൧൦. ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൨. ഏവം മേ സുതന്തി ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ ചാരികന്തി തുരിതഗമനചാരികം. സചേ തേ ഭഗ്ഗവ അഗരൂതി സചേ തുയ്ഹം ഭാരിയം അഫാസുകം കിഞ്ചി നത്ഥി. സചേ സോ അനുജാനാതീതി ഭഗ്ഗവസ്സ കിര ഏതദഹോസി – ‘‘പബ്ബജിതാ നാമ നാനാഅജ്ഝാസയാ, ഏകോ ഗണാഭിരതോ ഹോതി, ഏകോ ഏകാഭിരതോ. സചേ സോ ഏകാഭിരതോ ഭവിസ്സതി, ‘ആവുസോ, മാ പാവിസി, മയാ സാലാ ലദ്ധാ’തി വക്ഖതി. സചേ അയം ഏകാഭിരതോ ഭവിസ്സതി, ‘ആവുസോ, നിക്ഖമ, മയാ സാലാ ലദ്ധാ’തി വക്ഖതി. ഏവം സന്തേ അഹം ഉഭിന്നം വിവാദകാരേതാ നാമ ഭവിസ്സാമി, ദിന്നം നാമ ദിന്നമേവ വട്ടതി, കതം കതമേവാ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

കുലപുത്തോതി ജാതികുലപുത്തോപി ആചാരകുലപുത്തോപി. വാസൂപഗതോതി വാസം ഉപഗതോ. കുതോ ആഗന്ത്വാതി? തക്കസീലനഗരതോ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – മജ്ഝിമപ്പദേസേ കിര രാജഗഹനഗരേ ബിമ്ബിസാരേ രജ്ജം കാരേന്തേ പച്ചന്തേ തക്കസീലനഗരേ പുക്കുസാതി രാജാ രജ്ജം കാരേസി. അഥ തക്കസീലതോ ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ വാണിജാ രാജഗഹം ആഗതാ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ രാജാനം അദ്ദസംസു. രാജാ തേ വന്ദിത്വാ ഠിതേ ‘‘കത്ഥവാസിനോ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. തക്കസീലവാസിനോ ദേവാതി. അഥ നേ രാജാ ജനപദസ്സ ഖേമസുഭിക്ഖതാദീനി നഗരസ്സ ച പവത്തിം പുച്ഛിത്വാ ‘‘കോ നാമ തുമ്ഹാകം രാജാ’’തി പുച്ഛി. പുക്കുസാതി നാമ ദേവാതി. ധമ്മികോതി? ആമ ദേവ ധമ്മികോ. ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ജനം സങ്ഗണ്ഹാതി, ലോകസ്സ മാതാപിതിട്ഠാനേ ഠിതോ, അങ്ഗേ നിപന്നദാരകം വിയ ജനം തോസേതീതി. കതരസ്മിം വയേ വത്തതീതി? അഥസ്സ വയം ആചിക്ഖിംസു. വയേസുപി ബിമ്ബിസാരേന സമവയോ ജാതോ. അഥ തേ രാജാ ആഹ – ‘‘താതാ തുമ്ഹാകം രാജാ ധമ്മികോ, വയേന ച മേ സമാനോ, സക്കുണേയ്യാഥ തുമ്ഹാകം രാജാനം മമ മിത്തം കാതു’’ന്തി. സക്കോമ ദേവാതി. രാജാ തേസം സുങ്കം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഗേഹഞ്ച ദാപേത്വാ – ‘‘ഗച്ഛഥ ഭണ്ഡം വിക്കിണിത്വാ ഗമനകാലേ മം ദിസ്വാ ഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. തേ തഥാ കത്വാ ഗമനകാലേ രാജാനം അദ്ദസംസു. ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹാകം രാജാനം മമ വചനേന പുനപ്പുനം ആരോഗ്യം പുച്ഛിത്വാ ‘രാജാ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം മിത്തഭാവം ഇച്ഛതീ’തി വദഥാ’’തി ആഹ.

തേ സാധൂതി പടിസ്സുണിത്വാ ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ ഭുത്തപാതരാസാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിംസു. രാജാ ‘‘കഹം ഭണേ തുമ്ഹേ ഏത്തകേ ഇമേ ദിവസേ ന ദിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛി. തേ സബ്ബം പവത്തിം ആരോചേസും. രാജാ – ‘‘സാധു, താതാ, തുമ്ഹേ നിസ്സായ മയാ മജ്ഝിമപ്പദേസേ രാജാ മിത്തോ ലദ്ധോ’’തി അത്തമനോ അഹോസി. അപരഭാഗേ രാജഗഹവാസിനോപി വാണിജാ തക്കസീലം അഗമംസു. തേ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ആഗതേ പുക്കുസാതി രാജാ ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘രാജഗഹതോ’’തി സുത്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായസ്സ നഗരതോ ആഗതാ തുമ്ഹേ’’തി. ആമ ദേവാതി. ആരോഗ്യം മേ സഹായസ്സാതി ആരോഗ്യം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അജ്ജ പട്ഠായ യേ മയ്ഹം സഹായസ്സ നഗരതോ ജങ്ഘസത്ഥേന വാ സകടസത്ഥേന വാ വാണിജാ ആഗച്ഛന്തി, സബ്ബേസം മമ വിസയം പവിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ വസനഗേഹാനി, രാജകോട്ഠാഗാരതോ നിവാപഞ്ച ദേന്തു, സുങ്കം വിസ്സജ്ജേന്തു, കിഞ്ചി ഉപദ്ദവം മാ കരോന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. ബിമ്ബിസാരോപി അത്തനോ നഗരേ തഥേവ ഭേരിം ചരാപേസി.

അഥ ബിമ്ബിസാരോ പുക്കുസാതിസ്സ പണ്ണം പഹിണി – ‘‘പച്ചന്തദേസേ നാമ മണിമുത്താദീനി രതനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, യം മയ്ഹം സഹായസ്സ രജ്ജേ ദസ്സനീയം വാ സവനീയം വാ രതനം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മേ മാ മച്ഛരായതൂ’’തി. പുക്കുസാതിപി – ‘‘മജ്ഝിമദേസോ നാമ മഹാജനപദോ, യം തത്ഥ ഏവരൂപം രതനം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മേ സഹായോ മാ മച്ഛരായതൂ’’തി പടിപണ്ണം പഹിണി. ഏവം തേ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അദിസ്വാപി ദള്ഹമിത്താ അഹേസും.

ഏവം തേസം കതികം കത്വാ വസന്താനം പഠമതരം പുക്കുസാതിസ്സ പണ്ണാകാരോ ഉപ്പജ്ജി. രാജാ കിര അട്ഠ പഞ്ചവണ്ണേ അനഗ്ഘകമ്ബലേ ലഭി. സോ – ‘‘അതിസുന്ദരാ ഇമേ കമ്ബലാ, അഹം സഹായസ്സ പേസിസ്സാമീ’’തി ലാഖാഗുളമത്തേ അട്ഠ സാരകരണ്ഡകേ ലിഖാപേത്വാ തേസു തേ കമ്ബലേ പക്ഖിപിത്വാ ലാഖായ വട്ടാപേത്വാ സേതവത്ഥേന വേഠേത്വാ സമുഗ്ഗേ പക്ഖിപിത്വാ വത്ഥേന വേഠേത്വാ രാജമുദ്ദികായ ലഞ്ഛേത്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായസ്സ ദേഥാ’’തി അമച്ചേ പേസേസി. സാസനഞ്ച അദാസി – ‘‘അയം പണ്ണാകാരോ നഗരമജ്ഝേ അമച്ചാദിപരിവുതേന ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ ബിമ്ബിസാരസ്സ അദംസു.

സോ സാസനം സുത്വാ അമച്ചാദയോ സന്നിപതന്തൂതി ഭേരിം ചരാപേത്വാ നഗരമജ്ഝേ അമച്ചാദിപരിവുതോ സേതച്ഛത്തേന ധാരിയമാനേന പല്ലങ്കവരേ നിസിന്നോ ലഞ്ഛനം ഭിന്ദിത്വാ വത്ഥം അപനേത്വാ സമുഗ്ഗം വിവരിത്വാ അന്തോ ഭണ്ഡികം മുഞ്ചിത്വാ ലാഖാഗുളേ ദിസ്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായോ പുക്കുസാതി ‘ജുതവിത്തകോ മേ സഹായോ’തി മഞ്ഞമാനോ മഞ്ഞേ ഇമം പണ്ണാകാരം പഹിണീ’’തി ഏകം ഗുളം ഗഹേത്വാ ഹത്ഥേന വട്ടേത്വാ തുലയന്തോവ അന്തോ ദുസ്സഭണ്ഡികം അത്ഥീതി അഞ്ഞാസി. അഥ നം പല്ലങ്കപാദേ പഹരിത്വാ താവദേവ ലാഖാ പരിപതി, സോ നഖേന കരണ്ഡകം വിവരിത്വാ അന്തോ കമ്ബലരതനം ദിസ്വാ ഇതരേപി വിവരാപേസി, സബ്ബേപി കമ്ബലാ അഹേസും. അഥ നേ പത്ഥരാപേസി, തേ വണ്ണസമ്പന്നാ ഫസ്സസമ്പന്നാ ദീഘതോ സോളസഹത്ഥാ തിരിയം അട്ഠഹത്ഥാ അഹേസും. മഹാജനോ ദിസ്വാ അങ്ഗുലിയോ പോഠേസി, ചേലുക്ഖേപം അകാസി, – ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ അദിട്ഠസഹായോ പുക്കുസാതി അദിസ്വാവ ഏവരൂപം പണ്ണാകാരം പേസേസി, യുത്തം ഏവരൂപം മിത്തം കാതു’’ന്തി അത്തമനോ അഹോസി. രാജാ ഏകമേകം കമ്ബലം അഗ്ഘാപേസി, സബ്ബേ അനഗ്ഘാ അഹേസും. തേസു ചത്താരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പേസേസി, ചത്താരോ അത്തനോ ഘരേ അകാസി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘പച്ഛാ പേസേന്തേന പഠമം പേസിതപണ്ണാകാരതോ അതിരേകം പേസേതും വട്ടതി, സഹായേന ച മേ അനഗ്ഘോ പണ്ണാകാരോ പേസിതോ, കിം നു ഖോ പേസേമീ’’തി?

