൧. ഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൨. ഏവം മേ സുതന്തി ഭദ്ദേകരത്തസുത്തം. തത്ഥ ഭദ്ദേകരത്തസ്സാതി വിപസ്സനാനുയോഗസമന്നാഗതത്താ ഭദ്ദകസ്സ ഏകരത്തസ്സ. ഉദ്ദേസന്തി മാതികം. വിഭങ്ഗന്തി വിത്ഥാരഭാജനീയം.

അതീതന്തി അതീതേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ. നാന്വാഗമേയ്യാതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി നാനുഗച്ഛേയ്യ. നപ്പടികങ്ഖേതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ന പത്ഥേയ്യ. യദതീതന്തി ഇദമേത്ഥ കാരണവചനം. യസ്മാ യം അതീതം, തം പഹീനം നിരുദ്ധം അത്ഥങ്ഗതം, തസ്മാ തം പുന നാനുഗച്ഛേയ്യ. യസ്മാ ച യം അനാഗതം, തം അപ്പത്തം അജാതം അനിബ്ബത്തം, തസ്മാ തമ്പി ന പത്ഥേയ്യ.

തത്ഥ തത്ഥാതി പച്ചുപ്പന്നമ്പി ധമ്മം യത്ഥ യത്ഥേവ ഉപ്പന്നോ, തത്ഥ തത്ഥേവ ച നം അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി സത്തഹി അനുപസ്സനാഹി യോ വിപസ്സതി അരഞ്ഞാദീസു വാ തത്ഥ തത്ഥേവ വിപസ്സതി. അസംഹീരം അസംകുപ്പന്തി ഇദം വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വിപസ്സനാ ഹി രാഗാദീഹി ന സംഹീരതി ന സംകുപ്പതീതി അസംഹീരം അസംകുപ്പം, തം അനുബ്രൂഹയേ വഡ്ഢേയ്യ, പടിവിപസ്സേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ നിബ്ബാനം രാഗാദീഹി ന സംഹീരതി ന സംകുപ്പതീതി അസംഹീരം അസംകുപ്പം. തം വിദ്വാ പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു അനുബ്രൂഹയേ, പുനപ്പുനം തദാരമ്മണം തം തം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേന്തോ വഡ്ഢേയ്യാതി അത്ഥോ.

തസ്സ പന അനുബ്രൂഹന്തസ്സ അത്ഥായ – അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പന്തി കിലേസാനം ആതാപനപരിതാപനേന ആതപ്പന്തി ലദ്ധനാമം വീരിയം അജ്ജേവ കാതബ്ബം. കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേതി സ്വേ ജീവിതം വാ മരണം വാ കോ ജാനാതി. അജ്ജേവ ദാനം വാ ദസ്സാമി, സീലം വാ രക്ഖിസ്സാമി, അഞ്ഞതരം വാ പന കുസലം കരിസ്സാമീതി ഹി ‘‘അജ്ജ താവ പപഞ്ചോ അത്ഥി, സ്വേ വാ പുനദിവസേ വാ കരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ അജ്ജേവ കരിസ്സാമീതി ഏവം വീരിയം കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. മഹാസേനേനാതി അഗ്ഗിവിസസത്ഥാദീനി അനേകാനി മരണകാരണാനി തസ്സ സേനാ, തായ മഹതിയാ സേനായ വസേന മഹാസേനേന ഏവരൂപേന മച്ചുനാ സദ്ധിം ‘‘കതിപാഹം താവ ആഗമേഹി യാവാഹം ബുദ്ധപൂജാദിം അത്തനോ അവസ്സയകമ്മം കരോമീ’’തി. ഏവം മിത്തസന്ഥവാകാരസങ്ഖാതോ വാ, ‘‘ഇദം സതം വാ സഹസ്സം വാ ഗഹേത്വാ കതിപാഹം ആഗമേഹീ’’തി ഏവം ലഞ്ജാനുപ്പദാനസങ്ഖാതോ വാ, ‘‘ഇമിനാഹം ബലരാസിനാ പടിബാഹിസ്സാമീ’’തി ഏവം ബലരാസിസങ്ഖാതോ വാ സങ്ഗരോ നത്ഥി. സങ്ഗരോതി ഹി മിത്തസന്ഥവാകാരലഞ്ജാനുപ്പദാനബലരാസീനം നാമം, തസ്മാ അയമത്ഥോ വുത്തോ.

അതന്ദിതന്തി അനലസം ഉട്ഠാഹകം. ഏവം പടിപന്നത്താ ഭദ്ദോ ഏകരത്തോ അസ്സാതി ഭദ്ദേകരത്തോ. ഇതി തം ഏവം പടിപന്നപുഗ്ഗലം ‘‘ഭദ്ദേകരത്തോ അയ’’ന്തി. രാഗാദീനം സന്തതായ സന്തോ ബുദ്ധമുനി ആചിക്ഖതി.

൨൭൩. ഏവംരൂപോതിആദീസു കാളോപി സമാനോ ഇന്ദനീലമണിവണ്ണോ അഹോസിന്തി ഏവം മനുഞ്ഞരൂപവസേനേവ ഏവംരൂപോ അഹോസിം. കുസലസുഖസോമനസ്സവേദനാവസേനേവ ഏവംവേദനോ. തംസമ്പയുത്താനംയേവ സഞ്ഞാദീനം വസേന ഏവംസഞ്ഞോ ഏവംസങ്ഖാരോ ഏവംവിഞ്ഞാണോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനന്തി.

തത്ഥ നന്ദിം സമന്വാനേതീതി തേസു രൂപാദീസു തണ്ഹം സമന്വാനേതി അനുപവത്തേതി. ഹീനരൂപാദിവസേന പന ഏവംരൂപോ അഹോസിം…പേ… ഏവംവിഞ്ഞാണോ അഹോസിന്തി ന മഞ്ഞതി.

നന്ദിം ന സമന്വാനേതീതി തണ്ഹം വാ തണ്ഹാസമ്പയുത്തദിട്ഠിം വാ നാനുപവത്തയതി.

൨൭൪. ഏവംരൂപോ സിയന്തിആദീസുപി തംമനുഞ്ഞരൂപാദിവസേനേവ തണ്ഹാദിട്ഠിപവത്തസങ്ഖാതാ നന്ദിസമന്വാനയനാവ വേദിതബ്ബാ.

൨൭൫. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതീതി ഇദം ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മം, തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതി. അസംഹീരം അസംകുപ്പ’’ന്തി ഉദ്ദേസസ്സ നിദ്ദേസത്ഥം വുത്തം. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നം ധമ്മം ന വിപസ്സതീ’’തിആദി വത്തബ്ബം സിയാ, യസ്മാ പന അസംഹീരാതി ച അസംകുപ്പാതി ച വിപസ്സനാ വുത്താ, തസ്മാ തസ്സാ ഏവ അഭാവഞ്ച ഭാവഞ്ച ദസ്സേതും സംഹീരതീതി മാതികം ഉദ്ധരിത്വാ വിത്ഥാരോ വുത്തോ. തത്ഥ സംഹീരതീതി വിപസ്സനായ അഭാവതോ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ആകഡ്ഢിയതി. ന സംഹീരതീതി വിപസ്സനായ ഭാവേന തണ്ഹാദിട്ഠീഹി നാകഡ്ഢിയതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.