൯. ബാലപണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൬. ഏവം മേ സുതന്തി ബാലപണ്ഡിതസുത്തം. തത്ഥ ബാലലക്ഖണാനീതി ബാലോ അയന്തി ഏതേഹി ലക്ഖിയതി ഞായതീതി ബാലലക്ഖണാനി. താനേവ തസ്സ സഞ്ജാനനകാരണാനീതി ബാലനിമിത്താനി. ബാലസ്സ അപദാനാനീതി ബാലാപദാനാനി. ദുച്ചിന്തിതചിന്തീതി ചിന്തയന്തോ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദസ്സനവസേന ദുച്ചിന്തിതമേവ ചിന്തേതി. ദുബ്ഭാസിതഭാസീതി ഭാസമാനോപി മുസാവാദാദിഭേദം ദുബ്ഭാസിതമേവ ഭാസതി. ദുക്കടകമ്മകാരീതി കരോന്തോപി പാണാതിപാതാദിവസേന ദുക്കടകമ്മമേവ കരോതി. തത്ര ചേതി യത്ഥ നിസിന്നോ, തസ്സം പരിസതി. തജ്ജം തസ്സാരുപ്പന്തി തജ്ജാതികം തദനുച്ഛവികം, പഞ്ചന്നം വേരാനം ദിട്ഠധമ്മകസമ്പരായികആദീനവപ്പടിസംയുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തത്രാതി തായ കഥായ കച്ഛമാനായ. ബാലന്തിആദീനി സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനം.

൨൪൮. ഓലമ്ബന്തീതി ഉപട്ഠഹന്തി. സേസപദദ്വയം തസ്സേവ വേവചനം, ഓലമ്ബനാദിആകാരേന ഹി താനി ഉപട്ഠഹന്തി, തസ്മാ ഏവം വുത്തം. പഥവിയാ ഓലമ്ബന്തീതി പഥവിതലേ പത്ഥരന്തി. സേസപദദ്വയം തസ്സേവ വേവചനം. പത്ഥരണാകാരോയേവ ഹേസ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സാതി തസ്മിം ഉപട്ഠാനാകാരേ ആപാഥഗതേ ബാലസ്സ ഏവം ഹോതി.

൨൪൯. ഏതദവോചാതി അനുസന്ധികുസലോ ഭിക്ഖു ‘‘നിരയസ്സ ഉപമാ കാതും ന സക്കാ’’തി ന ഭഗവാ വദതി, ‘‘ന സുകരാ’’തി പന വദതി, ന സുകരം പന സക്കാ ഹോതി കാതും, ഹന്ദാഹം ദസബലം ഉപമം കാരാപേമീതി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘സക്കാ, ഭന്തേ’’തി വചനം അവോച. ഹനേയ്യുന്തി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗമനവസേന യഥാ ഏകസ്മിം ഠാനേ ദ്വേ പഹാരാ നിപതന്തി, ഏവം ഹനേയ്യും. തേനസ്സ ദ്വേ വണമുഖസതാനി ഹോന്തി. ഇതോ ഉത്തരിപി ഏസേവ നയോ.

൨൫൦. പാണിമത്തന്തി അന്തോമുട്ഠിയം ഠപനമത്തം. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതീതി ഗണനമത്തമ്പി ന ഗച്ഛതി. കലഭാഗമ്പീതി സതിമം കലം സഹസ്സിമം കലം സതസഹസ്സിമം വാ കലം ഉപഗച്ഛതീതിപി വത്തബ്ബതം ന ഉപേതി. ഉപനിധമ്പീതി ഉപനിക്ഖേപനമത്തമ്പി ന ഉപേതി, ഓലോകേന്തസ്സ ഓലോകിതമത്തമ്പി നത്ഥി. തത്തം അയോഖിലന്തി തിഗാവുതം അത്തഭാവം സമ്പജ്ജലിതായ ലോഹപഥവിയാ ഉത്താനകം നിപജ്ജാപേത്വാ തസ്സ ദക്ഖിണഹത്ഥേ താലപ്പമാണം അയസൂലം പവേസേന്തി, തഥാ വാമഹത്ഥാദീസു. യഥാ ച ഉത്താനകം നിപജ്ജാപേത്വാ, ഏവം ഉരേനപി ദക്ഖിണപസ്സേനപി വാമപസ്സേനപി നിപജ്ജാപേത്വാ തം കമ്മകാരണം കരോന്തിയേവ. സംവേസേത്വാതി സമ്പജ്ജലിതായ ലോഹപഥവിയാ തിഗാവുതം അത്തഭാവം നിപജ്ജാപേത്വാ. കുഠാരീഹീതി മഹതീഹി ഗേഹസ്സ ഏകപക്ഖഛദനമത്താഹി കുഠാരീഹി തച്ഛന്തി. ലോഹിതം നദീ ഹുത്വാ സന്ദതി, ലോഹപഥവിതോ ജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ തച്ഛിതട്ഠാനം ഗണ്ഹന്തി. മഹാദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തച്ഛന്താ പന സുത്താഹതം കരിത്വാ ദാരൂ വിയ അട്ഠംസമ്പി ഛളംസമ്പി കരോന്തി. വാസീഹീതി മഹാസുപ്പപമാണാഹി വാസീഹി. താഹി തച്ഛന്താ തചതോ യാവ അട്ഠീനി സണികം തച്ഛന്തി, തച്ഛിതം തച്ഛിതം പടിപാകതികം ഹോതി. രഥേ യോജേത്വാതി സദ്ധിം യുഗയോത്തപഞ്ചരചക്കകുബ്ബരപാചനേഹി സബ്ബതോ സമ്പജ്ജലിതേ രഥേ യോജേത്വാ. മഹന്തന്തി മഹാകൂടാഗാരപ്പമാണം. ആരോപേന്തീതി സമ്പജ്ജലിതേഹി അയമുഗ്ഗരേഹി പോഥേന്താ ആരോപേന്തി. സകിമ്പി ഉദ്ധന്തി സുപക്കുഥിതായ ഉക്ഖലിയാ പക്ഖിത്തതണ്ഡുലാ വിയ ഉദ്ധം അധോ തിരിയഞ്ച ഗച്ഛതി.