കിം പന രാജഗഹേ തതോ അധികം രതനം നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി, മഹാപുഞ്ഞോ രാജാ, അപിച ഖോ പനസ്സ സോതാപന്നകാലതോ പട്ഠായ ഠപേത്വാ തീണി രതനാനി അഞ്ഞം രതനം സോമനസ്സം ജനേതും സമത്ഥം നാമ നത്ഥി. സോ രതനം വിചിനിതും ആരദ്ധോ – രതനം നാമ സവിഞ്ഞാണകം അവിഞ്ഞാണകന്തി ദുവിധം. തത്ഥ അവിഞ്ഞാണകം സുവണ്ണരജതാദി, സവിഞ്ഞാണകം ഇന്ദ്രിയബദ്ധം. അവിഞ്ഞാണകം സവിഞ്ഞാണകസ്സേവ അലങ്കാരാദിവസേന പരിഭോഗം ഹോതി, ഇതി ഇമേസു ദ്വീസു രതനേസു സവിഞ്ഞാണകം സേട്ഠം. സവിഞ്ഞാണകമ്പി ദുവിധം തിരച്ഛാനരതനം മനുസ്സരതനന്തി. തത്ഥ തിരച്ഛാനരതനം ഹത്ഥിഅസ്സരതനം, തമ്പി മനുസ്സാനം ഉപഭോഗത്ഥമേവ നിബ്ബത്തതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു മനുസ്സരതനം സേട്ഠം. മനുസ്സരതനമ്പി ദുവിധം ഇത്ഥിരതനം പുരിസരതനന്തി. തത്ഥ ചക്കവത്തിനോ രഞ്ഞോ ഉപ്പന്നം ഇത്ഥിരതനമ്പി പുരിസസ്സേവ ഉപഭോഗം. ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു പുരിസരതനമേവ സേട്ഠം.

പുരിസരതനമ്പി ദുവിധം അഗാരിയരതനം അനഗാരിയരതനഞ്ച. തത്ഥ അഗാരിയരതനേസുപി ചക്കവത്തിരാജാ അജ്ജ പബ്ബജിതസാമണേരം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു അനഗാരിയരതനമേവ സേട്ഠം. അനഗാരിയരതനമ്പി ദുവിധം സേക്ഖരതനഞ്ച അസേക്ഖരതനഞ്ച. തത്ഥ സതസഹസ്സമ്പി സേക്ഖാനം അസേക്ഖസ്സ പദേസം ന പാപുണാതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു അസേക്ഖരതനമേവ സേട്ഠം. തമ്പി ദുവിധം ബുദ്ധരതനം സാവകരതനന്തി. തത്ഥ സതസഹസ്സമ്പി സാവകരതനാനം ബുദ്ധരതനസ്സ പദേസം ന പാപുണാതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസൂ ബുദ്ധരതനമേവ സേട്ഠം.

ബുദ്ധരതനമ്പി ദുവിധം പച്ചേകബുദ്ധരതനം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധരതനന്തി. തത്ഥ സതസഹസ്സമ്പി പച്ചേകബുദ്ധാനം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ പദേസം ന പാപുണാതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധരതനംയേവ സേട്ഠം. സദേവകസ്മിഞ്ഹി ലോകേ ബുദ്ധരതനസമം രതനം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ അസദിസമേവ രതനം മയ്ഹം സഹായസ്സ പേസേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ തക്കസീലവാസിനോ പുച്ഛി – ‘‘താതാ തുമ്ഹാകം ജനപദേ ബുദ്ധോ ധമ്മോ സങ്ഘോതി ഇമാനി തീണി രതനാനി ദിസ്സന്തീ’’തി. ഘോസോപി സോ മഹാരാജ താവ തത്ഥ നത്ഥി, ദസ്സനം പന കുതോതി.

‘‘സുന്ദരം താതാ’’തി രാജാ തുട്ഠോ ചിന്തേസി – ‘‘സക്കാ ഭവേയ്യ ജനസങ്ഗഹത്ഥായ മയ്ഹം സഹായസ്സ വസനട്ഠാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പേസേതും, ബുദ്ധാ പന പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു ന അരുണം ഉട്ഠപേന്തി. തസ്മാ സത്ഥാരാ ഗന്തും ന സക്കാ. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ മഹാസാവകേ പേസേതും സക്കാ ഭവേയ്യ. മയാ പന ‘ഥേരാ പച്ചന്തേ വസന്തീ’തി സുത്വാപി മനുസ്സേ പേസേത്വാ തേ അത്തനോ സമീപം ആണാപേത്വാ ഉപട്ഠാതുമേവ യുത്തം. തസ്മാ ന ഥേരേഹിപി സക്കാ ഗന്തും. യേന പനാകാരേന സാസനേ പേസിതേ സത്ഥാ ച മഹാസാവകാ ച ഗതാ വിയ ഹോന്തി, തേനാകാരേന സാസനം പഹിണിസ്സാമീ’’തി. ചിന്തേത്വാ ചതുരതനായാമം വിദത്ഥിമത്തപുഥുലം നാതിതനും നാതിബഹലം സുവണ്ണപട്ടം കാരാപേത്വാ ‘‘തത്ഥ അജ്ജ അക്ഖരാനി ലിഖിസ്സാമീ’’തി. പാതോവ സീസം ന്ഹായിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഭുത്തപാതരാസോ അപനീതഗന്ധമാലാഭരണോ സുവണ്ണസരകേന ജാതിഹിങ്ഗുലികം ആദായ ഹേട്ഠതോ പട്ഠായ ദ്വാരാനി പിദഹന്തോ പാസാദമാരുയ്ഹ പുബ്ബദിസാമുഖം സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ ആകാസതലേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ അക്ഖരാനി ലിഖന്തോ – ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി. ബുദ്ധഗുണേ താവ ഏകദേസേന ലിഖി.

തതോ ‘‘ഏവം ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതഭവനതോ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഏവം ലോകവിവരണം അഹോസി, മാതുകുച്ഛിയം വസമാനേ ഇദം നാമ അഹോസി, അഗാരമജ്ഝേ വസമാനേ ഇദം നാമ അഹോസി, ഏവം മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ ഏവം മഹാപധാനം പദഹി. ഏവം ദുക്കരകാരികം കത്വാ മഹാബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝന്തസ്സ ഏവം ലോകവിവരണം അഹോസി. സദേവകേ ലോകേ അഞ്ഞം ഏവരൂപം രതനം നാമ നത്ഥീതി.

യംകിഞ്ചി വിത്തം ഇധ വാ ഹുരം വാ,

സഗ്ഗേസു വാ യം രതനം പണീതം;

ന നോ സമം അത്ഥി തഥാഗതേന,

ഇദമ്പി ബുദ്ധേ രതനം പണീതം;

ഏതേന സച്ചേന സുവത്ഥി ഹോതൂ’’തി. (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) –

ഏവം ഏകദേസേന ബുദ്ധഗുണേപി ലിഖിത്വാ ദുതിയം ധമ്മരതനം ഥോമേന്തോ – ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ…പേ… പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി. ‘‘സത്ഥാരാ ദേസിതധമ്മോ നാമ ഏവരൂപോ ച ഏവരൂപോ ചാ’’തി സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയേ ഏകദേസേന ലിഖിത്വാ –

‘‘യം ബുദ്ധസേട്ഠോ പരിവണ്ണയീ സുചിം,

സമാധിമാനന്തരികഞ്ഞമാഹു;

സമാധിനാ തേന സമോ ന വിജ്ജതി,

ഇദമ്പി ധമ്മേ രതനം പണീതം;

ഏതേന സച്ചേന സുവത്ഥി ഹോതൂ’’തി. (ഖു. പാ. ൬.൫; സു. നി. ൨൨൮) –

ഏവം ഏകദേസേന ധമ്മഗുണേ ലിഖിത്വാ തതിയം സങ്ഘരതനം ഥോമേന്തോ – ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ‘‘കുലപുത്താ നാമ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ ഏവം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജന്തി, കേചി സേതച്ഛത്തം പഹായ പബ്ബജന്തി, കേചി ഉപരജ്ജം, കേചി സേനാപതിട്ഠാനാദീനി പഹായ പബ്ബജന്തി. പബ്ബജിത്വാ ച പന ഇമഞ്ച പടിപത്തിം പൂരേന്തീ’’തി ചൂളസീലമജ്ഝിമസീലമഹാസീലാദീനി ഏകദേസേന ലിഖിത്വാ ഛദ്വാരസംവരം സതിസമ്പജഞ്ഞം ചതുപച്ചയസന്തോസം നവവിധം സേനാസനം, നീവരണപ്പഹാനം പരികമ്മം ഝാനാഭിഞ്ഞാ അട്ഠതിംസ കമ്മട്ഠാനാനി യാവ ആസവക്ഖയാ ഏകദേസേന ലിഖി, സോളസവിധം ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം വിത്ഥാരേനേവ ലിഖിത്വാ ‘‘സത്ഥു സാവകസങ്ഘോ നാമ ഏവരൂപേഹി ച ഗുണേഹി സമന്നാഗതോ.

യേ പുഗ്ഗലാ അട്ഠസതം പസട്ഠാ,

ചത്താരി ഏതാനി യുഗാനി ഹോന്തി;

തേ ദക്ഖിണേയ്യാ സുഗതസ്സ സാവകാ,

ഏതേസു ദിന്നാനി മഹപ്ഫലാനി;

ഇദമ്പി സങ്ഘേ രതനം പണീതം,

ഏതേന സച്ചേന സുവത്ഥി ഹോതൂ’’തി. (ഖു. പാ. ൬.൬; സു. നി. ൨൨൯) –

ഏവം ഏകദേസേന സങ്ഘഗുണേ ലിഖിത്വാ – ‘‘ഭഗവതോ സാസനം സ്വാക്ഖാതം നിയ്യാനികം, സചേ മയ്ഹം സഹായോ സക്കോതി, നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജതൂ’’തി ലിഖിത്വാ സുവണ്ണപട്ടം സംഹരിത്വാ സുഖുമകമ്ബലേന വേഠേത്വാ സാരസമുഗ്ഗേ പക്ഖിപിത്വാ തം സമുഗ്ഗം സുവണ്ണമയേ, സുവണ്ണമയം, രജതമയേ രജതമയം മണിമയേ, മണിമയം പവാളമയേ, പവാളമയം ലോഹിതങ്കമയേ, ലോഹിതങ്കമയം മസാരഗല്ലമയേ, മസാരഗല്ലമയം ഫലികമയേ, ഫലികമയം ദന്തമയേ, ദന്തമയം സബ്ബരതനമയേ, സബ്ബരതനമയം കിലഞ്ജമയേ, കിലഞ്ജമയം സമുഗ്ഗം സാരകരണ്ഡകേ ഠപേസി.

