൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. പാസാണസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൭. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ നിസിന്നോതി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പധാനം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ നിസിന്നോ. മാരോപിസ്സ സുഖനിസിന്നഭാവം ഞത്വാ ഘട്ടയിസ്സാമീതി ഉപസങ്കമന്തോ. പദാലേസീതി പബ്ബതപിട്ഠേ ഠത്വാ പവിജ്ഝി. പാസാണാ നിരന്തരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഭിഹനന്താ പതന്തി. കേവലന്തി സകലം. സബ്ബന്തി തസ്സേവ വേവചനം. പഠമം.

൨. കിന്നുസീഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൮. ദുതിയേ വിചക്ഖുകമ്മായാതി പരിസായ പഞ്ഞാചക്ഖും വിനാസേതുകമ്യതായ. ബുദ്ധാനം പനേസ പഞ്ഞാചക്ഖും വിനാസേതും ന സക്കോതി, പരിസായ ഭേരവാരമ്മണം സാവേന്തോ വാ ദസ്സേന്തോ വാ സക്കോതി. വിജിതാവീ നു മഞ്ഞസീതി കിം നു ത്വം ‘‘വിജിതവിജയോ അഹ’’ന്തി മഞ്ഞസി? മാ ഏവം മഞ്ഞി, നത്ഥി തേ ജയോ. പരിസാസൂതി, അട്ഠസു പരിസാസു. ബലപ്പത്താതി ദസബലപ്പത്താ. ദുതിയം.

൩. സകലികസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൯. തതിയേ മന്ദിയാ നൂതി മന്ദഭാവേന മോമൂഹഭാവേന. ഉദാഹു കാവേയ്യമത്തോതി ഉദാഹു യഥാ കവി കബ്ബം ചിന്തേന്തോ തേന കബ്ബകരണേന മത്തോ സയതി, ഏവം സയസി. സമ്പചുരാതി ബഹവോ. കിമിദം സോപ്പസേ വാതി കസ്മാ ഇദം സോപ്പം സോപ്പസിയേവ? അത്ഥം സമേച്ചാതി അത്ഥം സമാഗന്ത്വാ പാപുണിത്വാ. മയ്ഹം ഹി അസങ്ഗഹോ നാമ സങ്ഗഹവിപന്നോ വാ അത്ഥോ നത്ഥി. സല്ലന്തി തിഖിണം സത്തിസല്ലം. ജഗ്ഗം ന സങ്കേതി യഥാ ഏകച്ചോ സീഹപഥാദീസു ജഗ്ഗന്തോ സങ്കതി, തഥാ അഹം ജഗ്ഗന്തോപി ന സങ്കാമി. നപി ഭേമി സോത്തുന്തി യഥാ ഏകച്ചോ സീഹപഥാദീസുയേവ സുപിതും ഭായതി, ഏവം അഹം സുപിതുമ്പി ന ഭായാമി. നാനുതപന്തി മാമന്തി യഥാ ആചരിയസ്സ വാ അന്തേവാസികസ്സ വാ അഫാസുകേ ജാതേ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായ ഠിതത്താ അന്തേവാസിം രത്തിന്ദിവാ അതിക്കമന്താ അനുതപന്തി, ഏവം മം നാനുതപന്തി. ന ഹി മയ്ഹം കിഞ്ചി അപരിനിട്ഠിതകമ്മം നാമ അത്ഥി. തേനേവാഹ ഹാനിം ന പസ്സാമി കുഹിഞ്ചി ലോകേതി. തതിയം.

൪. പതിരൂപസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൦. ചതുത്ഥേ അനുരോധവിരോധേസൂതി രാഗപടിഘേസു. മാ സജ്ജിത്ഥോ തദാചരന്തി ഏവം ധമ്മകഥം ആചരന്തോ മാ ലഗ്ഗി. ധമ്മകഥം കഥേന്തസ്സ ഹി ഏകച്ചേ സാധുകാരം ദദന്തി, തേസു രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏകച്ചേ അസക്കച്ചം സുണന്തി, തേസു പടിഘോ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ധമ്മകഥികോ അനുരോധവിരോധേസു സജ്ജതി നാമ. ത്വം ഏവം മാ സജ്ജിത്ഥോതി വദതി. യദഞ്ഞമനുസാസതീതി യം അഞ്ഞം അനുസാസതി, തം. സമ്ബുദ്ധോ ഹിതാനുകമ്പീ ഹിതേന അനുപകമ്പതി. യസ്മാ ച ഹിതാനുകമ്പീ, തസ്മാ അനുരോധവിരോധേഹി വിപ്പമുത്തോ തഥാഗതോതി. ചതുത്ഥം.