ഭാഗസോ മിതോതി ഭാഗേ ഠപേത്വാ ഠപേത്വാ വിഭത്തോ. പരിയന്തോതി പരിക്ഖിത്തോ. അയസാതി ഉപരി അയപട്ടേന ഛാദിതോ.

സമന്താ യോജനസതം ഫരിത്വാ തിട്ഠതീതി ഏവം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, യഥാ സമന്താ യോജനസതേ ഠാനേ ഠത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ അക്ഖീനി യമകഗോളകാ വിയ നിക്ഖമന്തി.

ന സുകരാ അക്ഖാനേന പാപുണിതുന്തി നിരയോ നാമ ഏവമ്പി ദുക്ഖോ ഏവമ്പി ദുക്ഖോതി വസ്സസതം വസ്സസഹസ്സം കഥേന്തേനാപി മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥേതും ന സുകരാതി അത്ഥോ.

൨൫൧. ദന്തുല്ലേഹകന്തി ദന്തേഹി ഉല്ലേഹിത്വാ, ലുഞ്ചിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. രസാദോതി രസഗേധേന പരിഭുത്തരസോ.

൨൫൨. അഞ്ഞമഞ്ഞഖാദികാതി അഞ്ഞമഞ്ഞഖാദനം.

ദുബ്ബണ്ണോതി ദുരൂപോ. ദുദ്ദസികോതി ദാരകാനം ഭയാപനത്ഥം കതയക്ഖോ വിയ ദുദ്ദസോ. ഓകോടിമകോതി ലകുണ്ഡകോ പവിട്ഠഗീവോ മഹോദരോ. കാണോതി ഏകക്ഖികാണോ വാ ഉഭയക്ഖികാണോ വാ. കുണീതി ഏകഹത്ഥകുണീ വാ ഉഭയഹത്ഥകുണീ വാ. പക്ഖഹതോതി പീഠസപ്പീ. സോ കായേനാതി ഇദമസ്സ ദുക്ഖാനുപബന്ധദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം.

കലിഗ്ഗഹേനാതി പരാജയേന. അധിബന്ധം നിഗച്ഛേയ്യാതി യസ്മാ ബഹും ജിതോ സബ്ബസാപതേയ്യമ്പിസ്സ നപ്പഹോതി, തസ്മാ അത്തനാപി ബന്ധം നിഗച്ഛേയ്യ. കേവലാ പരിപൂരാ ബാലഭൂമീതി ബാലോ തീണി ദുച്ചരിതാനി പൂരേത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തതി, തത്ഥ പക്കാവസേസേന മനുസ്സത്തം ആഗതോ പഞ്ചസു നീചകുലേസു നിബ്ബത്തിത്വാ പുന തീണി ദുച്ചരിതാനി പൂരേത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തതീതി അയം സകലാ പരിപുണ്ണാ ബാലഭൂമി.

൨൫൩. പണ്ഡിതലക്ഖണാനീതിആദി വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. സുചിന്തിതചിന്തീതിആദീനി ചേത്ഥ മനോസുചരിതാദീനം വസേന യോജേതബ്ബാനി.

ചക്കരതനവണ്ണനാ

൨൫൬. സീസം ന്ഹാതസ്സാതി സീസേന സദ്ധിം ഗന്ധോദകേന ന്ഹാതസ്സ. ഉപോസഥികസ്സാതി സമാദിന്നഉപോസഥങ്ഗസ്സ. ഉപരിപാസാദവരഗതസ്സാതി പാസാദവരസ്സ ഉപരി ഗതസ്സ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ പാസാദവരസ്സ ഉപരി മഹാതലേ സിരീഗബ്ഭം പവിസിത്വാ സീലാനി ആവജ്ജന്തസ്സ. തദാ കിര രാജാ പാതോവ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ പുനപി സോളസഹി ഗന്ധോദകഘടേഹി സീസം ന്ഹായിത്വാ കതപാതരാസോ സുദ്ധം ഉത്തരാസങ്ഗം ഏകംസം കത്വാ ഉപരിപാസാദസ്സ സിരീസയനേ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നോ അത്തനോ ദാനമയപുഞ്ഞസമുദയം ആവജ്ജേത്വാ നിസീദതി, അയം സബ്ബചക്കവത്തീനം ധമ്മതാ.

തേസം തം ആവജ്ജന്താനംയേവ വുത്തപ്പകാരപുഞ്ഞകമ്മപച്ചയം ഉതുസമുട്ഠാനം നീലമണിസങ്ഘാടസദിസം പാചീനസമുദ്ദജലതലം ഛിന്ദമാനം വിയ ആകാസം അലങ്കുരുമാനം വിയ ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുഭവതി. തയിദം ദിബ്ബാനുഭാവയുത്തത്താ ദിബ്ബന്തി വുത്തം. സഹസ്സം അസ്സ അരാനന്തി സഹസ്സാരം. സഹ നേമിയാ സഹ നാഭിയാ ചാതി സനേമികം സനാഭികം. സബ്ബേഹി ആകാരേഹി പരിപൂരന്തി സബ്ബാകാരപരിപൂരം.

