൩. ഉപനീയസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ ഉപനീയതീതി പരിക്ഖീയതി നിരുജ്ഝതി, ഉപഗച്ഛതി വാ, അനുപുബ്ബേന മരണം ഉപേതീതി അത്ഥോ. യഥാ വാ ഗോപാലേന ഗോഗണോ നീയതി, ഏവം ജരായ മരണസന്തികം ഉപനീയതീതി അത്ഥോ. ജീവിതന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയം. അപ്പന്തി പരിത്തം ഥോകം. തസ്സ ദ്വീഹാകാരേഹി പരിത്തതാ വേദിതബ്ബാ സരസപരിത്തതായ ച ഖണപരിത്തതായ ച. സരസപരിത്തതായപി ഹി ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൭; സം. നി. ൨.൧൪൩) വചനതോ പരിത്തം. ഖണപരിത്തതായപി. പരമത്ഥതോ ഹി അതിപരിത്തോ സത്താനം ജീവിതക്ഖണോ ഏകചിത്തപ്പവത്തിമത്തോയേവ. യഥാ നാമ രഥചക്കം പവത്തമാനമ്പി ഏകേനേവ നേമിപ്പദേസേന പവത്തതി, തിട്ഠമാനമ്പി ഏകേനേവ തിട്ഠതി, ഏവമേവം ഏകചിത്തക്ഖണികം സത്താനം ജീവിതം, തസ്മിം ചിത്തേ നിരുദ്ധമത്തേ സത്തോ നിരുദ്ധോതി വുച്ചതി. യഥാഹ – അതീതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിത്ഥ ന ജീവതി ന ജീവിസ്സതി, അനാഗതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിസ്സതി ന ജീവതി ന ജീവിത്ഥ, പച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവതി ന ജീവിത്ഥ ന ജീവിസ്സതി.

‘‘ജീവിതം അത്തഭാവോ ച, സുഖദുക്ഖാ ച കേവലാ;

ഏകചിത്തസമായുത്താ, ലഹുസോ വത്തതേ ഖണോ.

‘‘യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സ, തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധ;

സബ്ബേപി സദിസാ ഖന്ധാ, ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ.

‘‘അനിബ്ബത്തേന ന ജാതോ, പച്ചുപ്പന്നേന ജീവതി;

ചിത്തഭങ്ഗാ മതോ ലോകോ, പഞ്ഞത്തി പരമത്ഥിയാ’’തി. (മഹാനി. ൧൦);

ജരൂപനീതസ്സാതി ജരം ഉപഗതസ്സ, ജരായ വാ മരണസന്തികം ഉപനീതസ്സ. ന സന്തി താണാതി താണം ലേണം സരണം ഭവിതും സമത്ഥാ നാമ കേചി നത്ഥി. ഏതം ഭയന്തി ഏതം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ മരണൂപഗമനം, ആയുപരിത്തതാ, ജരൂപനീതസ്സ താണാഭാവോതി തിവിധം ഭയം ഭയവത്ഥു ഭയകാരണന്തി അത്ഥോ. പുഞ്ഞാനി കയിരാഥ സുഖാവഹാനീതി വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സുഖാവഹാനി സുഖദായകാനി പുഞ്ഞാനി കരേയ്യ. ഇതി ദേവതാ രൂപാവചരജ്ഝാനം സന്ധായ പുബ്ബചേതനം അപരചേതനം മുഞ്ചചേതനഞ്ച ഗഹേത്വാ ബഹുവചനവസേന ‘‘പുഞ്ഞാനീ’’തി ആഹ. ഝാനസ്സാദം ഝാനനികന്തിം ഝാനസുഖഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘സുഖാവഹാനീ’’തി ആഹ. തസ്സാ കിര ദേവതായ സയം ദീഘായുകട്ഠാനേ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തത്താ ഹേട്ഠാ കാമാവചരദേവേസു പരിത്തായുകട്ഠാനേ ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ച ഥുല്ലഫുസിതകേ വുട്ഠിപാതസദിസേ സത്തേ ദിസ്വാ ഏതദഹോസി ‘‘അഹോവതിമേ സത്താ ഝാനം ഭാവേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനാ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ഏകകപ്പ-ദ്വേകപ്പ-ചതുകപ്പ-അട്ഠകപ്പ-സോളസകപ്പ-ദ്വത്തിംസകപ്പ-ചതുസട്ഠികപ്പപ്പമാണം അദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യു’’ന്തി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

അഥ ഭഗവാ – ‘‘അയം ദേവതാ അനിയ്യാനികം വട്ടകഥം കഥേതീ’’തി വിവട്ടമസ്സാ ദസ്സേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ലോകാമിസന്തി ദ്വേ ലോകാമിസാ പരിയായേന ച നിപ്പരിയായേന ച. പരിയായേന തേഭൂമകവട്ടം ലോകാമിസം, നിപ്പരിയായേന ചത്താരോ പച്ചയാ. ഇധ പരിയായലോകാമിസം അധിപ്പേതം. നിപ്പരിയായലോകാമിസമ്പി വട്ടതിയേവ. സന്തിപേക്ഖോതി നിബ്ബാനസങ്ഖാതം അച്ചന്തസന്തിം പേക്ഖന്തോ ഇച്ഛന്തോ പത്ഥയന്തോതി.

ഉപനീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.