൫. മാനസസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൧. പഞ്ചമേ ആകാസേ ചരന്തേപി ബന്ധതീതി അന്തലിക്ഖചരോ. പാസോതി രാഗപാസോ. മാനസോതി മനസമ്പയുത്തോ. പഞ്ചമം.

൬. പത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൨. ഛട്ഠേ പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ഉപാദായാതി പഞ്ച ഉപാദാനക്ഖന്ധേ ആദിയിത്വാ, സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന നാനപ്പകാരതോ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ. സന്ദസ്സേതീതി ഖന്ധാനം സഭാവലക്ഖണാദീനി ദസ്സേതി. സമാദപേതീതി ഗണ്ഹാപേതി. സമുത്തേജേതീതി സമാദാനമ്ഹി ഉസ്സാഹം ജനേതി. സമ്പഹംസേതീതി പടിവിദ്ധഗുണേന വോദാപേതി ജോതാപേതി. അട്ഠിം കത്വാതി അത്ഥികം കത്വാ, ‘‘അയം നോ അധിഗന്തബ്ബോ അത്ഥോ’’തി ഏവം സല്ലക്ഖേത്വാ തായ ദേസനായ അത്ഥികാ ഹുത്വാ. മനസി കത്വാതി ചിത്തേ ഠപേത്വാ. സബ്ബചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാതി സബ്ബേന തേന കമ്മകാരകചിത്തേന സമന്നാഹരിത്വാ. ഓഹിതസോതാതി ഠപിതാസോതാ. അബ്ഭോകാസേ നിക്ഖിത്താതി ഓതാപനത്ഥായ ഠപിതാ.

രൂപം വേദയിതം സഞ്ഞാന്തി, ഏതേ രൂപാദയോ തയോ ഖന്ധാ. യഞ്ച സങ്ഖതന്തി ഇമിനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഗഹിതോ. ഏവം തത്ഥ വിരജ്ജതീതി ‘‘ഏസോ അഹം ന ഹോമി, ഏതം മയ്ഹം ന ഹോതീ’’തി പസ്സന്തോ ഏവം തേസു ഖന്ധേസു വിരജ്ജതി. ഖേമത്തന്തി ഖേമീഭൂതം അത്തഭാവം. ഇമിനാ ഫലക്ഖണം ദസ്സേതി. അന്വേസന്തി ഭവയോനിഗതിഠിതിസത്താവാസസങ്ഖാതേസു സബ്ബട്ഠാനേസു പരിയേസമാനാ. നാജ്ഝഗാതി ന പസ്സീതി. ഛട്ഠം.

൭. ഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൩. സത്തമേ ഫസ്സായതനാനന്തി സഞ്ജാതിസമോസരണട്ഠേന ഛദ്വാരികസ്സ ഫസ്സസ്സ ആയതനാനം. ഭയഭേരവം സദ്ദന്തി മേഘദുന്ദുഭിഅസനിപാതസദ്ദസദിസം ഭയജനകം സദ്ദം. പഥവീ മഞ്ഞേ ഉന്ദ്രീയതീതി അയം മഹാപഥവീ പടപടസദ്ദം കുരുമാനാ വിയ അഹോസി. ഏത്ഥ ലോകോ വിമുച്ഛിതോതി ഏതേസു ഛസു ആരമ്മണേസു ലോകോ അധിമുച്ഛിതോ. മാരധേയ്യന്തി മാരസ്സ ഠാനഭൂതം തേഭൂമകവട്ടം. സത്തമം.

൮. പിണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൪. അട്ഠമേ പാഹുനകാനി ഭവന്തീതി തഥാരൂപേ നക്ഖത്തേ തത്ഥ തത്ഥ പേസേതബ്ബാനി പാഹുനകാനി ഭവന്തി, ആഗന്തുകപണ്ണാകാരദാനാനി വാ. സയംചരണദിവസേ സമവയജാതിഗോത്താ കുമാരകാ തതോ തതോ സന്നിപതന്തി. കുമാരികായോപി അത്തനോ അത്തനോ വിഭവാനുരൂപേന അലങ്കതാ തഹം തഹം വിചരന്തി. തത്ര കുമാരികായോപി യഥാരുചികാനം കുമാരകാനം പണ്ണാകാരം പേസേന്തി, കുമാരകാപി കുമാരികാനം അഞ്ഞസ്മിം അസതി അന്തമസോ മാലാഗുളേനപി പരിക്ഖിപന്തി. അന്വാവിട്ഠാതി അനു ആവിട്ഠാ. തംദിവസം കിര പഞ്ചസതാ കുമാരികായോ ഉയ്യാനകീളം ഗച്ഛന്തിയോ പടിപഥേ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഛണപൂവം ദദേയ്യും. സത്ഥാ താസം ദാനാനുമോദനത്ഥം പകിണ്ണകധമ്മദേസനം ദേസേയ്യ, ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബാപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹേയ്യും. മാരോ താസം സമ്പത്തിയാ അന്തരായം കരിസ്സാമീതി അന്വാവിസി. പാളിയം പന മാ സമണോ ഗോതമോ പിണ്ഡമലത്ഥാതി ഏത്തകംയേവ വുത്തന്തി.