തത്ഥ ചക്കഞ്ച തം രതിജനനട്ഠേന രതനഞ്ചാതി ചക്കരതനം. യായ പന തം നാഭിയാ ‘‘സനാഭിക’’ന്തി വുത്തം, സാ ഇന്ദനീലമണിമയാ ഹോതി. മജ്ഝേ പനസ്സാ രജതമയാ പനാളി, യായ സുദ്ധസിനിദ്ധദന്തപന്തിയാ ഹസമാനം വിയ വിരോചതി. മജ്ഝേ ഛിദ്ദേന വിയ ചന്ദമണ്ഡലേന ഉഭോസുപി ബാഹിരന്തേസു രജതപട്ടേന കതപരിക്ഖേപോ ഹോതി. തേസു പനസ്സാ നാഭിപനാളി പരിക്ഖേപപട്ടേസു യുത്തട്ഠാനേ പരിച്ഛേദലേഖാ സുവിഭത്താവ ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തി. അയം താവസ്സ നാഭിയാ സബ്ബാകാരപരിപൂരതാ.

യേഹി പന തം അരേഹി ‘‘സഹസ്സാര’’ന്തി വുത്തം, തേ സത്തരതനമയാ സൂരിയരസ്മിയോ വിയ പഭാസമ്പന്നാ ഹോന്തി. തേസമ്പി ഘടമണികപരിച്ഛേദലേഖാദീനി സുവിഭത്താനേവ പഞ്ഞായന്തി. അയമസ്സ അരാനം സബ്ബാകാരപരിപൂരതാ.

യായ പന തം നേമിയാ സഹ ‘‘സനേമിക’’ന്തി വുത്തം, സാ ബാലസൂരിയരസ്മികലാപസിരിം അവഹസമാനാ വിയ സുരത്തസുദ്ധസിനിദ്ധപവാളമയാ ഹോതി. സന്ധീസു പനസ്സാ സഞ്ഝാരാഗസസ്സിരികരത്തജമ്ബോനദപട്ടാ വട്ടപരിച്ഛേദലേഖാ ച സുവിഭത്താ പഞ്ഞായന്തി. അയമസ്സ നേമിയാ സബ്ബാകാരപരിപൂരതാ.

നേമിമണ്ഡലപിട്ഠിയം പനസ്സ ദസന്നം ദസന്നം അരാനമന്തരേ ധമനവംസോ വിയ അന്തോസുസിരോ ഛിദ്ദമണ്ഡലചിത്തോ വാതഗാഹീ പവാളദണ്ഡോ ഹോതി, യസ്സ വാതേന പഹരിതസ്സ സുകുസലസമന്നാഹതസ്സ പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയസ്സ വിയ സദ്ദോ വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച കമനീയോ ച ഹോതി. തസ്സ ഖോ പന പവാളദണ്ഡസ്സ ഉപരി സേതച്ഛത്തം, ഉഭോസു പസ്സേസു സമോസരിതകുസുമദാമപന്തിയോതി ഏവം സമോസരിതകുസുമദാമപന്തിസതദ്വയപരിവാരേന സേതച്ഛത്തസതധാരിനാ പവാളദണ്ഡസതേന സമുപസോഭിതനേമിപരിക്ഖേപസ്സ ദ്വിന്നമ്പി നാഭിപനാളീനം അന്തോ ദ്വേ സീഹമുഖാനി ഹോന്തി, യേഹി താലക്ഖന്ധപ്പമാണാ പുണ്ണചന്ദകിരണകലാപസസ്സിരികാ തരുണരവിസമാനരത്തകമ്ബലഗേണ്ഡുകപരിയന്താ ആകാസഗങ്ഗാഗതിസോഭം അഭിഭവമാനാ വിയ ദ്വേ മുത്തകലാപാ ഓലമ്ബന്തി, യേഹി ചക്കരതനേന സദ്ധിം ആകാസേ സമ്പരിവത്തമാനേഹി തീണി ചക്കാനി ഏകതോ പരിവത്തന്താനി വിയ ഖായന്തി. അയമസ്സ സബ്ബസോ സബ്ബാകാരപരിപൂരതാ.

തം പനേതം ഏവം സബ്ബാകാരപരിപൂരം പകതിയാ സായമാസഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഘരദ്വാരേ പഞ്ഞത്താസനേസു നിസീദിത്വാ പവത്തകഥാസല്ലാപേസു മനുസ്സേസു വീഥിചതുക്കാദീസു കീളമാനേ ദാരകജനേ നാതിഉച്ചേന നാതിനീചേന വനസണ്ഡമത്ഥകാസന്നേന ആകാസപ്പദേസേന ഉപസോഭയമാനം വിയ രുക്ഖസാഖഗ്ഗാനി, ദ്വാദസയോജനതോ പട്ഠായ സുയ്യമാനേന മധുരസ്സരേന സത്താനം സോതാനി ഓധാപയമാനം യോജനതോ പട്ഠായ നാനപ്പഭാസമുദയസമുജ്ജലേന വണ്ണേന നയനാനി സമാകഡ്ഢന്തം രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവം ഉഗ്ഘോസയന്തം വിയ രാജധാനിഅഭിമുഖം ആഗച്ഛതി.