പുന സാരകരണ്ഡകം സുവണ്ണകരണ്ഡകേതി പുരിമനയേനേവ ഹരിത്വാ സബ്ബരതനമയം കരണ്ഡകം കിലഞ്ജമയേ കരണ്ഡകേ ഠപേസി. തതോ കിലഞ്ജമയം കരണ്ഡകം സാരമയപേളായാതി പുന വുത്തനയേനേവ ഹരിത്വാ സബ്ബരതനമയം പേളം കിലഞ്ജമയപേളായ ഠപേത്വാ ബഹി വത്ഥേന വേഠേത്വാ രാജമുദ്ദികായ ലഞ്ഛേത്വാ അമച്ചേ ആണാപേസി – ‘‘മമ ആണാപവത്തിട്ഠാനേ മഗ്ഗം അലങ്കാരാപേഥ മഗ്ഗോ അട്ഠുസഭവിത്ഥതോ ഹോതു, ചതുഉസഭട്ഠാനം സോധിതമത്തകമേവ ഹോതു, മജ്ഝേ ചതുഉസഭം രാജാനുഭാവേന പടിയാദേഥാ’’തി. തതോ മങ്ഗലഹത്ഥിം അലങ്കാരാപേത്വാ തസ്സ ഉപരി പല്ലങ്കം പഞ്ഞപേത്വാ സേതച്ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ നഗരവീഥിയോ സിത്തസമ്മട്ഠാ സമുസ്സിതദ്ധജപടാകാ കദലിപുണ്ണഘടഗന്ധധൂമപുപ്ഫാദീഹി സുപ്പടിമണ്ഡിതാ കാരേത്വാ ‘‘അത്തനോ അത്തനോ വിസയപ്പദേസേ ഏവരൂപം പൂജം കാരേന്തൂ’’തി അന്തരഭോഗികാനം ജവനദൂതേ പേസേത്വാ സയം സബ്ബാലങ്കാരേന അലങ്കരിത്വാ – ‘‘സബ്ബതാളാവചരസമ്മിസ്സബലകായപരിവുതോ പണ്ണാകാരം പേസേമീ’’തി അത്തനോ വിസയപരിയന്തം ഗന്ത്വാ അമച്ചസ്സ മുഖസാസനം അദാസി – ‘‘താത മയ്ഹം സഹായോ പുക്കുസാതി ഇമം പണ്ണാകാരം പടിച്ഛന്തോ ഓരോധമജ്ഝേ അപടിച്ഛിത്വാ പാസാദം ആരുയ്ഹ പടിച്ഛതൂ’’തി. ഏവം സാസനം ദത്വാ പച്ചന്തദേസം സത്ഥാ ഗച്ഛതീതി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ നിവത്തി. അന്തരഭോഗികാ തേനേവ നിയാമേന മഗ്ഗം പടിയാദേത്വാ പണ്ണാകാരം നയിംസു.

പുക്കുസാതിപി അത്തനോ രജ്ജസീമതോ പട്ഠായ തേനേവ നിയാമേന മഗ്ഗം പടിയാദേത്വാ നഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ പണ്ണാകാരസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം അകാസി. പണ്ണാകാരോ തക്കസീലം പാപുണന്തോ ഉപോസഥദിവസേ പാപുണി, പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ഗതഅമച്ചോപി രഞ്ഞോ വുത്തസാസനം ആരോചേസി. രാജാ തം സുത്വാ പണ്ണാകാരേന സദ്ധിം ആഗതാനം കത്തബ്ബകിച്ചം വിചാരേത്വാ പണ്ണാകാരം ആദായ പാസാദം ആരുയ്ഹ ‘‘മാ ഇധ കോചി പവിസതൂ’’തി ദ്വാരേ ആരക്ഖം കാരേത്വാ സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ പണ്ണാകാരം ഉച്ചാസനേ ഠപേത്വാ സയം നീചാസനേ നിസിന്നോ ലഞ്ഛനം ഭിന്ദിത്വാ നിവാസനം അപനേത്വാ കിലഞ്ജപേളതോ പട്ഠായ അനുപുബ്ബേന വിവരന്തോ സാരമയം സമുഗ്ഗം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മഹാപരിഹാരോ നായം അഞ്ഞസ്സ രതനസ്സ ഭവിസ്സതി, അദ്ധാ മജ്ഝിമദേസേ സോതബ്ബയുത്തകം രതനം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. അഥ തം സമുഗ്ഗം വിവരിത്വാ രാജലഞ്ഛനം ഭിന്ദിത്വാ സുഖുമകമ്ബലം ഉഭതോ വിയൂഹിത്വാ സുവണ്ണപട്ടം അദ്ദസ.

സോ തം പസാരേത്വാ – ‘‘മനാപാനി വത അക്ഖരാനി സമസീസാനി സമപന്തീനി ചതുരസ്സാനീ’’തിആദിതോ പട്ഠായ വാചേതും ആരഭി. തസ്സ – ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി ബുദ്ധഗുണേ വാചേന്തസ്സ ബലവസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി, നവനവുതിലോമകൂപസഹസ്സാനി ഉദ്ധഗ്ഗലോമാനി അഹേസും. അത്തനോ ഠിതഭാവം വാ നിസിന്നഭാവം വാ ന ജാനാതി. അഥസ്സ – ‘‘കപ്പകോടിസതസഹസ്സേഹിപി ഏതം ദുല്ലഭസാസനം സഹായം നിസ്സായ സോതും ലഭാമീ’’തി ഭിയ്യോ ബലവപീതി ഉദപാദി. സോ ഹി ഉപരി വാചേതും അസക്കോന്തോ യാവ പീതിവേഗപസ്സദ്ധിയാ നിസീദിത്വാ പരതോ – ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തി ധമ്മഗുണേ ആരഭി. തത്രാപിസ്സ തഥേവ അഹോസി. സോ പുന യാവ പീതിവേഗപസ്സദ്ധിയാ നിസീദിത്വാ പരതോ ‘‘സുപ്പടിപന്നോ’’തി സങ്ഘഗുണേ ആരഭി. തത്രാപിസ്സ തഥേവ അഹോസി. അഥ സബ്ബപരിയന്തേ ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം വാചേത്വാ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി നിബ്ബത്തേസി, സോ ഝാനസുഖേനേവ വീതിനാമേസി. അഞ്ഞോ കോചി ദട്ഠും ന ലഭതി, ഏകോവ ചൂളുപട്ഠാകോ പവിസതി. ഏവം അദ്ധമാസമത്തം വീതിനാമേസി.

നാഗരാ രാജങ്ഗണേ സന്നിപതിത്വാ ഉക്കുട്ഠിം അകംസു ‘‘പണ്ണാകാരം പടിച്ഛിതദിവസതോ പട്ഠായ ബലദസ്സനം വാ നാടകദസ്സനം വാ നത്ഥി, വിനിച്ഛയദാനം നത്ഥി, രാജാ സഹായേന പഹിതം പണ്ണാകാരം യസ്സിച്ഛതി തസ്സ ദസ്സേതു, രാജാനോ നാമ ഏകച്ചസ്സ പണ്ണാകാരവസേനപി വഞ്ചേത്വാ രജ്ജം അത്തനോ കാതും വായമന്തി. കിം നാമ അമ്ഹാകം രാജാ കരോതീ’’തി? രാജാ ഉക്കുട്ഠിസദ്ദം സുത്വാ – ‘‘രജ്ജം നു ഖോ ധാരേമി, ഉദാഹു സത്ഥാര’’ന്തി ചിന്തേസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘രജ്ജകാരിതഅത്തഭാവോ നാമ നേവ ഗണകേന, ന ഗണകമഹാമത്തേന ഗണേതും സക്കോ. സത്ഥുസാസനം ധാരേസ്സാമീ’’തി സയനേ ഠപിതം അസിം ഗഹേത്വാ കേസേ ഛിന്ദിത്വാ സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ – ‘‘ഏതം ഗഹേത്വാ രജ്ജം കാരേഥാ’’തി സദ്ധിം ചൂളാമണിനാ കേസകലാപം പരിസമജ്ഝേ പാതേസി, മഹാജനോ തം ഉക്ഖിപിത്വാ – ‘‘സഹായകസന്തികാ ലദ്ധപണ്ണാകാരാ നാമ രാജാനോ തുമ്ഹാദിസാ ഹോന്തി ദേവാ’’തി ഏകപ്പഹാരേനേവ വിരവി. രഞ്ഞോപി ദ്വങ്ഗുലമത്തം കേസമസ്സു അഹോസി. ബോധിസത്തസ്സ പബ്ബജ്ജാസദിസമേവ കിര ജാതം.

തതോ ചൂളുപട്ഠാകം പേസേത്വാ അന്തരാപണാ ദ്വേ കാസായവത്ഥാനി മത്തികാപത്തഞ്ച ആഹരാപേത്വാ – ‘‘യേ ലോകേ അരഹന്തോ, തേ ഉദ്ദിസ്സ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജാ’’തി സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ഏകം കാസാവം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ പത്തം വാമഅംസകൂടേ കത്വാ കത്തരദണ്ഡം ഗഹേത്വാ – ‘‘സോഭതി നു ഖോ മേ പബ്ബജ്ജാ നോ വാ’’തി മഹാതലേ കതിപയവാരേ അപരാപരം ചങ്കമിത്വാ – ‘‘സോഭതി മേ പബ്ബജ്ജാ’’തി ദ്വാരം വിവരിത്വാ പാസാദാ ഓതരി. ഓതരന്തം പന നം തീസു ദ്വാരേസു ഠിതനാടകാദീനി ദിസ്വാപി ന സഞ്ജാനിംസു. ‘‘ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ധമ്മകഥം കഥേതും ആഗതോ’’തി കിര ചിന്തയിംസു. ഉപരിപാസാദം പന ആരുയ്ഹ രഞ്ഞോ ഠിതനിസിന്നട്ഠാനാനി ദിസ്വാ രാജാ ഗതോതി ഞത്വാ സമുദ്ദമജ്ഝേ ഓസീദമാനായ നാവായ ജനോ വിയ ഏകപ്പഹാരേനേവ വിരവിംസു. കുലപുത്തം ഭൂമിതലം ഓതിണ്ണമത്തം അട്ഠാരസസേനിയോ സബ്ബേ നാഗരാ ബലകായാ ച പരിവാരേത്വാ മഹാവിരവം വിരവിംസു. അമച്ചാപി തം ഏതദവോചും – ‘‘ദേവ മജ്ഝിമദേസരാജാനോ നാമ ബഹുമായാ, സാസനം പേസേത്വാ ബുദ്ധരതനം നാമ ലോകേ ഉപ്പന്നം വാ നോ വാതി ഞത്വാ ഗമിസ്സഥ, നിവത്തഥ ദേവാ’’തി. സദ്ദഹാമഹം മയ്ഹം സഹായകസ്സ, തസ്സ മയാ സദ്ധിം ദ്വേജ്ഝവചനം നാമ നത്ഥി, തിട്ഠഥ തുമ്ഹേതി. തേ അനുഗച്ഛന്തിയേവ.

കുലപുത്തോ കത്തരദണ്ഡേന ലേഖം കത്വാ – ‘‘ഇദം രജ്ജം കസ്സാ’’തി ആഹ? തുമ്ഹാകം ദേവാതി. യോ ഇമം ലേഖം അന്തരം കരോതി, രാജാണായ കാരേതബ്ബോതി. മഹാജനകജാതകേ ബോധിസത്തേന കതലേഖം സീവലിദേവീ അന്തരം കാതും അവിസഹന്തീ വിവത്തമാനാ അഗമാസി. തസ്സാ ഗതമഗ്ഗേന മഹാജനോ അഗമാസി. തം പന ലേഖം മഹാജനോ അന്തരം കാതും ന വിസഹി, ലേഖം ഉസ്സീസകം കത്വാ വിവത്തമാനാ വിരവിംസു. കുലപുത്തോ ‘‘അയം മേ ഗതട്ഠാനേ ദന്തകട്ഠം വാ മുഖോദകം വാ ദസ്സതീ’’തി അന്തമസോ ഏകചേടകമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ പക്കാമി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘മമ സത്ഥാ ച മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ ഏകകോവ പബ്ബജിതോ’’തി ഏകകോവ അഗമാസി. ‘‘സത്ഥു ലജ്ജാമീ’’തി ച – ‘‘സത്ഥാ കിര മേ പബ്ബജിത്വാ യാനം നാരുള്ഹോ’’തി ച അന്തമസോ ഏകപടലികമ്പി ഉപാഹനം നാരുഹി, പണ്ണച്ഛത്തകമ്പി ന ധാരേസി. മഹാജനോ രുക്ഖപാകാരട്ടാലകാദീനി ആരുയ്ഹ ഏസ അമ്ഹാകം രാജാ ഗച്ഛതീതി ഓലോകേസി. കുലപുത്തോ – ‘‘ദൂരം ഗന്തബ്ബം, ന സക്കാ ഏകേന മഗ്ഗോ നിത്ഥരിതു’’ന്തി ഏകം സത്ഥവാഹം അനുബന്ധി. സുഖുമാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ കഠിനതത്തായ പഥവിയാ ഗഛന്തസ്സ പാദതലേസു ഫോടാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഭിജ്ജന്തി, ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. സത്ഥവാഹേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ നിസിന്നേ കുലപുത്തോ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ഏകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദതി. നിസിന്നട്ഠാനേ പാദപരികമ്മം വാ പിട്ഠിപരികമ്മം വാ കത്താ നാമ നത്ഥി, കുലപുത്തോ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ മഗ്ഗദരഥകിലമഥപരിളാഹം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ഝാനരതിയാ വീതിനാമേതി.