കിം പന സത്ഥാ മാരാവട്ടനം അജാനിത്വാ പവിട്ഠോതി? ആമ അജാനിത്വാ. കസ്മാ? അനാവജ്ജനതായ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി – ‘‘അസുകട്ഠാനേ ഭത്തം ലഭിസ്സാമ, ന ലഭിസ്സാമാ’’തി ആവജ്ജനം ന അനനുച്ഛവികം. പവിട്ഠോ പന മനുസ്സാനം ഉപചാരഭേദം ദിസ്വാ, ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി? ആവജ്ജേന്തോ ഞത്വാ, ‘‘ആമിസത്ഥം മാരാവട്ടനം ഭിന്ദിതും അനനുച്ഛവിക’’ന്തി അഭിന്ദിത്വാവ നിക്ഖന്തോ.

ഉപസങ്കമീതി അമിത്തവിജയേന വിയ തുട്ഠോ സകലഗാമേ കടച്ഛുമത്തമ്പി ഭത്തം അലഭിത്വാ ഗാമതോ നിക്ഖമന്തം ഭഗവന്തം ഗാമിയമനുസ്സവേസേന ഉപസങ്കമി. തഥാഹം കരിസ്സാമീതി ഇദം സോ മുസാ ഭാസതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘മയാ ഏവം വുത്തേ പുന പവിസിസ്സതി, അഥ നം ഗാമദാരകാ ‘സകലഗാമേ ചരിത്വാ കടച്ഛുഭിക്ഖമ്പി അലഭിത്വാ ഗാമതോ നിക്ഖമ്മ പുന പവിട്ഠോസീ’തിആദീനി വത്വാ ഉപ്പണ്ഡേസ്സന്തീ’’തി. ഭഗവാ പന – ‘‘സചായം മം ഏവം വിഹേഠേസ്സതി മുദ്ധമസ്സേവ സത്തധാ ഫലിസ്സതീ’’തി തസ്മിം അനുകമ്പായ അപവിസിത്വാ ഗാഥാദ്വയമാഹ.

തത്ഥ പസവീതി ജനേസി നിപ്ഫാദേസി. ആസജ്ജാതി ആസാദേത്വാ ഘട്ടേത്വാ. ന മേ പാപം വിപച്ചതീതി മമ പാപം ന പച്ചതി. നിപ്ഫലം ഏതന്തി കിം നു ത്വം ഏവം മഞ്ഞസി? മാ ഏവം മഞ്ഞി, അത്ഥി തയാ കതസ്സ പാപസ്സ ഫലന്തി ദീപേതി. കിഞ്ചനന്തി മദ്ദിതും സമത്ഥം രാഗകിഞ്ചനാദി കിലേസജാതം. ആഭസ്സരാ യഥാതി യഥാ ആഭസ്സരാ ദേവാ സപ്പീതികജ്ഝാനേന യാപേന്താ പീതിഭക്ഖാ നാമ ഹോന്തി, ഏവം ഭവിസ്സാമാതി. അട്ഠമം.

൯. കസ്സകസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൫. നവമേ നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായാതി നിബ്ബാനം അപദിസിത്വാ പവത്തായ. ഹടഹടകേസോതി പുരിമകേസേ പച്ഛതോ, പച്ഛിമകേസേ പുരതോ വാമപസ്സകേസേ ദക്ഖിണതോ, ദക്ഖിണപസ്സകേസേ വാമതോ ഫരിത്വാ ഫരിത്വാ വിപ്പകിണ്ണകേസോ. മമ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സവിഞ്ഞാണായതനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സമ്പയുത്തോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോപി വിഞ്ഞാണായതനമ്പി മമേവാതി. ഏത്ഥ ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേന വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ഗഹിതാ, വിഞ്ഞാണായതനേന സബ്ബാനിപി ചക്ഖുദ്വാരേ ഉപ്പന്നാനി ആവജ്ജനാദിവിഞ്ഞാണാനി. സോതദ്വാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. മനോദ്വാരേ പന മനോതി സാവജ്ജനകം ഭവങ്ഗചിത്തം. ധമ്മാതി ആരമ്മണധമ്മാ. മനോസമ്ഫസ്സോതി സാവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേന സമ്പയുത്തഫസ്സോ. വിഞ്ഞാണായതനന്തി ജവനചിത്തം തദാരമ്മണമ്പി വട്ടതി.