അഥ തസ്സ ചക്കരതനസ്സ സദ്ദസ്സവനേനേവ ‘‘കുതോ നു ഖോ, കസ്സ നു ഖോ അയം സദ്ദോ’’തി ആവജ്ജിതഹദയാനം പുരത്ഥിമദിസം ഓലോകയമാനാനം തേസം മനുസ്സാനം അഞ്ഞതരോ അഞ്ഞതരം ഏവമാഹ – ‘‘പസ്സ ഭോ അച്ഛരിയം, അയം പുണ്ണചന്ദോ പുബ്ബേ ഏകോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, അജ്ജ പന അത്തദുതിയോ ഉഗ്ഗതോ, ഏതഞ്ഹി രാജഹംസമിഥുനം വിയ പുണ്ണചന്ദമിഥുനം പുബ്ബാപരിയേന ഗഗനതലം അഭിലങ്ഘതീ’’തി. തമഞ്ഞോ ആഹ – ‘‘കിം കഥേസി സമ്മ കഹം നാമ തയാ ദ്വേ പുണ്ണചന്ദാ ഏകതോ ഉഗ്ഗച്ഛന്താ ദിട്ഠപുബ്ബാ, നനു ഏസ തപനീയരംസിധാരോ പിഞ്ഛരകിരണോ ദിവാകരോ ഉഗ്ഗതോ’’തി. തമഞ്ഞോ സിതം കത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘കിം ഉമ്മത്തോസി, നനു ഖോ ഇദാനിമേവ ദിവാകരോ അത്ഥങ്ഗതോ, സോ കഥം ഇമം പുണ്ണചന്ദം അനുബന്ധമാനോ ഉഗ്ഗച്ഛിസ്സതി, അദ്ധാ പനേതം അനേകരതനപ്പഭാസമുജ്ജലം ഏകസ്സ പുഞ്ഞവതോ വിമാനം ഭവിസ്സതീ’’തി. തേ സബ്ബേപി അപസാദയന്താ അഞ്ഞേ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം ബഹും വിപ്പലപഥ, നേവേസ പുണ്ണചന്ദോ, ന സൂരിയോ ന ദേവവിമാനം. ന ഹേതേസം ഏവരൂപാ സിരിസമ്പത്തി അത്ഥി, ചക്കരതനേന പനേതേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏവം പവത്തസല്ലാപസ്സേവ തസ്സ ജനസ്സ ചന്ദമണ്ഡലം ഓഹായ തം ചക്കരതനം അഭിമുഖം ഹോതി. തതോ തേഹി ‘‘കസ്സ നു ഖോ ഇദം നിബ്ബത്ത’’ന്തി വുത്തേ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘‘ന കസ്സചി അഞ്ഞസ്സ, നനു അമ്ഹാകം രാജാ പൂരിതചക്കവത്തിവത്തോ, തസ്സേതം നിബ്ബത്ത’’ന്തി. അഥ സോ ച മഹാജനോ, യോ ച അഞ്ഞോ പസ്സതി, സബ്ബോ ചക്കരതനമേവ അനുഗച്ഛതി. തമ്പി ചക്കരതനം രഞ്ഞോയേവ അത്ഥായ അത്തനോ ആഗതഭാവം ഞാപേതുകാമം വിയ സത്തക്ഖത്തും പാകാരമത്ഥകേനേവ നഗരം അനുസംയായിത്വാ രഞ്ഞോ അന്തേപുരം പദക്ഖിണം കത്വാ അന്തേപുരസ്സ ഉത്തരസീഹപഞ്ജരആസന്നേ ഠാനേ യഥാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി സുഖേന സക്കാ ഹോതി പൂജേതും, ഏവം അക്ഖാഹതം വിയ തിട്ഠതി.

ഏവം ഠിതസ്സ പനസ്സ വാതപാനച്ഛിദ്ദാദീഹി പവിസിത്വാ നാനാവിരാഗരതനപ്പഭാസമുജ്ജലം അന്തോ പാസാദം അലങ്കുരുമാനം പഭാസമൂഹം ദിസ്വാ ദസ്സനത്ഥായ സഞ്ജാതാഭിലാസോ രാജാ ഹോതി. പരിജനോപിസ്സ പിയവചനപാഭതേന ആഗന്ത്വാ തമത്ഥം നിവേദേതി. അഥ രാജാ ബലവപീതിപാമോജ്ജഫുടസരീരോ പല്ലങ്കം മോചേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ സീഹപഞ്ജരസമീപം ഗന്ത്വാ തം ചക്കരതനം ദിസ്വാ ‘‘സുതം ഖോ പന മേത’’ന്തിആദികം ചിന്തനം ചിന്തേസി. തേന വുത്തം – ‘‘ദിസ്വാന രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ…പേ… അസ്സം നു ഖോ അഹം രാജാ ചക്കവത്തീ’’തി. തത്ഥ സോ ഹോതി രാജാ ചക്കവത്തീതി കിത്താവതാ ചക്കവത്തീ ഹോതി? ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി ചക്കരതനേ ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തേ.

ഇദാനി തസ്സ പവത്താപനത്ഥം യം കാതബ്ബം തം ദസ്സേന്തോ അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉട്ഠായാസനാതി നിസിന്നാസനതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ചക്കരതനസമീപം ആഗന്ത്വാ. ഭിങ്കാരം ഗഹേത്വാതി ഹത്ഥിസോണ്ഡസദിസപനാളിം സുവണ്ണഭിങ്കാരം ഉക്ഖിപിത്വാ വാമഹത്ഥേന ഉദകം ഗഹേത്വാ. പവത്തതു ഭവം ചക്കരതനം, അഭിവിജിനാതു ഭവം ചക്കരതനന്തി. അന്വദേവ രാജാ ചക്കവത്തീ സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായാതി സബ്ബചക്കവത്തീനഞ്ഹി ഉദകേന അഭിസിഞ്ചിത്വാ ‘‘അഭിവിജാനാതു ഭവം ചക്കരതന’’ന്തി വചനസമനന്തരമേവ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ചക്കരതനം പവത്തതി, യസ്സ പവത്തിസമകാലമേവ സോ രാജാ ചക്കവത്തീ നാമ ഹോതി.