പുനദിവസേ ഉട്ഠിതേ അരുണേ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പുന സത്ഥവാഹം അനുബന്ധതി. പാതരാസകാലേ കുലപുത്തസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാ ഖാദനീയം ഭോജനീയം പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ ദേന്തി. തം ഉത്തണ്ഡുലമ്പി ഹോതി കിലിന്നമ്പി സമസക്ഖരമ്പി അലോണാതിലോണമ്പി, കുലപുത്തോ പവിസനട്ഠാനം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അമതം വിയ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഏതേന നിയാമേന അട്ഠഹി ഊനകാനി ദ്വേ യോജനസതാനി ഗതോ. ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകസ്സ പന സമീപേന ഗച്ഛന്തോപി – ‘‘കഹം സത്ഥാ വസതീ’’തി നാപുച്ഛി. കസ്മാ? സത്ഥുഗാരവേന ചേവ രഞ്ഞോ പേസിതസാസനവസേന ച. രഞ്ഞോ ഹി – ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി സത്ഥാരം രാജഗഹേ ഉപ്പന്നം വിയ കത്വാ സാസനം പേസിതം, തസ്മാ നം അപുച്ഛിത്വാവ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്തം മഗ്ഗം അതിക്കന്തോ. സോ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായ രാജഗഹം പത്വാ സത്ഥാ കഹം വസതീതി പുച്ഛി. കുതോ നു, ഭന്തേ, ആഗതോതി? ഇതോ ഉത്തരതോതി. സത്ഥാ തുയ്ഹം ആഗതമഗ്ഗേ ഇതോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്തേ സാവത്ഥി നാമ അത്ഥി, തത്ഥ വസതീതി. കുലപുത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദാനി അകാലോ ന സക്കാ ഗന്തും, അജ്ജ ഇധേവ വസിത്വാ സ്വേ സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി. തതോ – ‘‘വികാലേ സമ്പത്തപബ്ബജിതാ കഹം വസന്തീ’’തി പുച്ഛി. ഇമായ കുമ്ഭകാരസാലായ, ഭന്തേതി. അഥ സോ തം കുമ്ഭകാരം യാചിത്വാ തത്ഥ വാസത്ഥായ പവിസിത്വാ നിസീദി.

ഭഗവാപി തംദിവസം പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ പുക്കുസാതിം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം കുലപുത്തോ സഹായേന പേസിതം സാസനമത്തകം വാചേത്വാ അതിരേകതിയോജനസതികം മഹാരജ്ജം പഹായ മം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിത്വാ അട്ഠഹി ഊനകാനി ദ്വേ യോജനസതാനി അതിക്കമ്മ രാജഗഹം പാപുണിസ്സതി, മയി അഗച്ഛന്തേ പന തീണി സാമഞ്ഞഫലാനി അപ്പടിവിജ്ഝിത്വാ ഏകരത്തിവാസേന അനാഥകാലകിരിയം കരിസ്സതി, മയി പന ഗതേ തീണി സാമഞ്ഞഫലാനി പടിവിജ്ഝിസ്സതി. ജനസങ്ഗഹത്ഥായേവ പന മയാ സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരിതാ, കരിസ്സാമി തസ്സ സങ്ഗഹ’’ന്തി പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ മുഹുത്തം അത്തദരഥകിലമഥം പടിപസ്സമ്ഭേത്വാ – ‘‘കുലപുത്തോ മയി ഗാരവേന ദുക്കരം അകാസി, അതിരേകയോജനസതം രജ്ജം പഹായ അന്തമസോ മുഖധോവനദായകമ്പി ചേടകം അഗ്ഗഹേത്വാ ഏകകോവ നിക്ഖന്തോ’’തി സാരിപുത്തമഹാമോഗ്ഗല്ലാനാദീസു കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ സയമേവ അത്തനോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഏകകോവ നിക്ഖന്തോ. ഗച്ഛന്തോ ച നേവ ആകാസേ ഉപ്പതി, ന പഥവിം സംഖിപി, – ‘‘കുലപുത്തോ മമ ലജ്ജമാനോ ഹത്ഥിഅസ്സരഥസുവണ്ണസിവികാദീസു ഏകയാനേപി അനിസീദിത്വാ അന്തമസോ ഏകപടലികം ഉപാഹനമ്പി അനാരുയ്ഹ പണ്ണച്ഛത്തകമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ നിക്ഖന്തോ, മയാപി പദസാവ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി പന ചിന്തേത്വാ പദസാവ അഗമാസി.

സോ അസീതി അനുബ്യഞ്ജനാനി ബ്യാമപ്പഭാ ബാത്തിംസ മഹാപുരിസലക്ഖണാനീതി ഇമം ബുദ്ധസിരിം പടിച്ഛാദേത്വാ വലാഹകപടിച്ഛന്നോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ അഞ്ഞതരഭിക്ഖുവേസേന ഗച്ഛന്തോ ഏകപച്ഛാഭത്തേനേവ പഞ്ചചത്താലീസ യോജനാനി അതിക്കമ്മ സൂരിയത്ഥങ്ഗമലീവേലായ കുലപുത്തേ പവിട്ഠമത്തേയേവ തം കുമ്ഭകാരസാലം പാപുണി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന, പുക്കുസാതി, നാമ കുലപുത്തോ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ സദ്ധായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സോ തസ്മിം കുമ്ഭകാരാവേസനേ പഠമം വാസൂപഗതോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം ഗന്ത്വാപി പന ഭഗവാ – ‘‘അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി പസയ്ഹ കുമ്ഭകാരസാലം അപവിസിത്വാ ദ്വാരേ ഠിതോവ കുലപുത്തം ഓകാസം കാരേന്തോ സചേ തേ ഭിക്ഖൂതിആദിമാഹ. ഉരുന്ദന്തി വിവിത്തം അസമ്ബാധം. വിഹരതായസ്മാ യഥാസുഖന്തി യേന യേന ഇരിയാപഥേന ഫാസു ഹോതി, തേന തേന യഥാസുഖം ആയസ്മാ വിഹരതൂതി ഓകാസം അകാസി. അതിരേകതിയോജനസതഞ്ഹി രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ കുലപുത്തോ പരസ്സ ഛഡ്ഡിതപതിതം കുമ്ഭകാരസാലം കിം അഞ്ഞസ്സ സബ്രഹ്മചാരിനോ മച്ഛരായിസ്സതി. ഏകച്ചേ പന മോഘപുരിസാ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ആവാസമച്ഛരിയാദീഹി അഭിഭൂതാ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ മയ്ഹം കുടി മയ്ഹം പരിവേണന്തി അഞ്ഞേസം അവാസായ പരക്കമന്തി. നിസീദീതി അച്ചന്തസുഖുമാലോ ലോകനാഥോ ദേവവിമാനസദിസം ഗന്ധകുടിം പഹായ തത്ഥ തത്ഥ വിപ്പകിണ്ണഛാരികായ ഭിന്നഭാജനതിണപലാസകുക്കുടസൂകരവച്ചാദിസംകിലിട്ഠായ സങ്കാരട്ഠാനസദിസായ കുമ്ഭകാരസാലായ തിണസന്ഥാരം സന്ഥരിത്വാ പംസുകൂലചീവരം പഞ്ഞപേത്വാ ദേവവിമാനസദിസം ദിബ്ബഗന്ധസുഗന്ധം ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ നിസീദന്തോ വിയ നിസീദി.

ഇതി ഭഗവാപി അസമ്ഭിന്നമഹാസമ്മതവംസേ ഉപ്പന്നോ, കുലപുത്തോപി ഖത്തിയഗബ്ഭേ വഡ്ഢിതോ. ഭഗവാപി അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ, കുലപുത്തോപി അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ. ഭഗവാപി രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ, കുലപുത്തോപി. ഭഗവാപി സുവണ്ണവണ്ണോ, കുലപുത്തോപി. ഭഗവാപി സമാപത്തിലാഭീ, കുലപുത്തോപി. ഇതി ദ്വേപി ഖത്തിയാ ദ്വേപി അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ ദ്വേപി രാജപബ്ബജിതാ ദ്വേപി സുവണ്ണവണ്ണാ ദ്വേപി സമാപത്തിലാഭിനോ കുമ്ഭകാരസാലം പവിസിത്വാ നിസിന്നാതി തേഹി കുമ്ഭകാരസാലാ അതിവിയ സോഭതി, ദ്വീഹി സീഹാദീഹി പവിട്ഠഗുഹാദീഹി ആഹരിത്വാ ദീപേതബ്ബം. തേസു പന ദ്വീസു ഭഗവാ – ‘‘സുഖുമാലോ അഹം പരമസുഖുമാലോ ഏകപച്ഛാഭത്തേന പഞ്ചചത്താലീസ യോജനാനി ആഗതോ, മുഹുത്തം താവ സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ മഗ്ഗദരഥം പടിപസ്സമ്ഭേമീ’’തി ചിത്തമ്പി അനുപ്പാദേത്വാ നിസീദന്തോവ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജി. കുലപുത്തോപി – ‘‘ദ്വാനവുതിയോജനസതം ആഗതോമ്ഹി, മുഹുത്തം താവ നിപജ്ജിത്വാ മഗ്ഗദരഥം വിനോദേമീ’’തി ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ നിസീദമാനോവ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജി. ഇദം സന്ധായ അഥ ഖോ ഭഗവാ ബഹുദേവ രത്തിന്തിആദി വുത്തം.

നനു ച ഭഗവാ കുലപുത്തസ്സ ധമ്മം ദേസേസ്സാമീതി ആഗതോ, കസ്മാ ന ദേസേസീതി? കുലപുത്തസ്സ മഗ്ഗദരഥോ അപ്പടിപസ്സദ്ധോ, ന സക്ഖിസ്സതി ധമ്മദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും, സോ താവസ്സ പടിപസ്സമ്ഭതൂതി ന ദേസേസി. അപരേ – ‘‘രാജഗഹം നാമ ആകിണ്ണമനുസ്സം അവിവിത്തം ദസഹി സദ്ദേഹി, സോ സദ്ദോ ദിയഡ്ഢയാമമത്തേന സന്നിസീദതി, തം ആഗമേന്തോ ന ദേസേസീ’’തി വദന്തി. തം അകാരണം, ബ്രഹ്മലോകപ്പമാണമ്പി ഹി സദ്ദം ഭഗവാ അത്തനോ ആനുഭാവേന വൂപസമേതും സക്കോതി, മഗ്ഗദരഥവൂപസമം ആഗമേന്തോയേവ പന ന ദേസേസി.

