൫. ഭിക്ഖുനീസംയുത്തം

൧. ആളവികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൨. ഭിക്ഖുനീസംയുത്തസ്സ പഠമേ ആളവികാതി ആളവിയം ജാതാ ആളവിനഗരതോയേവ ച നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിതാ. അന്ധവനന്തി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ചേതിയേ നവകമ്മത്ഥായ ധനം സമാദപേത്വാ ആഗച്ഛന്തസ്സ യസോധരസ്സ നാമ ധമ്മഭാണകസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ തത്ഥേവ അക്ഖിഭേദപ്പത്തേഹി പഞ്ചഹി ചോരസതേഹി നിവുത്ഥത്താ തതോ പട്ഠായ ‘‘അന്ധവന’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം വനം. തം കിര സാവത്ഥിതോ ദക്ഖിണപസ്സേ ഗാവുതമത്തേ ഹോതി രാജാരക്ഖായ ഗുത്തം. തത്ഥ പവിവേകകാമാ ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖുനിയോ ച ഗച്ഛന്തി. തസ്മാ അയമ്പി കായവിവേകത്ഥിനീ യേന തം വനം, തേനുപസങ്കമി. നിസ്സരണന്തി നിബ്ബാനം. പഞ്ഞായാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണേന. ന ത്വം ജാനാസി തം പദന്തി ത്വം ഏതം നിബ്ബാനപദം വാ നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗപദം വാ ന ജാനാസി. സത്തിസൂലൂപമാതി വിനിവിജ്ഝനത്ഥേന സത്തിസൂലസദിസാ. ഖന്ധാസം അധികുട്ടനാതി ഖന്ധാ തേസം അധികുട്ടനഭണ്ഡികാ. പഠമം.

൨. സോമാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൩. ദുതിയേ ഠാനന്തി അരഹത്തം. ദുരഭിസമ്ഭവന്തി ദുപ്പസഹം. ദ്വങ്ഗുലപഞ്ഞായാതി പരിത്തപഞ്ഞായ. യസ്മാ വാ ദ്വീഹി അങ്ഗുലേഹി കപ്പാസവട്ടിം ഗഹേത്വാ സുത്തം കന്തന്തി, തസ്മാ ഇത്ഥീ ‘‘ദ്വങ്ഗുലപഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി. ഞാണമ്ഹി വത്തമാനമ്ഹീതി ഫലസമാപത്തിഞാണേ പവത്തമാനേ. ധമ്മം വിപസ്സതോതി ചതുസച്ചധമ്മം വിപസ്സന്തസ്സ, പുബ്ബഭാഗേ വാ വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതം ഖന്ധപഞ്ചകമേവ. കിഞ്ചി വാ പന അഞ്ഞസ്മീതി അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി ‘‘അഹം അസ്മീ’’തി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന യസ്സ സിയാ. ദുതിയം.