പവത്തേ പന ചക്കരതനേ തം അനുബന്ധമാനോവ രാജാ ചക്കവത്തീ യാനവരം ആരുയ്ഹ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, അഥസ്സ ഛത്തചാമരാദിഹത്ഥോ പരിജനോ ചേവ അന്തേപുരജനോ ച. തതോ നാനപ്പകാരകഞ്ചുകകവചാദിസന്നാഹവിഭൂസിതേന വിവിധാഹരണപ്പഭാസമുജ്ജലിതേന സമുസ്സിതദ്ധജപടാകപടിമണ്ഡിതേന അത്തനോ അത്തനോ ബലകായേന സദ്ധിം ഉപരാജസേനാപതി പഭൂതയോപി വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ രാജാനമേവ പരിവാരേന്തി. രാജയുത്താ പന ജനസങ്ഗഹത്ഥം നഗരവീഥീസു ഭേരിയോ ചരാപേന്തി ‘‘താതാ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ചക്കരതനം നിബ്ബത്തം, അത്തനോ അത്തനോ വിഭവാനുരൂപേന മണ്ഡിതപ്പസാധിതാ സന്നിപതഥാ’’തി. മഹാജനോ പന പകതിയാ ചക്കരതനസദ്ദേനേവ സബ്ബകിച്ചാനി പഹായ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ സന്നിപതിതോവ, സോപി സബ്ബോ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ രാജാനമേവ പരിവാരേതി. യസ്സ യസ്സ ഹി രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഗന്തുകാമതാ ഉപ്പജ്ജതി, സോ സോ ആകാസഗതോവ ഹോതി. ഏവം ദ്വാദസയോജനായാമവിത്ഥാരാ പരിസാ ഹോതി. തത്ഥ ഏകപുരിസോപി ഛിന്നഭിന്നസരീരോ വാ കിലിട്ഠവത്ഥോ വാ നത്ഥി. സുചിപരിവാരോ ഹി രാജാ ചക്കവത്തീ. ചക്കവത്തിപരിസാ നാമ വിജ്ജാധരപരിസാ വിയ ആകാസേ ഗച്ഛമാനാ ഇന്ദനീലമണിതലേ വിപ്പകിണ്ണരതനസദിസാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘അന്വദേവ രാജാ ചക്കവത്തീ സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായാ’’തി.

തമ്പി ചക്കരതനം രുക്ഖഗ്ഗാനം ഉപരൂപരി നാതിഉച്ചേന ഗഗനപദേസേന പവത്തതി, യഥാ രുക്ഖാനം പുപ്ഫഫലപല്ലവേഹി അത്ഥികാ താനി സുഖേന ഗഹേതും സക്കോന്തി, ഭൂമിയം ഠിതാ ‘‘ഏസ രാജാ, ഏസ ഉപരാജാ, ഏസ സേനാപതീ’’തി സല്ലക്ഖേതും സക്കോന്തി. ഠാനാദീസുപി ഇരിയാപഥേസു യോ യേന ഇച്ഛതി, സോ തേനേവ ഗച്ഛതി. ചിത്തകമ്മാദിസിപ്പപസുതാ ചേത്ഥ അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചം കരോന്തായേവ ഗച്ഛന്തി. യഥേവ ഹി ഭൂമിയം, തഥാ നേസം സബ്ബകിച്ചാനി ആകാസേ ഇജ്ഝന്തി. ഏവം ചക്കവത്തിപരിസം ഗഹേത്വാ തം ചക്കരതനം വാമപസ്സേന സിനേരും പഹായ സമുദ്ദസ്സ ഉപരിഭാഗേന അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണം പുബ്ബവിദേഹം ഗച്ഛതി.

തത്ഥ യോ വിനിബ്ബേധേന ദ്വാദസയോജനായ പരിക്ഖേപതോ ഛത്തിംസയോജനപരിസായ സന്നിവേസക്ഖമോ സുലഭാഹാരൂപകരണോ ഛായൂദകസമ്പന്നോ സുചിസമതലോ രമണീയോ ഭൂമിഭാഗോ, തസ്സ ഉപരിഭാഗേ തം ചക്കരതനം ആകാസേ അക്ഖാഹതം വിയ തിട്ഠതി. അഥ തേന സഞ്ഞാണേന സോ മഹാജനോ ഓതരിത്വാ യഥാരുചി ന്ഹാനഭോജനാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി കരോന്തോ വാസം കപ്പേതി, തേന വുത്തം ‘‘യസ്മിം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പദേസേ തം ചക്കരതനം പതിട്ഠാതി, തത്ഥ രാജാ ചക്കവത്തീ വാസം ഉപേതി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായാ’’തി.

ഏവം വാസം ഉപഗതേ ചക്കവത്തിമ്ഹി യേ തത്ഥ രാജാനോ, തേ ‘‘പരചക്കം ആഗത’’ന്തി സുത്വാപി ന ബലകായം സന്നിപാതേത്വാ യുദ്ധസജ്ജാ ഹോന്തി. ചക്കരതനസ്സ ഉപ്പത്തിസമനന്തരമേവ നത്ഥി സോ സത്തോ നാമ, യോ പച്ചത്ഥികസഞ്ഞായ രാജാനം ആരബ്ഭ ആവുധം ഉക്ഖിപിതും വിസഹേയ്യ. അയമനുഭാവോ ചക്കരതനസ്സ.

ചക്കാനുഭാവേന ഹി തസ്സ രഞ്ഞോ,

അരീ അസേസാ ദമഥം ഉപേന്തി;

അരിന്ദമം നാമ നരാധിപസ്സ,

തേനേവ തം വുച്ചതി തസ്സ ചക്കം.

