൧. ഇന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൫. യക്ഖസംയുത്തസ്സ പഠമേ ഇന്ദകസ്സാതി ഇന്ദകൂടനിവാസിനോ യക്ഖസ്സ. യക്ഖതോ ഹി കൂടേന, കൂടതോ ച യക്ഖേന നാമം ലദ്ധം. രൂപം ന ജീവന്തി വദന്തീതി യദി ബുദ്ധാ രൂപം ജീവന്തി ന വദന്തി, യദി രൂപം സത്തോ പുഗ്ഗലോതി ഏവം ന വദന്തീതി അത്ഥോ. കഥം ന്വയന്തി കഥം നു അയം? കുതസ്സ അട്ഠീയകപിണ്ഡമേതീതി അസ്സ സത്തസ്സ അട്ഠിയകപിണ്ഡഞ്ച കുതോ ആഗച്ഛതി? ഏത്ഥ ച അട്ഠിഗ്ഗഹണേന തീണി അട്ഠിസതാനി, യകപിണ്ഡഗ്ഗഹണേന നവ മംസപേസിസതാനി ഗഹിതാനി. യദി രൂപം ന ജീവോ, അഥസ്സ ഇമാനി ച അട്ഠീനി ഇമാ ച മംസപേസിയോ കുതോ ആഗച്ഛന്തീതി പുച്ഛതി. കഥം ന്വയം സജ്ജതി ഗബ്ഭരസ്മിന്തി കേന നു കാരണേന അയം സത്തോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം സജ്ജതി ലഗ്ഗതി, തിട്ഠതീതി? പുഗ്ഗലവാദീ കിരേസ യക്ഖോ, ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവ സത്തോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തതീ’’തി ഗഹേത്വാ ഗബ്ഭസേയ്യകസത്തസ്സ മാതാ മച്ഛമംസാദീനി ഖാദതി, സബ്ബാനി ഏകരത്തിവാസേന പചിത്വാ ഫേണം വിയ വിലീയന്തി. യദി രൂപം സത്തോ ന ഭവേയ്യ, ഏവമേവ വിലീയേയ്യാതി ലദ്ധിയാ ഏവമാഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ – ‘‘ന മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഏകപ്പഹാരേനേവ നിബ്ബത്തതി, അനുപുബ്ബേന പന വഡ്ഢതീ’’തി ദസ്സേന്തോ പഠമം കലലം ഹോതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ പഠമന്തി പഠമേന പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം തിസ്സോതി വാ ഫുസ്സോതി വാ നാമം നത്ഥി, അഥ ഖോ തീഹി ജാതിഉണ്ണംസൂഹി കതസുത്തഗ്ഗേ സണ്ഠിതതേലബിന്ദുപ്പമാണം കലലം ഹോതി, യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘തിലതേലസ്സ യഥാ ബിന്ദു, സപ്പിമണ്ഡോ അനാവിലോ;

ഏവം വണ്ണപ്പടിഭാഗം, കലലം സമ്പവുച്ചതീ’’തി.

കലലാ ഹോതി അബ്ബുദന്തി തസ്മാ കലലാ സത്താഹച്ചയേന മംസധോവനഉദകവണ്ണം അബ്ബുദം നാമ ഹോതി, കലലന്തി നാമം അന്തരധായതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സത്താഹം കലലം ഹോതി, പരിപക്കം സമൂഹതം;

വിവട്ടമാനം തബ്ഭാവം, അബ്ബുദം നാമ ജായതീ’’തി.

അബ്ബുദാ ജായതേ പേസീതി തസ്മാപി അബ്ബുദാ സത്താഹച്ചയേന വിലീനതിപുസദിസാ പേസി നാമ സഞ്ജായതി. സാ മരിചഫാണിതേന ദീപേതബ്ബാ. ഗാമദാരികാ ഹി സുപക്കാനി മരിചാനി ഗഹേത്വാ സാടകന്തേ ഭണ്ഡികം കത്വാ പീളേത്വാ മണ്ഡം ആദായ കപാലേ പക്ഖിപിത്വാ ആതപേ ഠപേന്തി, തം സുക്ഖമാനം സബ്ബഭാഗേഹി മുച്ചതി. ഏവരൂപാ പേസി ഹോതി, അബ്ബുദന്തി നാമം അന്തരധായതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സത്താഹം അബ്ബുദം ഹോതി, പരിപക്കം സമൂഹതം;

വിവട്ടമാനം തബ്ഭാവം, പേസി നാമ പജായതീ’’തി.

പേസി നിബ്ബത്തതീ ഘനോതി തതോ പേസിതോ സത്താഹച്ചയേന കുക്കുടണ്ഡസണ്ഠാനോ ഘനോ നാമ മംസപിണ്ഡോ നിബ്ബത്തതി, പേസീതി നാമം അന്തരധായതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സത്താഹം പേസി ഭവതി, പരിപക്കം സമൂഹതം;

വിവട്ടമാനം തബ്ഭാവം, ഘനോതി നാമ ജായതി.

‘‘യഥാ കുക്കുടിയാ അണ്ഡം, സമന്താ പരിമണ്ഡലം;

ഏവം ഘനസ്സ സണ്ഠാനം, നിബ്ബത്തം കമ്മപച്ചയാ’’തി.

ഘനാ പസാഖാ ജായന്തീതി പഞ്ചമേ സത്താഹേ ദ്വിന്നം ഹത്ഥപാദാനം സീസസ്സ ചത്ഥായ പഞ്ച പീളകാ ജായന്തി, യം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘പഞ്ചമേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താഹേ പഞ്ച പീളകാ സണ്ഠഹന്തി കമ്മതോ’’തി.

ഇതോ പരം ഛട്ഠസത്തമാദീനി സത്താഹാനി അതിക്കമ്മ ദേസനം സങ്ഖിപിത്വാ ദ്വാചത്താലീസേ സത്താഹേ പരിണതകാലം ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ കേസാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കേസാ ലോമാ നഖാപി ചാതി ദ്വാചത്താലീസേ സത്താഹേ ഏതാനി ജായന്തി.

തേന സോ തത്ഥ യാപേതീതി തസ്സ ഹി നാഭിതോ ഉട്ഠിതോ നാളോ മാതു ഉദരപടലേന ഏകാബദ്ധോ ഹോതി, സോ ഉപ്പലദണ്ഡകോ വിയ ഛിദ്ദോ, തേന ആഹാരരസോ സംസരിത്വാ ആഹാരസമുട്ഠാനരൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഏവം സോ ദസ മാസേ യാപേതി. മാതുകുച്ഛിഗതോ നരോതി മാതുയാ തിരോകുച്ഛിഗതോ, കുച്ഛിയാ അബ്ഭന്തരഗതോതി അത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘ഏവം ഖോ, യക്ഖ, അയം സത്തോ അനുപുബ്ബേന മാതുകുച്ഛിയം വഡ്ഢതി, ന ഏകപ്പഹാരേനേവ നിബ്ബത്തതീ’’തി ദസ്സേതി. പഠമം.