൩. കിസാഗോതമീസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൪. തതിയേ കിസാഗോതമീതി അപ്പമംസലോഹിതതായ കിസാ, ഗോതമീതി പനസ്സാ നാമം. പുബ്ബേ കിര സാവത്ഥിയം ഏകസ്മിം കുലേ അസീതികോടിധനം സബ്ബം അങ്ഗാരാവ ജാതം. കുടുമ്ബികോ അങ്ഗാരജാതാനി അനീഹരിത്വാ – ‘‘അവസ്സം കോചി പുഞ്ഞവാ ഭവിസ്സതി, തസ്സ പുഞ്ഞേന പുന പാകതികം ഭവിസ്സതീ’’തി സുവണ്ണഹിരഞ്ഞസ്സ ചാടിയോ പൂരേത്വാ ആപണേ ഠപേത്വാ സമീപേ നിസീദി. അഥേകാ ദുഗ്ഗതകുലസ്സ ധീതാ – ‘‘അഡ്ഢമാസകം ഗഹേത്വാ ദാരുസാകം ആഹരിസ്സാമീ’’തി വീഥിം ഗതാ തം ദിസ്വാ കുടുമ്ബികം ആഹ – ‘‘ആപണേ താവ ധനം ഏത്തകം, ഗേഹേ കിത്തകം ഭവിസ്സതീ’’തി. കിം ദിസ്വാ അമ്മ ഏവം കഥേസീതി? ഇമം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണന്തി. സോ ‘‘പുഞ്ഞവതീ ഏസാ ഭവിസ്സതീ’’തി തസ്സാ വസനട്ഠാനം പുച്ഛിത്വാ ആപണേ ഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ തസ്സാ മാതാപിതരോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഹാകം ഗേഹേ വയപ്പത്തോ ദാരകോ അത്ഥി, തസ്സേതം ദാരികം ദേഥാ’’തി. കിം സാമി ദുഗ്ഗതേഹി സദ്ധിം കേളിം കരോസീതി? മിത്തസന്ഥവോ നാമ ദുഗ്ഗതേഹിപി സദ്ധിം ഹോതി, ദേഥ നം, കുടുമ്ബസാമിനീ ഭവിസ്സതീതി നം ഗഹേത്വാ ഘരം ആനേസി. സാ സംവാസമന്വായ പുത്തം വിജാതാ. പുത്തോ പദസാ ആഹിണ്ഡനകാലേ കാലമകാസി. സാ ദുഗ്ഗതകുലേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ മഹാകുലം ഗന്ത്വാപി ‘‘പുത്തവിനാസം പത്താമ്ഹീ’’തി ഉപ്പന്നബലവസോകാ പുത്തസ്സ സരീരകിച്ചം വാരേത്വാ തം മതകളേവരം ആദായ നഗരേ വിപ്പലപന്തീ ചരതി.

ഏകദിവസം മഹതിയാ ബുദ്ധവീഥിയാ ദസബലസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ – ‘‘പുത്തസ്സ മേ അരോഗഭാവത്ഥായ ഭേസജ്ജം ദേഥ ഭഗവാ’’തി ആഹ. ഗച്ഛ സാവത്ഥിം ആഹിണ്ഡിത്വാ യസ്മിം ഗേഹേ മതപുബ്ബോ നത്ഥി, തതോ സിദ്ധത്ഥകം ആഹര, പുത്തസ്സ തേ ഭേസജ്ജം ഭവിസ്സതീതി. സാ നഗരം പവിസിത്വാ ധുരഗേഹതോ പട്ഠായ ഭഗവതാ വുത്തനയേന ഗന്ത്വാ സിദ്ധത്ഥകം യാചന്തീ ഘരേ ഘരേ, ‘‘കുതോ ത്വം ഏവരൂപം ഘരം പസ്സിസ്സസീ’’തി വുത്താ കതിപയാനി ഗേഹാനി ആഹിണ്ഡിത്വാ – ‘‘സബ്ബേസമ്പി കിരായം ധമ്മതാ, ന മയ്ഹം പുത്തസ്സേവാ’’തി സാലായം ഛവം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. സത്ഥാ ‘‘ഇമം പബ്ബാജേതൂ’’തി ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം പേസേസി. സാ ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പാപുണി. ഇമം ഥേരിം സന്ധായ ‘‘അഥ ഖോ കിസാഗോതമീ’’തി വുത്തം.

ഏകമാസീതി ഏകാ ആസി. രുദമ്മുഖീതി രുദമാനമുഖീ വിയ. അച്ചന്തം മതപുത്താമ്ഹീതി ഏത്ഥ അന്തം അതീതം അച്ചന്തം, ഭാവനപുംസകമേതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ പുത്തമരണം അന്തം അതീതം ഹോതി, ഏവം മതപുത്താ അഹം, ഇദാനി മമ പുന പുത്തമരണം നാമ നത്ഥി. പുരിസാ ഏതദന്തികാതി പുരിസാപി മേ ഏതദന്തികാവ. യോ മേ പുത്തമരണസ്സ അന്തോ, പുരിസാനമ്പി മേ ഏസേവന്തോ, അഭബ്ബാ അഹം ഇദാനി പുരിസം ഗവേസിതുന്തി. സബ്ബത്ഥ വിഹതാ നന്ദീതി സബ്ബേസു ഖന്ധായതനധാതുഭവയോനിഗതിഠിതിനിവാസേസു മമ തണ്ഹാനന്ദീ വിഹതാ. തമോക്ഖന്ധോതി അവിജ്ജാക്ഖന്ധോ. പദാലിതോതി ഞാണേന ഭിന്നോ. തതിയം.