തസ്മാ സബ്ബേപി തേ രാജാനോ അത്തനോ അത്തനോ രജ്ജസിരിവിഭവാനുരൂപം പാഭതം ഗഹേത്വാ തം രാജാനം ഉപഗമ്മ ഓനതസിരാ അത്തനോ മോളിയമണിപ്പഭാഭിസേകേനസ്സ പാദപൂജം കരോന്തോ ‘‘ഏഹി ഖോ മഹാരാജാ’’തിആദീഹി വചനേഹി തസ്സ കിങ്കാരപ്പടിസ്സാവിതം ആപജ്ജന്തി. തേന വുത്തം യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പുരത്ഥിമായ…പേ… അനുസാസ മഹാരാജാതി.

തത്ഥ സ്വാഗതന്തി സുആഗമനം. ഏകസ്മിഞ്ഹി ആഗതേ സോചന്തി, ഗതേ നന്ദന്തി. ഏകസ്മിം ആഗതേ നന്ദന്തി, ഗതേ സോചന്തി. താദിസോ ത്വം ആഗതനന്ദനോ ഗമനസോചനോ, തസ്മാ തവ ആഗമനം സുആഗമനന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവം വുത്തേ പന ചക്കവത്തീ നാപി ‘‘ഏത്തകം നാമ മേ അനുവസ്സം ബലിം ഉപകപ്പേഥാ’’തി വദതി, നാപി അഞ്ഞസ്സ ഭോഗം അച്ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദേതി. അത്തനോ പന ധമ്മരാജഭാവസ്സ അനുരൂപായ പഞ്ഞായ പാണാതിപാതാദീനി ഉപപരിക്ഖിത്വാ പേമനീയേന മഞ്ജുനാ സരേന ‘‘പസ്സഥ താതാ, പാണാതിപാതോ നാമേസ ആസേവിതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ നിരയസംവത്തനികോ ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തിആദികം ഓവാദം ദേതി. തേന വുത്തം രാജാ ചക്കവത്തീ ഏവമാഹ പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ…പേ… യഥാഭുത്തഞ്ച ഭുഞ്ജഥാതി.

കിം പന സബ്ബേപി രഞ്ഞോ ഇമം ഓവാദം ഗണ്ഹന്തീതി. ബുദ്ധസ്സപി താവ സബ്ബേ ന ഗണ്ഹന്തി, രഞ്ഞോ കിം ഗണ്ഹിസ്സന്തി. തസ്മാ യേ പണ്ഡിതാ വിഭാവിനോ, തേ ഗണ്ഹന്തി. സബ്ബേ പന അനുയന്താ ഭവന്തി. തസ്മാ ‘‘യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ.

അഥ തം ചക്കരതനം ഏവം പുബ്ബവിദേഹവാസീനം ഓവാദേ ദിന്നേ കതപാതരാസേ ചക്കവത്തീബലേന വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പുരത്ഥിമം സമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹതി. യഥാ യഥാ ച തം അജ്ഝോഗാഹതി, തഥാ തഥാ അഗദഗന്ധം ഘായിത്വാ സംഖിത്തഫണോ നാഗരാജാ വിയ സംഖിത്തഊമിവിപ്ഫാരം ഹുത്വാ ഓഗച്ഛമാനം മഹാസമുദ്ദസലിലം യോജനമത്തം ഓഗന്ത്വാ അന്തോസമുദ്ദേ വേളുരിയഭിത്തി വിയ തിട്ഠതി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ ച തസ്സ രഞ്ഞോ പുഞ്ഞസിരിം ദട്ഠുകാമാനി വിയ മഹാസമുദ്ദതലേ വിപ്പകിണ്ണാനി നാനാരതനാനി തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ തം പദേസം പൂരയന്തി. അഥ സാ രാജപരിസാ തം നാനാരതനപരിപൂരം മഹാസമുദ്ദതലം ദിസ്വാ യഥാരുചി ഉച്ഛങ്ഗാദീഹി ആദിയതി, യഥാരുചി ആദിന്നരതനായ പന പരിസായ തം ചക്കരതനം പടിനിവത്തതി. പടിനിവത്തമാനേ ച തസ്മിം പരിസാ അഗ്ഗതോ ഹോതി, മജ്ഝേ രാജാ, അന്തേ ചക്കരതനം. തമ്പി ജലനിധിജലം പലോഭിയമാനമിവ ചക്കരതനസിരിയാ, അസഹമാനമിവ ച തേന വിയോഗം, നേമിമണ്ഡലപരിയന്തം അഭിഹനന്തം നിരന്തരമേവ ഉപഗച്ഛതി.

൨൫൭. ഏവം രാജാ ചക്കവത്തീ പുരത്ഥിമസമുദ്ദപരിയന്തം പുബ്ബവിദേഹം അഭിവിജിനിത്വാ ദക്ഖിണസമുദ്ദപരിയന്തം ജമ്ബുദീപം വിജേതുകാമോ ചക്കരതനദേസിതേന മഗ്ഗേന ദക്ഖിണസമുദ്ദാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി. തേന വുത്തം അഥ ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, ചക്കരതനം പുരത്ഥിമസമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ദക്ഖിണം ദിസം പവത്തതീതി. ഏവം പവത്തമാനസ്സ പന തസ്സ പവത്തനവിധാനം സേനാസന്നിവേസോ പടിരാജഗമനം തേസം അനുസാസനിപ്പദാനം ദക്ഖിണസമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹനം സമുദ്ദസലിലസ്സ ഓഗച്ഛനം രതനാദാനന്തി സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

വിജിനിത്വാ പന തം ദസസഹസ്സയോജനപ്പമാണം ജമ്ബുദീപം ദക്ഖിണസമുദ്ദതോപി പച്ചുത്തരിത്വാ സത്തയോജനസഹസ്സപ്പമാണം അപരഗോയാനം വിജേതും പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ഗന്ത്വാ തമ്പി സമുദ്ദപരിയന്തം തഥേവ അഭിവിജിനിത്വാ പച്ഛിമസമുദ്ദതോപി പച്ചുത്തരിത്വാ അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണം ഉത്തരകുരും വിജേതും തഥേവ ഗന്ത്വാ തമ്പി സമുദ്ദപരിയന്തം തഥേവ അഭിവിജിയ ഉത്തരസമുദ്ദതോപി പച്ചുത്തരതി.