തത്ഥ ബഹുദേവ രത്തിന്തി ദിയഡ്ഢയാമമത്തം. ഏതദഹോസീതി ഭഗവാ ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സുവണ്ണവിമാനേ മണിസീഹപഞ്ജരം വിവരന്തോ വിയ പഞ്ചപസാദപ്പടിമണ്ഡിതാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേസി, അഥസ്സ ഹത്ഥകുക്കുച്ചപാദകുക്കുച്ചസീസകമ്പനവിരഹിതം സുനിഖാതഇന്ദഖീലം വിയ നിച്ചലം അവിബ്ഭന്തം സുവണ്ണപടിമം വിയ നിസിന്നം കുലപുത്തം ദിസ്വാ ഏതം – ‘‘പാസാദികം ഖോ’’തിആദി അഹോസി. തത്ഥ പാസാദികന്തി പസാദാവഹം. ഭാവനപുംസകം പനേതം, പാസാദികേന ഇരിയാപഥേന ഇരിയതി. യഥാ ഇരിയതോ ഇരിയാപഥോ പാസാദികോ ഹോതി, ഏവം ഇരിയതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ചതൂസു ഹി ഇരിയാപഥേസു തയോ ഇരിയാപഥാ ന സോഭന്തി. ഗച്ഛന്തസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ഹത്ഥാ ചലന്തി, പാദാ ചലന്തി, സീസം ചലതി, ഠിതസ്സ കായോ ഥദ്ധോ ഹോതി, നിപന്നസ്സാപി ഇരിയാപഥോ അമനാപോ ഹോതി, പച്ഛാഭത്തേ പന ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ചമ്മഖണ്ഡം പഞ്ഞപേത്വാ സുധോതഹത്ഥപാദസ്സ ചതുസന്ധികപല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിപന്നസ്സേവ ഇരിയാപഥോ സോഭതി. അയഞ്ച കുലപുത്തോ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം അപ്പേത്വാ നിസീദി. ഇതിസ്സ ഇരിയാപഥേനേവ പസന്നോ ഭഗവാ – ‘‘പാസാദികം ഖോ’’തി പരിവിതക്കേസി.

യംനൂനാഹം പുച്ഛേയ്യന്തി കസ്മാ പുച്ഛതി? കിം ഭഗവാ അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതഭാവം ന ജാനാതീതി? നോ ന ജാനാതി, അപുച്ഛിതേ പന കഥാ ന പതിട്ഠാതി, അപതിട്ഠിതായ കഥായ കഥാ ന സഞ്ജായതീതി കഥാപതിട്ഠാപനത്ഥം പുച്ഛി.

ദിസ്വാ ച പന ജാനേയ്യാസീതി തഥാഗതം ബുദ്ധസിരിയാ വിരോചന്തം അയം ബുദ്ധോതി സബ്ബേ ജാനന്തി. അനച്ഛരിയമേതം ജാനനം, ബുദ്ധസിരിം പന പടിച്ഛാദേത്വാ അഞ്ഞതരപിണ്ഡപാതികവേസേന ചരന്തോ ദുജ്ജാനോ ഹോതി. ഇച്ചായസ്മാ, പുക്കുസാതി, ‘‘ന ജാനേയ്യ’’ന്തി സഭാവമേവ കഥേതി. തഥാ ഹി നം ഏകകുമ്ഭകാരസാലായ നിസിന്നമ്പി ന ജാനാതി.

ഏതദഹോസീതി മഗ്ഗദരഥസ്സ വൂപസമഭാവം ഞത്വാ അഹോസി. ഏവമാവുസോതി കുലപുത്തോ സഹായേന പേസിതം സാസനമത്തം വാചേത്വാ രജ്ജം പഹായ പബ്ബജമാനോ – ‘‘ദസബലസ്സ മധുരധമ്മദേസനം സോതും ലഭിസ്സാമീ’’തി. പബ്ബജിതോ, പബ്ബജിത്വാ ഏത്തകം അദ്ധാനം ആഗച്ഛന്തോ – ‘‘ധമ്മം തേ ഭിക്ഖു ദേസേസ്സാമീ’’തി പദമത്തസ്സ വത്താരം നാലത്ഥ, സോ ‘‘ധമ്മം തേ ഭിക്ഖു ദേസേസ്സാമീ’’തി വുത്തം കിം സക്കച്ചം ന സുണിസ്സതി. പിപാസിതസോണ്ഡോ വിയ ഹി പിപാസിതഹത്ഥീ വിയ ചായം, തസ്മാ സക്കച്ചം സവനം പടിജാനന്തോ ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ആഹ.

൩൪൩. ഛധാതുരോ അയന്തി ഭഗവാ കുലപുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദം അകഥേത്വാ ആദിതോവ അരഹത്തസ്സ പദട്ഠാനഭൂതം അച്ചന്തസുഞ്ഞതം വിപസ്സനാലക്ഖണമേവ ആചിക്ഖിതും ആരദ്ധോ. യസ്സ ഹി പുബ്ബഭാഗപടിപദാ അപരിസുദ്ധാ ഹോതി, തസ്സ പഠമമേവ സീലസംവരം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതം ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം ജാഗരിയാനുയോഗം സത്ത സദ്ധമ്മേ ചത്താരി ഝാനാനീതി ഇമം പുബ്ബഭാഗപടിപദം ആചിക്ഖതി. യസ്സ പനേസാ പരിസുദ്ധാ, തസ്സ തം അകഥേത്വാ അരഹത്തസ്സ പദട്ഠാനഭൂതം വിപസ്സനമേവ ആചിക്ഖതി. കുലപുത്തസ്സ ച പുബ്ബഭാഗപടിപദാ പരിസുദ്ധാ. തഥാ ഹി അനേന സാസനം വാചേത്വാ പാസാദവരഗതേനേവ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തിതം, യദസ്സ ദ്വാനവുതിയോജനസഭം ആഗച്ഛന്തസ്സ യാനകിച്ചം സാധേസി, സാമണേരസീലമ്പിസ്സ പരിപുണ്ണം. തസ്മാ പുബ്ബഭാഗപടിപദം അകഥേത്വാ അരഹത്തസ്സ പദട്ഠാനഭൂതം അച്ചന്തസുഞ്ഞതം വിപസ്സനാലക്ഖണമേവസ്സ ആചിക്ഖിതും ആരദ്ധോ.

തത്ഥ ഛധാതുരോതി ധാതുയോ വിജ്ജമാനാ, പുരിസോ അവിജ്ജമാനോ. ഭഗവാ ഹി കത്ഥചി വിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനം ദസ്സേതി, കത്ഥചി അവിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനം, കത്ഥചി വിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനം, കത്ഥചി അവിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനന്തി സബ്ബാസവേ വുത്തനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഇധ പന വിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. സചേ ഹി ഭഗവാ പുരിസോതി പണ്ണത്തിം വിസ്സജ്ജേത്വാ ധാതുയോ ഇച്ചേവ വത്വാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യ, കുലപുത്തോ സന്ദേഹം കരേയ്യ, സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യ, ദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും ന സക്കുണേയ്യ. തസ്മാ തഥാഗതോ അനുപുബ്ബേന പുരിസോതി പണ്ണത്തിം പഹായ ‘‘സത്തോതി വാ പുരിസോതി വാ പുഗ്ഗലോതി വാ പണ്ണത്തിമത്തമേവ, പരമത്ഥതോ സത്തോ നാമ നത്ഥി, ധാതുമത്തേയേവ ചിത്തം ഠപാപേത്വാ തീണി ഫലാനി പടിവിജ്ഝാപേസ്സാമീ’’തി അനങ്ഗണസുത്തേ (മ. നി. ൧.൫൭ ആദയോ) വുത്തഭാസന്തരകുസലോ തായ തായ ഭാസായ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തോ ആചരിയോ വിയ ഏവമാഹ.

തത്ഥ ഛ ധാതുയോ അസ്സാതി ഛധാതുരോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം ത്വം പുരിസോതി സഞ്ജാനാസി, സോ ഛധാതുകോ, ന ചേത്ഥ പരമത്ഥതോ പുരിസോ അത്ഥി, പുരിസോതി പന പണ്ണത്തിമത്തമേവാതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ചതുരാധിട്ഠാനോതി ഏത്ഥ അധിട്ഠാനം വുച്ചതി പതിട്ഠാ, ചതുപതിട്ഠാനോതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സ്വായം ഭിക്ഖു പുരിസോ ഛധാതുരോ ഛഫസ്സായതനോ അട്ഠാരസമനോപവിചാരോ, സോ ഏത്തോവ വിവട്ടിത്വാ ഉത്തമസിദ്ധിഭൂതം അരഹത്തം ഗണ്ഹമാനോ ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു പതിട്ഠായ ഗണ്ഹാതീതി ചതുരാധിട്ഠാനോതി. യത്ഥ ഠിതന്തി യേസു അധിട്ഠാനേസു പതിട്ഠിതം. മഞ്ഞസ്സ വാ നപ്പവത്തന്തീതി മഞ്ഞസ്സ വാ മാനസ്സ വാ നപ്പവത്തന്തി. മുനി സന്തോതി വുച്ചതീതി ഖീണാസവമുനി ഉപസന്തോ നിബ്ബുതോതി വുച്ചതി. പഞ്ഞം നപ്പമജ്ജേയ്യാതി അരഹത്തഫലപഞ്ഞായ പടിവിജ്ഝനത്ഥം ആദിതോവ സമാധിവിപസ്സനാപഞ്ഞം നപ്പമജ്ജേയ്യ. സച്ചമനുരക്ഖേയ്യാതി പരമത്ഥസച്ചസ്സ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയത്ഥം ആദിതോവ വചീസച്ചം രക്ഖേയ്യ. ചാഗമനുബ്രൂഹേയ്യാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസപരിച്ചാഗകരണത്ഥം ആദിതോവ കിലേസപരിച്ചാഗം ബ്രൂഹേയ്യ. സന്തിമേവ സോ സിക്ഖേയ്യാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസവൂപസമനത്ഥം ആദിതോവ കിലേസവൂപസമനം സിക്ഖേയ്യ. ഇതി പഞ്ഞാധിട്ഠാനാദീനം അധിഗമത്ഥായ ഇമാനി സമഥവിപസ്സനാപഞ്ഞാദീനി പുബ്ബഭാഗാധിട്ഠാനാനി വുത്താനി.

൩൪൫. ഫസ്സായതനന്തി ഫസ്സസ്സ ആയതനം, ആകരോതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാധിട്ഠാനന്തിആദീനി പുബ്ബേ വുത്താനം അരഹത്തഫലപഞ്ഞാദീനം വസേന വേദിതബ്ബാനി.