൪. വിജയാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൫. ചതുത്ഥേ പഞ്ചങ്ഗികേനാതി ആതതം വിതതം ആതതവിതതം ഘനം സുസിരന്തി ഏവം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേന. നിയ്യാതയാമി തുയ്ഹേവാതി സബ്ബേ തുയ്ഹംയേവ ദേമി. നാഹം തേനത്ഥികാതി നാഹം തേന അത്ഥികാ. പൂതികായേനാതി സുവണ്ണവണ്ണോപി കായോ നിച്ചം ഉഗ്ഘരിതപഗ്ഘരിതട്ഠേന പൂതികായോവ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഭിന്ദനേനാതി ഭിജ്ജനസഭാവേന. പഭങ്ഗുനാതി ചുണ്ണവിചുണ്ണം ആപജ്ജനധമ്മേന. അട്ടീയാമീതി അട്ടാ പീളിതാ ഹോമി. ഹരായാമീതി ലജ്ജാമി. സന്താ സമാപത്തീതി അട്ഠവിധാ ലോകിയസമാപത്തി ആരമ്മണസന്തതായ അങ്ഗസന്തതായ ച സന്താതി വുത്താ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു രൂപാരൂപഭവേസു, തേസം ദ്വിന്നം ഭവാനം ഗഹിതത്താ ഗഹിതേ കാമഭവേ അട്ഠസു ച സമാപത്തീസൂതി ഏതേസു സബ്ബേസു ഠാനേസു മയ്ഹം അവിജ്ജാതമോ വിഹതോതി വദതി. ചതുത്ഥം.

൫. ഉപ്പലവണ്ണാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൬. പഞ്ചമേ സുപുപ്ഫിതഗ്ഗന്തി അഗ്ഗതോ പട്ഠായ സുട്ഠു പുപ്ഫിതം സാലരുക്ഖം. ന ചത്ഥി തേ ദുതിയാ വണ്ണധാതൂതി തവ വണ്ണധാതുസദിസാ ദുതിയാ വണ്ണധാതു നത്ഥി, തയാ സദിസാ അഞ്ഞാ ഭിക്ഖുനീ നത്ഥീതി വദതി. ഇധാഗതാ താദിസികാ ഭവേയ്യുന്തി യഥാ ത്വം ഇധാഗതാ കിഞ്ചി സന്ഥവം വാ സിനേഹം വാ ന ലഭസി, ഏവമേവം തേപി തയാവ സദിസാ ഭവേയ്യും. പഖുമന്തരികായന്തി ദ്വിന്നം അക്ഖീനം മജ്ഝേ നാസവംസേപി തിട്ഠന്തിം മം ന പസ്സസി. വസീഭൂതമ്ഹീതി വസീഭൂതാ അസ്മി. പഞ്ചമം.

൬. ചാലാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൭. ഛട്ഠേ കോ നു തം ഇദമാദപയീതി കോ നു മന്ദബുദ്ധി ബാലോ തം ഏവം ഗാഹാപേസി? പരിക്ലേസന്തി അഞ്ഞമ്പി നാനപ്പകാരം ഉപദ്ദവം. ഇദാനി യം മാരോ ആഹ – ‘‘കോ നു തം ഇദമാദപയീ’’തി, തം മദ്ദന്തീ – ‘‘ന മം അന്ധബാലോ ആദപേസി, ലോകേ പന അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസീ’’തി ദസ്സേതും, ബുദ്ധോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സച്ചേ നിവേസയീതി പരമത്ഥസച്ചേ നിബ്ബാനേ നിവേസേസി. നിരോധം അപ്പജാനന്താതി നിരോധസച്ചം അജാനന്താ. ഛട്ഠം.