ഏത്താവതാ രഞ്ഞാ ചക്കവത്തിനാ ചാതുരന്തായ പഥവിയാ ആധിപച്ചം അധിഗതം ഹോതി. സോ ഏവം വിജിതവിജയോ അത്തനോ രജ്ജസിരിസമ്പത്തിദസ്സനത്ഥം സപരിസോ ഉദ്ധം ഗഗനതലം അഭിലങ്ഘിത്വാ സുവികസിതപദുമുപ്പലപുണ്ഡരീകവനവിചിത്തേ ചത്താരോ ജാതസ്സരേ വിയ പഞ്ചസതപഞ്ചസതപരിത്തദീപപരിവാരേ ചത്താരോ മഹാദീപേ ഓലോകേത്വാ ചക്കരതനദേസിതേനേവ മഗ്ഗേന യഥാനുക്കമം അത്തനോ രാജധാനിമേവ പച്ചാഗച്ഛതി. അഥ തം ചക്കരതനം അന്തേപുരദ്വാരം സോഭയമാനം വിയ ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

ഏവം പതിട്ഠിതേ പന തസ്മിം ചക്കരതനേ രാജന്തേപുരേ ഉക്കാഹി വാ ദീപികാഹി വാ കിഞ്ചി കരണീയം ന ഹോതി, ചക്കരതനോഭാസോയേവ രത്തിം അന്ധകാരം വിധമതി. യേ ച പന രത്തിം അന്ധകാരത്ഥികാ ഹോന്തി, തേസം അന്ധകാരമേവ ഹോതി. തേന വുത്തം ദക്ഖിണസമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ…പേ… ഏവരൂപം ചക്കരതനം പാതുഭവതീതി.

ഹത്ഥിരതനവണ്ണനാ

൨൫൮. ഏവം പാതുഭൂതചക്കരതനസ്സ പനസ്സ ചക്കവത്തിനോ അമച്ചാ പകതിമങ്ഗലഹത്ഥിട്ഠാനം സുചിഭൂമിഭാഗം കാരേത്വാ ഹരിചന്ദനാദീഹി സുരഭിഗന്ധേഹി ഉപലിമ്പാപേത്വാ ഹേട്ഠാ വിചിത്തവണ്ണസുരഭികുസുമസമാകിണ്ണം ഉപരി സുവണ്ണതാരകാനം അന്തരന്തരാ സമോസരിതമനുഞ്ഞ-കുസുമദാമപ്പടിമണ്ഡിതവിതാനം ദേവവിമാനം വിയ അഭിസങ്ഖരിത്വാ ‘‘ഏവരൂപസ്സ നാമ ദേവ ഹത്ഥിരതനസ്സ ആഗമനം ചിന്തേഥാ’’തി വദന്തി. സോ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ മഹാദാനം ദത്വാ സീലാനി സമാദായ തം പുഞ്ഞസമ്പത്തിം ആവജ്ജന്തോ നിസീദതി, അഥസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവചോദിതോ ഛദ്ദന്തകുലാ വാ ഉപോസഥകുലാ വാ തം സക്കാരവിസേസം അനുഭവിതുകാമോ തരുണരവിമണ്ഡലാഭിരത്തചരണ-ഗീവമുഖപ്പടിമണ്ഡിതവിസുദ്ധസേതസരീരോ സത്തപ്പതിട്ഠോ സുസണ്ഠിതങ്ഗപച്ചങ്ഗസന്നിവേസോ വികസിതരത്ത-പദുമചാരുപോക്ഖരോ ഇദ്ധിമാ യോഗീ വിയ വേഹാസം ഗമനസമത്ഥോ മനോസിലാചുണ്ണരഞ്ജിതപരിയന്തോ വിയ രജതപബ്ബതോ ഹത്ഥിസേട്ഠോ തസ്മിം പദേസേ പതിട്ഠാതി. സോ ഛദ്ദന്തകുലാ ആഗച്ഛന്തോ സബ്ബകനിട്ഠോ ആഗച്ഛതി, ഉപോസഥകുലാ സബ്ബജേട്ഠോ. പാളിയം പന ‘‘ഉപോസഥോ നാഗരാജാ’’ ഇച്ചേവ ആഗച്ഛതി. സ്വായം പൂരിതചക്കവത്തിവത്താനം ചക്കവത്തീനം സുത്തേ വുത്തനയേനേവ ചിന്തയന്താനം ആഗച്ഛതി, ന ഇതരേസം. സയമേവ പകതിമങ്ഗലഹത്ഥിട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ മങ്ഗലഹത്ഥിം അപനേത്വാ തത്ഥ തിട്ഠതി. തേന വുത്തം പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ…പേ… നാഗരാജാതി.

