാ ച നഗരവാസിനോ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ ധമ്മസ്സവനായ വിഹാരം ഗച്ഛന്തി. മാണവോ ദിസ്വാ, ‘‘കഹം ഗച്ഛഥാ’’തി? പുച്ഛി. തേ ‘‘ദസബലസ്സ സന്തികം ധമ്മസ്സവനായാ’’തി ആഹംസു. സോപി സപരിവാരോ തേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം ഭഗവാ ആഹ – ‘‘വങ്ഗീസ, ഭദ്ദകം കിര സിപ്പം ജാനാസീ’’തി. ‘‘ഭോ ഗോതമ, അഹം ബഹുസിപ്പം ജാനാമി. തുമ്ഹേ കതരം സന്ധായ വദഥാ’’തി? ഛവദൂസകസിപ്പന്തി. ആമ, ഭോ ഗോതമാതി. അഥസ്സ ഭഗവാ അത്തനോ ആനുഭാവേന നിരയേ നിബ്ബത്തസ്സ സീസം ദസ്സേത്വാ, ‘‘വങ്ഗീസ, അയം കഹം നിബ്ബത്തോ’’തി പുച്ഛി. സോ മന്തം ജപ്പിത്വാ അങ്ഗുലിയാ പഹരിത്വാ ‘‘നിരയേ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, വങ്ഗീസ, സുകഥിത’’ന്തി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തസ്സ സീസം ദസ്സേസി. തമ്പി സോ തഥേവ ബ്യാകാസി. അഥസ്സ ഖീണാസവസ്സ സീസം ദസ്സേസി. സോ പുനപ്പുനം മന്തം പരിവത്തേത്വാപി അങ്ഗുലിയാ പഹരിത്വാപി നിബ്ബത്തട്ഠാനം ന പസ്സതി.

അഥ നം ഭഗവാ ‘‘കിലമസി, വങ്ഗീസാ’’തി ആഹ? ആമ ഭോ, ഗോതമാതി. പുനപ്പുനം ഉപധാരേഹീതി. തഥാ കരോന്തോപി അദിസ്വാ, ‘‘തുമ്ഹേ, ഭോ ഗോതമ, ജാനാഥാ’’തി ആഹ. ആമ, വങ്ഗീസ, മം നിസ്സായ ചേസ ഗതോ, അഹമസ്സ ഗതിം ജാനാമീതി. മന്തേന ജാനാസി, ഭോ ഗോതമാതി? ആമ, വങ്ഗീസ, ഏകേന മന്തേനേവ ജാനാമീതി. ഭോ ഗോതമ, മയ്ഹം മന്തേന ഇമം മന്തം ദേഥാതി. അമൂലികോ, വങ്ഗീസ, മയ്ഹം മന്തോതി. ദേഥ, ഭോ ഗോതമാതി. ന സക്കാ മയ്ഹം സന്തികേ അപബ്ബജിതസ്സ ദാതുന്തി. സോ അന്തേവാസികേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ സമണോ ഗോതമോ അതിരേകസിപ്പം ജാനാതി, അഹം ഇമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ സിപ്പം ഗണ്ഹാമി, തതോ സകലജമ്ബുദീപേ അമ്ഹേഹി ബഹുതരം ജാനന്തോ നാമ ന ഭവിസ്സതി. തുമ്ഹേ യാവ അഹം ആഗച്ഛാമി, താവ അനുക്കണ്ഠിത്വാ വിചരഥാ’’തി തേ ഉയ്യോജേത്വാ ‘‘പബ്ബാജേഥ മ’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ നിഗ്രോധകപ്പസ്സ പടിപാദേസി. ഥേരോ തം അത്തനോ വസനട്ഠാനം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ പബ്ബജിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ആഗമ്മ വന്ദിത്വാ ഠിതോ ‘‘സിപ്പം ദേഥാ’’തി യാചി. വങ്ഗീസ, തുമ്ഹേ സിപ്പം ഗണ്ഹന്താ അലോണഭോജനഥണ്ഡിലസേയ്യാദീഹി പരികമ്മം കത്വാ ഗണ്ഹഥ, ഇമസ്സാപി സിപ്പസ്സ പരികമ്മം അത്ഥി, തം താവ കരോഹീതി. സാധു, ഭന്തേതി. അഥസ്സ സത്ഥാ ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സോ തം അനുലോമപടിലോമം മനസികരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനുക്കമേന അരഹത്തം പാപുണി.

വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദീതി ഏവം അരഹത്തം പത്വാ വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദേന്തോ. കാവേയ്യമത്താതി കാവേയ്യേന കബ്ബകരണേന മത്താ. ഖന്ധായതനധാതുയോതി ഇമാനി ഖന്ധാദീനി പകാസേന്തോ ധമ്മം ദേസേസി. യേ നിയാമഗതദ്ദസാതി യേ നിയാമഗതാ ചേവ നിയാമദസ്സാതി ച. സ്വാഗതന്തി സുആഗമനം. ഇദ്ധിപത്തോമ്ഹീതി ഇമിനാ ഇദ്ധിവിധഞാണം ഗഹിതം. ചേതോപരിയായകോവിദോതി ഇമിനാ ചേതോപരിയഞാണം. ദിബ്ബസോതം പന അവുത്തമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി. ഏവം ഛ അഭിഞ്ഞാപത്തോ ഏസോ മഹാസാവകോതി വേദിതബ്ബോ. ദ്വാദസമം.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

വങ്ഗീസസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.