൭. ഉപചാലാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൮. സത്തമേ ഏന്തി മാരവസം പുനാതി പുനപ്പുനം മരണമാരകിലേസമാരദേവപുത്തമാരാനം വസം ആഗച്ഛന്തി. പധൂപിതോതി സന്താപിതോ. അഗതി യത്ഥ മാരസ്സാതി യത്ഥ തുയ്ഹം മാരസ്സ അഗതി. തത്ഥാതി തസ്മിം നിബ്ബാനേ. സത്തമം.

൮. സീസുപചാലാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൯. അട്ഠമേ സമണീ വിയ ദിസ്സസീതി സമണിസദിസാ ദിസ്സസി. കിമിവ ചരസി മോമൂഹാതി കിം കാരണാ മോമൂഹാ വിയ ചരസി? ഇതോ ബഹിദ്ധാതി ഇമമ്ഹാ സാസനാ ബഹി. പാസം ഡേന്തീതി പാസണ്ഡാ, സത്താനം ചിത്തേസു ദിട്ഠിപാസം ഖിപന്തീതി അത്ഥോ. സാസനം പന പാസേ മോചേതി, തസ്മാ പാസണ്ഡോതി ന വുച്ചതി, ഇതോ ബഹിദ്ധായേവ പാസണ്ഡാ ഹോന്തി. പസീദന്തീതി സംസീദന്തി ലഗ്ഗന്തി.

ഇദാനി ‘‘കം നു ഉദ്ദിസ്സ മുണ്ഡാസീ’’തി പഞ്ഹം കഥേന്തീ അത്ഥി സക്യകുലേ ജാതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബാഭിഭൂതി സബ്ബാനി ഖന്ധായതനധാതുഭവയോനിഗതിആദീനി അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. മരണമാരാദയോ നുദി നീഹരീതി മാരനുദോ. സബ്ബത്ഥമപരാജിതോതി സബ്ബേസു രാഗാദീസു വാ മാരയുദ്ധേ വാ അജിതോ. സബ്ബത്ഥ മുത്തോതി സബ്ബേസു ഖന്ധാദീസു മുത്തോ. അസിതോതി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയേന അനിസ്സിതോ. സബ്ബകമ്മക്ഖയം പത്തോതി സബ്ബകമ്മക്ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം പത്തോ. ഉപധിസങ്ഖയേതി ഉപധിസങ്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണതോ വിമുത്തോ. അട്ഠമം.

൯. സേലാസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൦. നവമേ കേനിദം പകതന്തി കേന ഇദം കതം. ബിമ്ബന്തി അത്തഭാവം സന്ധായ വദതി. അഘന്തി ദുക്ഖപതിട്ഠാനത്താ അത്തഭാവമേവ വദതി. ഹേതുഭങ്ഗാതി ഹേതുനിരോധേന പച്ചയവേകല്ലേന. നവമം.

൧൦. വജിരാസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൧. ദസമേ നയിധ സത്തുപലബ്ഭതീതി ഇമസ്മിം സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജേ പരമത്ഥതോ സത്തോ നാമ ന ഉപലബ്ഭതി. ഖന്ധേസു സന്തേസൂതി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു വിജ്ജമാനേസു തേന തേനാകാരേന വവത്ഥിതേസു. സമ്മുതീതി സത്തോതി സമഞ്ഞാമത്തമേവ ഹോതി. ദുക്ഖന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖം. നാഞ്ഞത്ര ദുക്ഖാതി ഠപേത്വാ ദുക്ഖം അഞ്ഞോ നേവ സമ്ഭോതി ന നിരുജ്ഝതീതി. ദസമം.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ഭിക്ഖുനീസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.