൩൪൮. ഇദാനി നിക്ഖിത്തമാതികാവസേന ‘‘യത്ഥ ഠിതം മഞ്ഞസ്സ വാ നപ്പവത്തന്തീ’’തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, അരഹത്തേ പന പത്തേ പുന ‘‘പഞ്ഞം നപ്പമജ്ജേയ്യാ’’തിആദീഹി കിച്ചം നത്ഥി. ഇതി ഭഗവാ മാതികം ഉപ്പടിപാടിധാതുകം ഠപേത്വാപി യഥാധമ്മവസേനേവ വിഭങ്ഗം വിഭജന്തോ പഞ്ഞം നപ്പമജ്ജേയ്യാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കോ പഞ്ഞം പമജ്ജതി, കോ നപ്പമജ്ജതി? യോ താവ ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വേജ്ജകമ്മാദിവസേന ഏകവീസതിവിധായ അനേസനായ ജീവികം കപ്പേന്തോ പബ്ബജ്ജാനുരൂപേന ചിത്തുപ്പാദം ഠപേതും ന സക്കോതി, അയം പഞ്ഞം പമജ്ജതി നാമ. യോ പന സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സീലേ പതിട്ഠായ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സപ്പായം ധുതങ്ഗം സമാദായ ചിത്തരുചിതം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിവിത്തം സേനാസനം നിസ്സായ കസിണപരികമ്മം കത്വാ സമാപത്തിം പത്വാ അജ്ജേവ അരഹത്തന്തി വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ വിചരതി, അയം പഞ്ഞം നപ്പമജ്ജതി നാമ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ധാതുകമ്മട്ഠാനവസേന ഏസ പഞ്ഞായ അപ്പമാദോ വുത്തോ. ധാതുകമ്മട്ഠാനേ പനേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ ഹത്ഥിപദോപമസുത്താദീസു വുത്തമേവ.

൩൫൪. അഥാപരം വിഞ്ഞാണംയേവ അവസിസ്സതീതി അയമ്പേത്ഥ പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. ഹേട്ഠതോ ഹി രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥിതം, ഇദാനി അരൂപകമ്മട്ഠാനം വേദനാവസേന നിബ്ബത്തേത്വാ ദസ്സേതും അയം ദേസനാ ആരദ്ധാ. യം വാ പനേതം ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഥവീധാതുആദീസു ആഗമനിയവിപസ്സനാവസേന കമ്മകാരകവിഞ്ഞാണം, തം വിഞ്ഞാണധാതുവസേന ഭാജേത്വാ ദസ്സേന്തോപി ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അവസിസ്സതീതി കിമത്ഥായ അവസിസ്സതി? സത്ഥു കഥനത്ഥായ കുലപുത്തസ്സ ച പടിവിജ്ഝനത്ഥായ അവസിസ്സതി. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. പരിയോദാതന്തി പഭസ്സരം. സുഖന്തിപി വിജാനാതീതി സുഖവേദനം വേദയമാനോ സുഖവേദനം വേദയാമീതി പജാനാതി. സേസപദദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ. സചേ പനായം വേദനാകഥാ ഹേട്ഠാ ന കഥിതാ ഭവേയ്യ, ഇധ ഠത്വാ കഥേതും വട്ടേയ്യ. സതിപട്ഠാനേ പനേസാ കഥിതാവാതി തത്ഥ കഥിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സുഖവേദനിയന്തി ഏവമാദി പച്ചയവസേന ഉദയത്ഥങ്ഗമനദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ സുഖവേദനിയന്തി സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂതം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

൩൬൦. ഉപേക്ഖായേവ അവസിസ്സതീതി ഏത്താവതാ ഹി യഥാ നാമ ഛേകേന മണികാരാചരിയേന വജിരസൂചിയാ വിജ്ഝിത്വാ ചമ്മഖണ്ഡേ പാതേത്വാ പാതേത്വാ ദിന്നമുത്തം അന്തേവാസികോ ഗഹേത്വാ ഗഹേത്വാ സുത്തഗതം കരോന്തോ മുത്തോലമ്ബകമുത്തജാലാദീനി കരോതി, ഏവമേവ ഭഗവതാ കഥേത്വാ കഥേത്വാ ദിന്നം കമ്മട്ഠാനം അയം കുലപുത്തോ മനസികരോന്തോ മനസികരോന്തോ പഗുണം അകാസീതി രൂപകമ്മട്ഠാനമ്പിസ്സ അരൂപകമ്മട്ഠാനമ്പി പഗുണം ജാതം, അഥ ഭഗവാ ‘‘അഥാപരം ഉപേക്ഖായേവ അവസിസ്സതീ’’തി ആഹ.

കിമത്ഥം പന അവസിസ്സതീതി? സത്ഥു കഥനത്ഥം. കുലപുത്തസ്സ പടിവിജ്ഝനത്ഥന്തിപി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. കുലപുത്തേന ഹി സഹായസ്സ സാസനം വാചേത്വാ പാസാദതലേ ഠിതേനേവ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തിതം, യദസ്സ ഏത്തകം മഗ്ഗം ആഗച്ഛന്തസ്സ യാനകിച്ചം സാധേതി. സത്ഥു കഥനത്ഥംയേവ അവസിസ്സതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ സത്ഥാ കുലപുത്തസ്സ രൂപാവചരജ്ഝാനേ വണ്ണം കഥേസി. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി ‘‘ഭിക്ഖു പഗുണം തവ ഇദം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാന’’ന്തി. പരിസുദ്ധാതിആദി തസ്സായേവ ഉപേക്ഖായ വണ്ണഭണനം. ഉക്കം ബന്ധേയ്യാതി അങ്ഗാരകപല്ലം സജ്ജേയ്യ. ആലിമ്പേയ്യാതി തത്ഥ അങ്ഗാരേ പക്ഖിപിത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ നാളികായ ധമേന്തോ അഗ്ഗിം ജാലേയ്യ. ഉക്കാമുഖേ പക്ഖിപേയ്യാതി അങ്ഗാരേ വിയൂഹിത്വാ അങ്ഗാരമത്ഥകേ വാ ഠപേയ്യ, തത്തകേ വാ പക്ഖിപേയ്യ. നീഹടന്തി നീഹടദോസം. നിന്നീതകസാവന്തി അപനീതകസാവം. ഏവമേവ ഖോതി യഥാ തം സുവണ്ണം ഇച്ഛിതിച്ഛിതായ പിളന്ധനവികതിയാ സംവത്തതി, ഏവമേവ അയം താവ ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖാ വിപസ്സനാ അഭിഞ്ഞാ നിരോധോ ഭവോക്കന്തീതി ഇമേസു യം ഇച്ഛതി, തസ്സത്ഥായ ഹോതീതി വണ്ണം കഥേസി.

കസ്മാ പന ഭഗവാ ഇമസ്മിം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേ നികന്തിപരിയാദാനത്ഥം അവണ്ണം അകഥേത്വാ വണ്ണം കഥേസീതി. കുലപുത്തസ്സ ഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നികന്തിപരിയുട്ഠാനം ബലവം. സചേ അവണ്ണം കഥേയ്യ, – ‘‘മയ്ഹം പബ്ബജിത്വാ ദ്വാനവുതിയോജനസതം ആഗച്ഛന്തസ്സ ഇമം ചതുത്ഥജ്ഝാനം യാനകിച്ചം സാധേസി, അഹം ഏത്തകം മഗ്ഗം ആഗച്ഛന്തോ ഝാനസുഖേന ഝാനരതിയാ ആഗതോ, ഏവരൂപസ്സ നാമ പണീതധമ്മസ്സ അവണ്ണം കഥേതി, ജാനം നു ഖോ കഥേതി അജാന’’ന്തി കുലപുത്തോ സംസയം സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ ഭഗവാ വണ്ണം കഥേസി.

൩൬൧. തദനുധമ്മന്തി ഏത്ഥ അരൂപാവചരജ്ഝാനം ധമ്മോ നാമ, തം അനുഗതത്താ രൂപാവചരജ്ഝാനം അനുധമ്മോതി വുത്തം. വിപാകജ്ഝാനം വാ ധമ്മോ, കുസലജ്ഝാനം അനുധമ്മോ. തദുപാദാനാതി തഗ്ഗഹണാ. ചിരം ദീഘമദ്ധാനന്തി വീസതികപ്പസഹസ്സാനി. വിപാകവസേന ഹേതം വുത്തം. ഇതോ ഉത്തരിമ്പി ഏസേവ നയോ.

൩൬൨. ഏവം ചതൂഹി വാരേഹി അരൂപാവചരജ്ഝാനസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ ഇദാനി തസ്സേവ ആദീനവം ദസ്സേന്തോ സോ ഏവം പജാനാതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സങ്ഖതമേതന്തി കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ വീസതികപ്പസഹസ്സാനി ആയു അത്ഥി, ഏതം പന സങ്ഖതം പകപ്പിതം ആയൂഹിതം, കരോന്തേന കരീയതി, അനിച്ചം അധുവം അസസ്സതം താവകാലികം, ചവനപരിഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മം, ജാതിയാ അനുഗതം, ജരായ അനുസടം, മരണേന അബ്ഭാഹതം, ദുക്ഖേ പതിട്ഠിതം, അതാണം അലേണം അസരണം അസരണീഭൂതന്തി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം ഗണ്ഹന്തോ സോ നേവ തം അഭിസങ്ഖരോതീതിആദിമാഹ. യഥാ ഹി ഛേകോ ഭിസക്കോ വിസവികാരം ദിസ്വാ വമനം കാരേത്വാ വിസം ഠാനതോ ചാവേത്വാ ഉപരി ആരോപേത്വാ ഖന്ധം വാ സീസം വാ ഗഹേതും അദത്വാ വിസം ഓതാരേത്വാ പഥവിയം പാതേയ്യ, ഏവമേവ ഭഗവാ കുലപുത്തസ്സ അരൂപാവചരജ്ഝാനേ വണ്ണം കഥേസി. തം സുത്വാ കുലപുത്തോ രൂപാവചരജ്ഝാനേ നികന്തിം പരിയാദായ അരൂപാവചരജ്ഝാനേ പത്ഥനം ഠപേസി.

ഭഗവാ തം ഞത്വാ തം അസമ്പത്തസ്സ അപ്പടിലദ്ധസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ‘‘അത്ഥേസാ ആകാസാനഞ്ചായതനാദീസു സമ്പത്തി നാമ. തേസഞ്ഹി പഠമബ്രഹ്മലോകേ വീസതികപ്പസഹസ്സാനി ആയു, ദുതിയേ ചത്താലീസം, തതിയേ സട്ഠി, ചതുത്ഥേ ചതുരാസീതി കപ്പസഹസ്സാനി ആയു. തം പന അനിച്ചം അധുവം അസസ്സതം താവകാലികം, ചവനപരിഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മം, ജാതിയാ അനുഗതം, ജരായ അനുസടം, മരണേന അബ്ഭാഹതം, ദുക്ഖേ പതിട്ഠിതം, അതാണം അലേണം അസരണം അസരണീഭൂതം, ഏത്തകം കാലം തത്ഥ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാപി പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കത്വാ പുന ചതൂസു അപായേസു പതിതബ്ബ’’ന്തി സബ്ബമേതം ആദീനവം ഏകപദേനേവ ‘‘സങ്ഖതമേത’’ന്തി കഥേസി. കുലപുത്തോ തം സുത്വാ അരൂപാവചരജ്ഝാനേ നികന്തിം പരിയാദിയി, ഭഗവാ തസ്സ രൂപാവചരാരൂപാവചരേസു നികന്തിയാ പരിയാദിന്നഭാവം ഞത്വാ അരഹത്തനികൂടം ഗണ്ഹന്തോ ‘‘സോ നേവ തം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദിമാഹ.