തവേവ പാപിമ, ചക്ഖൂതി യം ലോകേ തിമിരകാചാദീഹി ഉപദ്ദുതം അനേകരോഗായതനം ഉപക്കവിപക്കം അന്തമസോ കാണചക്ഖുപി, സബ്ബം തം തവേവ ഭവതു. രൂപാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

യം വദന്തീതി യം ഭണ്ഡകം ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി വദന്തി. യേ വദന്തി മമന്തി ചാതി യേ ച പുഗ്ഗലാ ‘‘മമ’’ന്തി വദന്തി. ഏത്ഥ ചേ തേ മനോ അത്ഥീതി ഏതേസു ച ഠാനേസു യദി ചിത്തം അത്ഥി. ന മേ സമണ മോക്ഖസീതി സമണ മയ്ഹം വിസയതോ ന മുച്ചിസ്സസി. യം വദന്തീതി യം ഭണ്ഡകം വദന്തി, ന തം മയ്ഹം. യേ വദന്തീതി യേപി പുഗ്ഗലാ ഏവം വദന്തി, ന തേ അഹം. ന മേ മഗ്ഗമ്പി ദക്ഖസീതി ഭവയോനിഗതിആദീസു മയ്ഹം ഗതമഗ്ഗമ്പി ന പസ്സസി. നവമം.

൧൦. രജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൬. ദസമേ അഹനം അഘാതയന്തി അഹനന്തേന അഘാതയന്തേന. അജിനം അജാപയന്തി പരസ്സ ധനജാനിം അകരോന്തേന അകാരാപേന്തേന. അസോചം അസോചാപയന്തി അസോചന്തേന അസോചാപയന്തേന. ഇതി ഭഗവാ അധമ്മികരാജൂനം രജ്ജേ വിജിതേ ദണ്ഡകരപീളിതേ മനുസ്സേ ദിസ്വാ കാരുഞ്ഞവസേന ഏവം ചിന്തേസി. ഉപസങ്കമീതി ‘‘സമണോ ഗോതമോ ‘സക്കാ നു ഖോ രജ്ജം കാരേതു’ന്തി ചിന്തേസി, രജ്ജം കാരേതുകാമോ ഭവിസ്സതി, രജ്ജഞ്ച നാമേതം പമാദട്ഠാനം, രജ്ജം കാരേന്തേ സക്കാ ഓതാരം ലഭിതും, ഗച്ഛാമി ഉസ്സാഹമസ്സ ജനേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമി. ഇദ്ധിപാദാതി ഇജ്ഝനകകോട്ഠാസാ. ഭാവിതാതി വഡ്ഢിതാ. ബഹുലീകതാതി പുനപ്പുനം കതാ. യാനീകതാതി യുത്തയാനം വിയ കതാ. വത്ഥുകതാതി പതിട്ഠട്ഠേനവത്ഥുകതാ. അനുട്ഠിതാതി അവിജഹിതാ നിച്ചാനുബദ്ധാ. പരിചിതാതി സാതച്ചകിരിയായ സുപരിചിതാ കതാ ഇസ്സാസസ്സ അവിരാധിതവേധിഹത്ഥോ വിയ. സുസമാരദ്ധാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധാ പരിപുണ്ണഭാവനാ. അധിമുച്ചേയ്യാതി ചിന്തേയ്യ.

പബ്ബതസ്സാതി പബ്ബതോ ഭവേയ്യ. ദ്വിത്താവാതി തിട്ഠതു ഏകോ പബ്ബതോ, ദ്വിക്ഖത്തുമ്പി താവ മഹന്തോ സുവണ്ണപബ്ബതോ ഏകസ്സ നാലം, ന പരിയത്തോതി അത്ഥോ. ഇതി വിദ്വാ സമഞ്ചരേതി ഏവം ജാനന്തോ സമം ചരേയ്യ. യതോനിദാനന്തി ദുക്ഖം നാമ പഞ്ചകാമഗുണനിദാനം, തം യതോനിദാനം ഹോതി, ഏവം യോ അദക്ഖി. കഥം നമേയ്യാതി സോ ജന്തു തേസു ദുക്ഖസ്സ നിദാനഭൂതേസു കാമേസു കേന കാരണേന നമേയ്യ. ഉപധിം വിദിത്വാതി കാമഗുണഉപധിം ‘‘സങ്ഗോ ഏസോ, ലഗ്ഗനമേത’’ന്തി ഏവം വിദിത്വാ. തസ്സേവ ജന്തു വിനയായ സിക്ഖേതി തസ്സേവ ഉപധിസ്സ വിനയായ സിക്ഖേയ്യ. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.