യഥാ വാ പനേകോ മഹായോധോ ഏകം രാജാനം ആരാധേത്വാ സതസഹസ്സുട്ഠാനകം ഗാമവരം ലഭേയ്യ, പുന രാജാ തസ്സാനുഭാവം സരിത്വാ – ‘‘മഹാനുഭാവോ യോധോ, അപ്പകം തേന ലദ്ധ’’ന്തി – ‘‘നായം താത ഗാമോ തുയ്ഹം അനുച്ഛവികോ, അഞ്ഞം ചതുസതസഹസ്സുട്ഠാനകം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ദദേയ്യ സോ സാധു ദേവാതി തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇതരം ഗാമം ഗണ്ഹേയ്യ. രാജാ അസമ്പത്തമേവ ച നം പക്കോസാപേത്വാ – ‘‘കിം തേ തേന, അഹിവാതരോഗോ ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി? അസുകസ്മിം പന ഠാനേ മഹന്തം നഗരം അത്ഥി, തത്ഥ ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രജ്ജം കാരേഹീ’’തി പഹിണേയ്യ, സോ തഥാ കരേയ്യ.

തത്ഥ രാജാ വിയ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദട്ഠബ്ബോ, മഹായോധോ വിയ പുക്കുസാതി കുലപുത്തോ, പഠമലദ്ധഗാമോ വിയ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം, തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇതരം ഗാമം ഗണ്ഹാഹീതി വുത്തകാലോ വിയ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനേ നികന്തിപരിയാദാനം കത്വാ ആരുപ്പകഥനം, തം ഗാമം അസമ്പത്തമേവ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കിം തേ തേന, അഹിവാതരോഗോ ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി? അസുകസ്മിം ഠാനേ നഗരം അത്ഥി, തത്ഥ ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രജ്ജം കാരേഹീ’’തി വുത്തകാലോ വിയ അരൂപേ സങ്ഖതമേതന്തി ആദീനവകഥനേന അപ്പത്താസുയേവ താസു സമാപത്തീസു പത്ഥനം നിവത്ഥാപേത്വാ ഉപരി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനാഗഹണം.

തത്ഥ നേവ അഭിസങ്ഖരോതീതി നായൂഹതി ന രാസിം കരോതി. ന അഭിസഞ്ചേതയതീതി ന കപ്പേതി. ഭവായ വാ വിഭവായ വാതി വുദ്ധിയാ വാ പരിഹാനിയാ വാ, സസ്സതുച്ഛേദവസേനപി യോജേതബ്ബം. ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീതി ലോകേ രൂപാദീസു കിഞ്ചി ഏകധമ്മമ്പി തണ്ഹായ ന ഗണ്ഹാതി, ന പരാമസതി. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീതി ഭഗവാ അത്തനോ ബുദ്ധവിസയേ ഠത്വാ ദേസനായ അരഹത്തനികൂടം ഗണ്ഹി. കുലപുത്തോ പന അത്തനോ യഥോപനിസ്സയേന തീണി സാമഞ്ഞഫലാനി പടിവിജ്ഝി. യഥാ നാമ രാജാ സുവണ്ണഭാജനേന നാനാരസഭോജനം ഭുഞ്ജന്തോ അത്തനോ പമാണേന പിണ്ഡം വട്ടേത്വാ അങ്കേ നിസിന്നേന രാജകുമാരേന പിണ്ഡമ്ഹി ആലയേ ദസ്സിതേ തം പിണ്ഡം ഉപനാമേയ്യ, കുമാരോ അത്തനോ മുഖപ്പമാണേനേവ കബളം കരേയ്യ, സേസം രാജാ സയം വാ ഭുഞ്ജേയ്യ, പാതിയം വാ പക്ഖിപേയ്യ, ഏവം ധമ്മരാജാ തഥാഗതോ അത്തനോ പമാണേന അരഹത്തനികൂടം ഗണ്ഹന്തോ ദേസനം ദേസേസി, കുലപുത്തോ അത്തനോ യഥോപനിസ്സയേന തീണി സാമഞ്ഞഫലാനി പടിവിജ്ഝി.

ഇതോ പുബ്ബേ പനസ്സ ഖന്ധാ ധാതുയോ ആയതനാനീതി ഏവരൂപം അച്ചന്തസുഞ്ഞതം തിലക്ഖണാഹതം കഥം കഥേന്തസ്സ നേവ കങ്ഖാ, ന വിമതി, നാപി – ‘‘ഏവം കിര തം, ഏവം മേ ആചരിയേന വുത്ത’’ന്തി ഇതി കിര ന ദന്ധായിതത്തം ന വിത്ഥായിതത്തം അത്ഥി. ഏകച്ചേസു ച കിര ഠാനേസു ബുദ്ധാ അഞ്ഞാതകവേസേന വിചരന്തി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ നു ഖോ ഏസോതി അഹുദേവ സംസയോ, അഹു വിമതി. യതോ അനേന അനാഗാമിഫലം പടിവിദ്ധം, അഥ അയം മേ സത്ഥാതി നിട്ഠം ഗതോ. യദി ഏവം കസ്മാ അച്ചയം ന ദേസേസീതി. ഓകാസാഭാവതോ. ഭഗവാ ഹി യഥാനിക്ഖിത്തായ മാതികായ അച്ഛിന്നധാരം കത്വാ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ ദേസനം ദേസേസിയേവ.

൩൬൩. സോതി അരഹാ. അനജ്ഝോസിതാതി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാ ഗഹേതും ന യുത്ഥാതി പജാനാതി. അനഭിനന്ദിതാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനന്ദിതും ന യുത്താതി പജാനാതി.

൩൬൪. വിസംയുത്തോ നം വേദേതീതി സചേ ഹിസ്സ സുഖവേദനം ആരബ്ഭ രാഗാനുസയോ, ദുക്ഖവേദനം ആരബ്ഭ പടിഘാനുസയോ, ഇതരം ആരബ്ഭ അവിജ്ജാനുസയോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സംയുത്തോ വേദിയേയ്യ നാമ. അനുപ്പജ്ജനതോ പന വിസംയുത്തോ നം വേദേതി നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ. കായപരിയന്തികന്തി കായകോടികം. യാവ കായപവത്താ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തതോ പരം അനുപ്പജ്ജനവേദനന്തി അത്ഥോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീതി ദ്വാദസസു ആയതനേസു കിലേസാനം വിസേവനസ്സ നത്ഥിതായ അനഭിനന്ദിതാനി ഹുത്വാ ഇധ ദ്വാദസസുയേവ ആയതനേസു നിരുജ്ഝിസ്സന്തി. കിലേസാ ഹി നിബ്ബാനം ആഗമ്മ നിരുദ്ധാപി യത്ഥ നത്ഥി, തത്ഥ നിരുദ്ധാതി വുച്ചന്തി. സ്വായമത്ഥോ – ‘‘ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതീ’’തി സമുദയപഞ്ഹേന ദീപേതബ്ബോ. തസ്മാ ഭഗവാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ സീതിഭൂതാനിപി ഇധേവ സീതീഭവിസ്സന്തീതി ആഹ. നനു ച ഇധ വേദയിതാനി വുത്താനി, ന കിലേസാതി. വേദയിതാനിപി കിലേസാഭാവേനേവ സീതീഭവന്തി. ഇതരഥാ നേസം സീതിഭാവോ നാമ നത്ഥീതി സുവുത്തമേതം.

൩൬൫. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – യഥാ ഹി ഏകോ പുരിസോ തേലപദീപസ്സ ഝായതോ തേലേ ഖീണേ തേലം ആസിഞ്ചതി, വട്ടിയാ ഖീണായ വട്ടിം പക്ഖിപതി, ഏവം ദീപസിഖായ അനുപച്ഛേദോവ ഹോതി, ഏവമേവ പുഥുജ്ജനോ ഏകസ്മിം ഭവേ ഠിതോ കുസലാകുസലം കരോതി, സോ തേന സുഗതിയഞ്ച അപായേസു ച നിബ്ബത്തതിയേവ, ഏവം വേദനാനം അനുപച്ഛേദോവ ഹോതി. യഥാ പനേകോ ദീപസിഖായ ഉക്കണ്ഠിതോ – ‘‘ഇമം പുരിസം ആഗമ്മ ദീപസിഖാ ന ഉപച്ഛിജ്ജതീ’’തി നിലീനോ തസ്സ പുരിസസ്സ സീസം ഛിന്ദേയ്യ, ഏവം വട്ടിയാ ച തേലസ്സ ച അനുപഹാരാ ദീപസിഖാ അനാഹാരാ നിബ്ബായതി, ഏവമേവ വട്ടേ ഉക്കണ്ഠിതോ യോഗാവചരോ അരഹത്തമഗ്ഗേന കുസലാകുസലം സമുച്ഛിന്ദതി, തസ്സ സമുച്ഛിന്നത്താ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ കായസ്സ ഭേദാ പുന വേദയിതാനി ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

തസ്മാതി യസ്മാ ആദിമ്ഹി സമാധിവിപസ്സനാപഞ്ഞാഹി അരഹത്തഫലപഞ്ഞാ ഉത്തരിതരാ, തസ്മാ. ഏവം സമന്നാഗതോതി ഇമിനാ ഉത്തമേന അരഹത്തഫലപഞ്ഞാധിട്ഠാനേന സമന്നാഗതോ. സബ്ബദുക്ഖക്ഖയേ ഞാണം നാമ അരഹത്തമഗ്ഗേ ഞാണം, ഇമസ്മിം പന സുത്തേ അരഹത്തഫലേ ഞാണം അധിപ്പേതം. തേനേവാഹ തസ്സ സാ വിമുത്തി സച്ചേ ഠിതാ അകുപ്പാ ഹോതീതി.

൩൬൬. ഏത്ഥ ഹി വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തി, സച്ചന്തി പരമത്ഥസച്ചം നിബ്ബാനം. ഇതി അകുപ്പാരമ്മണകരണേന അകുപ്പാതി വുത്താ. മുസാതി വിതഥം. മോസധമ്മന്തി നസ്സനസഭാവം. തം സച്ചന്തി തം അവിതഥം സഭാവോ. അമോസധമ്മന്തി അനസ്സനസഭാവം.

തസ്മാതി യസ്മാ ആദിതോ സമഥവിപസ്സനാവസേന വചീസച്ചതോ ദുക്ഖസച്ചസമുദയസച്ചേഹി ച പരമത്ഥസച്ചം നിബ്ബാനമേവ ഉത്തരിതരം, തസ്മാ. ഏവം സമന്നാഗതോതി ഇമിനാ ഉത്തമേന പരമത്ഥസച്ചാധിട്ഠാനേന സമന്നാഗതോ.

൩൬൭. പുബ്ബേതി പുഥുജ്ജനകാലേ. ഉപധീ ഹോന്തീതി ഖന്ധൂപധി കിലേസൂപധി അഭിസങ്ഖാരൂപധി പഞ്ചകാമഗുണൂപധീതി ഇമേ ഉപധയോ ഹോന്തി. സമത്താ സമാദിന്നാതി പരിപൂരാ ഗഹിതാ പരമട്ഠാ. തസ്മാതി യസ്മാ ആദിതോ സമഥവിപസ്സനാവസേന കിലേസപരിച്ചാഗതോ, സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീഹി ച കിലേസപരിച്ചാഗതോ അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ കിലേസപരിച്ചാഗോ ഉത്തരിതരോ, തസ്മാ. ഏവം സമന്നാഗതോതി ഇമിനാ ഉത്തമേന ചാഗാധിട്ഠാനേന സമന്നാഗതോ.

൩൬൮. ആഘാതോതിആദീസു ആഘാതകരണവസേന ആഘാതോ, ബ്യാപജ്ജനവസേന ബ്യാപാദോ, സമ്പദുസ്സനവസേന സമ്പദോസോതി തീഹി പദേഹി ദോസാകുസലമൂലമേവ വുത്തം. തസ്മാതി യസ്മാ ആദിതോ സമഥവിപസ്സനാവസേന കിലേസവൂപസമതോ, സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീഹി കിലേസവൂപസമതോ ച അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ കിലേസവൂപസമോ ഉത്തരിതരോ, തസ്മാ. ഏവം സമന്നാഗതോതി ഇമിനാ ഉത്തമേന ഉപസമാധിട്ഠാനേന സമന്നാഗതോ.

൩൬൯. മഞ്ഞിതമേതന്തി തണ്ഹാമഞ്ഞിതം മാനമഞ്ഞിതം ദിട്ഠിമഞ്ഞിതന്തി തിവിധമ്പി വട്ടതി. അയമഹമസ്മീതി ഏത്ഥ പന അയമഹന്തി ഏകം തണ്ഹാമഞ്ഞിതമേവ വട്ടതി. രോഗോതിആദീസു ആബാധട്ഠേന രോഗോ, അന്തോദോസട്ഠേന ഗണ്ഡോ, അനുപവിട്ഠട്ഠേന സല്ലം. മുനി സന്തോതി വുച്ചതീതി ഖീണാസവമുനി സന്തോ നിബ്ബുതോതി വുച്ചതി. യത്ഥ ഠിതന്തി യസ്മിം ഠാനേ ഠിതം. സംഖിത്തേനാതി ബുദ്ധാനം കിര സബ്ബാപി ധമ്മദേസനാ സംഖിത്താവ, വിത്ഥാരദേസനാ നാമ നത്ഥി, സമന്തപട്ഠാനകഥാപി സംഖിത്തായേവ. ഇതി ഭഗവാ ദേസനം യഥാനുസന്ധിം പാപേസി. ഉഗ്ഘാടിതഞ്ഞൂതിആദീസു പന ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു പുക്കുസാതി കുലപുത്തോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, ഇതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞുവസേന ഭഗവാ ഇമം ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തം കഥേസി.

൩൭൦. ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, പരിപുണ്ണം പത്തചീവരന്തി കസ്മാ കുലപുത്തസ്സ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരം ന നിബ്ബത്തന്തി. പുബ്ബേ അട്ഠന്നം പരിക്ഖാരാനം അദിന്നത്താ. കുലപുത്തോ ഹി ദിന്നദാനോ കതാഭിനീഹാരോ, ന ദിന്നത്താതി ന വത്തബ്ബം. ഇദ്ധിമയപത്തചീവരം പന പച്ഛിമഭവികാനംയേവ നിബ്ബത്തതി, അയഞ്ച പുനപടിസന്ധികോ, തസ്മാ ന നിബ്ബത്തന്തി. അഥ ഭഗവാ സയം പരിയേസിത്വാ കസ്മാ ന ഉപസമ്പാദേസീതി. ഓകാസാഭാവതോ. കുലപുത്തസ്സ ആയു പരിക്ഖീണം, സുദ്ധാവാസികോ അനാഗാമീ മഹാബ്രഹ്മാ കുമ്ഭകാരസാലം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നോ വിയ അഹോസി. തസ്മാ സയം ന പരിയേസി.

പത്തചീവരപരിയേസനം പക്കാമീതി കായ വേലായ പക്കാമി? ഉട്ഠിതേ അരുണേ. ഭഗവതോ കിര ധമ്മദേസനാപരിനിട്ഠാനഞ്ച അരുണുട്ഠാനഞ്ച രസ്മിവിസ്സജ്ജനഞ്ച ഏകക്ഖണേ അഹോസി. ഭഗവാ കിര ദേസനം നിട്ഠപേത്വാവ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജി, സകലകുമ്ഭകാരനിവേസനം ഏകപജ്ജോതം അഹോസി, ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ ജാലജാലാ പുഞ്ജപുഞ്ജാ ഹുത്വാ വിധാവന്തിയോ സബ്ബദിസാഭാഗേ സുവണ്ണപടപരിയോനദ്ധേ വിയ ച നാനാവണ്ണകുസുമരതനവിസരസമുജ്ജലേ വിയ ച അകംസു. ഭഗവാ ‘‘നഗരവാസിനോ മം പസ്സന്തൂ’’തി അധിട്ഠാസി. നഗരവാസിനോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാവ ‘‘സത്ഥാ കിര ആഗതോ, കുമ്ഭകാരസാലായ കിര നിസിന്നോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആരോചേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും.

രാജാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കായ വേലായ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ഹിയ്യോ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായ മഹാരാജാതി. കേന കമ്മേന ഭഗവാതി? തുമ്ഹാകം സഹായോ പുക്കുസാതി രാജാ തുമ്ഹേഹി പഹിതം സാസനം സുത്വാ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിത്വാ മം ഉദ്ദിസ്സ ആഗച്ഛന്തോ സാവത്ഥിം അതിക്കമ്മ പഞ്ചചത്താലീസ യോജനാനി ആഗന്ത്വാ ഇമം കുമ്ഭകാരസാലം പവിസിത്വാ നിസീദി, അഹം തസ്സ സങ്ഗഹത്ഥം ആഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം കഥേസിം, കുലപുത്തോ തീണി ഫലാനി പടിവിജ്ഝി മഹാരാജാതി. ഇദാനി കഹം, ഭന്തേതി? ഉപസമ്പദം യാചിത്വാ അപരിപുണ്ണപത്തചീവരതായ പത്തചീവരപരിയേസനത്ഥം ഗതോ മഹാരാജാതി. രാജാ കുലപുത്തസ്സ ഗതദിസാഭാഗേന അഗമാസി. ഭഗവാപി ആകാസേനാഗന്ത്വാ ജേതവനഗന്ധകുടിമ്ഹിയേവ പാതുരഹോസി.

കുലപുത്തോപി പത്തചീവരം പരിയേസമാനോ നേവ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ ന തക്കസീലകാനം ജങ്ഘവാണിജാനം സന്തികം അഗമാസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ന ഖോ മേ കുക്കുടസ്സ വിയ തത്ഥ തത്ഥ മനാപാമനാപമേവ വിചിനിത്വാ പത്തചീവരം പരിയേസിതും യുത്തം, മഹന്തം നഗരം വജ്ജിത്വാ ഉദകതിത്ഥസുസാനസങ്കാരട്ഠാനഅന്തരവീഥീസു പരിയേസിസ്സാമീ’’തി അന്തരവീഥിയം സങ്കാരകൂടേസു താവ പിലോതികം പരിയേസിതും ആരദ്ധോ.

ജീവിതാ വോരോപേസീതി ഏതസ്മിം സങ്കാരകൂടേ പിലോതികം ഓലോകേന്തം വിബ്ഭന്താ തരുണവച്ഛാ ഗാവീ ഉപധാവിത്വാ സിങ്ഗേന വിജ്ഝിത്വാ ഘാതേസി. ഛാതകജ്ഝത്തോ കുലപുത്തോ ആകാസേയേവ ആയുക്ഖയം പത്വാ പതിതോ. സങ്കാരട്ഠാനേ അധോമുഖട്ഠപിതാ സുവണ്ണപടിമാ വിയ അഹോസി, കാലങ്കതോ ച പന അവിഹാബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി, നിബ്ബത്തമത്തോവ അരഹത്തം പാപുണി. അവിഹാബ്രഹ്മലോകേ കിര നിബ്ബത്തമത്താവ സത്ത ജനാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അവിഹം ഉപപന്നാസേ, വിമുത്താ സത്ത ഭിക്ഖവോ;

രാഗദോസപരിക്ഖീണാ, തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തികം.

കേ ച തേ അതരും പങ്കം, മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തരം;

കേ ഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, ദിബ്ബയോഗം ഉപച്ചഗും.

ഉപകോ പലഗണ്ഡോ ച, പുക്കുസാതി ച തേ തയോ;

ഭദ്ദിയോ ഖണ്ഡദേവോ ച, ബാഹുരഗ്ഗി ച സിങ്ഗിയോ;

തേ ഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, ദിബ്ബയോഗം ഉപച്ചഗു’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൫൦, ൧൦൫);

ബിമ്ബിസാരോപി ‘‘മയ്ഹം സഹായോ മയാ പേസിതസാസനമത്തം വാചേത്വാ ഹത്ഥഗതം രജ്ജം പഹായ ഏത്തകം അദ്ധാനം ആഗതോ, ദുക്കരം കതം കുലപുത്തേന, പബ്ബജിതസക്കാരേന തം സക്കരിസ്സാമീ’’തി ‘‘പരിയേസഥ മേ സഹായക’’ന്തി തത്ഥ തത്ഥ പേസേസി. പേസിതാ തം അദ്ദസംസു സങ്കാരട്ഠാനേ പതിതം, ദിസ്വാ ആഗമ്മ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ഗന്ത്വാ കുലപുത്തം ദിസ്വാ – ‘‘ന വത, ഭോ, ലഭിമ്ഹാ സഹായകസ്സ സക്കാരം കാതും, അനാഥോ മേ ജാതോ സഹായകോ’’തി. പരിദേവിത്വാ കുലപുത്തം മഞ്ചകേന ഗണ്ഹാപേത്വാ യുത്തോകാസേ ഠപേത്വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ സക്കാരം കാതും ജാനനാഭാവേന ന്ഹാപകകപ്പകാദയോ പക്കോസാപേത്വാ കുലപുത്തം സീസം ന്ഹാപേത്വാ സുദ്ധവത്ഥാനി നിവാസാപേത്വാ രാജവേസേന അലങ്കാരാപേത്വാ സോവണ്ണസിവികം ആരോപേത്വാ സബ്ബതാളാവചരഗന്ധമാലാദീഹി പൂജം കരോന്തോ നഗരാ നീഹരിത്വാ ബഹൂഹി ഗന്ധകട്ഠേഹി മഹാചിതകം കാരേത്വാ കുലപുത്തസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ ധാതുയോ ആദായ ചേതിയം പതിട്ഠപേസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.