ഏവം പാതുഭൂതം പന തം ഹത്ഥിരതനം ദിസ്വാ ഹത്ഥിഗോപകാദയോ ഹട്ഠതുട്ഠാ വേഗേന ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേന്തി. രാജാ തുരിതതുരിതം ആഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ‘‘ഭദ്ദകം വത ഭോ ഹത്ഥിയാനം, സചേ ദമഥം ഉപേയ്യാ’’തി ചിന്തയന്തോ ഹത്ഥം പസാരേതി. അഥ സോ ഘരധേനുവച്ഛകോ വിയ കണ്ണേ ഓലമ്ബേത്വാ സൂരതഭാവം ദസ്സേന്തോ രാജാനം ഉപസങ്കമതി, രാജാ തം അഭിരുഹിതുകാമോ ഹോതി. അഥസ്സ പരിജനാ അധിപ്പായം ഞത്വാ തം ഹത്ഥിരതനം സോവണ്ണദ്ധജം സോവണ്ണാലങ്കാരം ഹേമജാലപടിച്ഛന്നം കത്വാ ഉപനേന്തി. രാജാ തം അനിസീദാപേത്വാവ സത്തരതനമയായ നിസ്സേണിയാ അഭിരുയ്ഹ ആകാസം ഗമനനിന്നചിത്തോ ഹോതി. തസ്സ സഹ ചിത്തുപ്പാദേനേവ സോ ഹത്ഥിരാജാ രാജഹംസോ വിയ ഇന്ദനീലമണിപ്പഭാജാലനീലഗഗനതലം അഭിലങ്ഘതി, തതോ ചക്കചാരികായ വുത്തനയേനേവ സകലരാജപരിസാ. ഇതി സപരിസോ രാജാ അന്തോപാതരാസേയേവ സകലപഥവിം അനുസംയായിത്വാ രാജധാനിം പച്ചാഗച്ഛതി, ഏവം മഹിദ്ധികം ചക്കവത്തിനോ ഹത്ഥിരതനം ഹോതി. തേന വുത്തം ദിസ്വാന രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ…പേ… ഏവരൂപം ഹത്ഥിരതനം പാതുഭവതീതി.

അസ്സരതനവണ്ണനാ

ഏവം പാതുഭൂതഹത്ഥിരതനസ്സ പന ചക്കവത്തിനോ പരിസാ പകതിമങ്ഗലഅസ്സട്ഠാനം സുചിസമതലം കാരേത്വാ അലങ്കരിത്വാ ച പുരിമനയേനേവ രഞ്ഞോ തസ്സ ആഗമനചിന്തനത്ഥം ഉസ്സാഹം ജനേന്തി. സോ പുരിമനയേനേവ കതദാനസക്കാരോ സമാദിന്നസീലോവ പാസാദതലേ നിസിന്നോ പുഞ്ഞസമ്പത്തിം സമനുസ്സരതി, അഥസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവചോദിതോ സിന്ധവകുലതോ വിജ്ജുല്ലതാവിനദ്ധസരദകാലസേതവലാഹകരാസിസസ്സിരികോ രത്തപാദോ രത്തതുണ്ഡോ ചന്ദപ്പഭാപുഞ്ജസദിസസുദ്ധസിനിദ്ധഘനസങ്ഘാതസരീരോ കാകഗീവാ വിയ ഇന്ദനീലമണി വിയ ച കാളവണ്ണേന സീസേന സമന്നാഗതത്താ കാളസീസോ സുട്ഠു കപ്പേത്വാ ഠപിതേഹി വിയ മുഞ്ജസദിസേഹി സണ്ഹവട്ടഉജുഗതിഗതേഹി കേസേഹി സമന്നാഗതത്താ മുഞ്ജകേസോ വേഹാസങ്ഗമോ വലാഹകോ നാമ അസ്സരാജാ ആഗന്ത്വാ തസ്മിം ഠാനേ പതിട്ഠാതി. സേസം സബ്ബം ഹത്ഥിരതനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏവരൂപം അസ്സരതനം സന്ധായ ഭഗവാ പുന ചപരന്തിആദിമാഹ.

മണിരതനവണ്ണനാ

ഏവം പാതുഭൂതഅസ്സരതനസ്സ പന രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ചതുഹത്ഥായാമം സകടനാഭിസമപ്പമാണം ഉഭോസു അന്തേസു കണ്ണികപരിയന്തതോ വിനിഗ്ഗതസുപരിസുദ്ധമുത്താകലാപേഹി ദ്വീഹി കഞ്ചനപദുമേഹി അലങ്കതം ചതുരാസീതിമണിസഹസ്സപരിവാരം താരാഗണപരിവുതസ്സ പുണ്ണചന്ദസ്സ സിരിം പടിപ്ഫരമാനം വിയ വേപുല്ലപബ്ബതതോ മണിരതനം ആഗച്ഛതി. തസ്സേവം ആഗതസ്സ മുത്താജാലകേ ഠപേത്വാ വേളുപരമ്പരായ സട്ഠിഹത്ഥപ്പമാണം ആകാസം ആരോപിതസ്സ രത്തിഭാഗേ സമന്താ യോജനപ്പമാണം ഓകാസം ആഭാ ഫരതി, യായ സബ്ബോ സോ ഓകാസോ അരുണുഗ്ഗമനവേലാ വിയ സഞ്ജാതാലോകോ ഹോതി. തതോ കസ്സകാ കസികമ്മം, വാണിജാ ആപണുഗ്ഘാടനം, തേ തേ ച സിപ്പിനോ തം തം കമ്മന്തം പയോജേന്തി ദിവാതി മഞ്ഞമാനാ. തേന വുത്തം പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ…പേ… മണിരതനം പാതുഭവതീതി.

ഇത്ഥിരതനവണ്ണനാ

ഏവം പാതുഭൂതമണിരതനസ്സ പന ചക്കവത്തിസ്സ വിസയസുഖവിസേസകാരണം ഇത്ഥിരതനം പാതുഭവതി. മദ്ദരാജകുലതോ വാ ഹിസ്സ അഗ്ഗമഹേസിം ആനേന്തി, ഉത്തരകുരുതോ വാ പുഞ്ഞാനുഭാവേന സയം ആഗച്ഛതി. അവസേസാ പനസ്സാ സമ്പത്തി ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ഇത്ഥിരതനം പാതുഭവതി അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ’’തിആദിനാ നയേന പാളിയംയേവ ആഗതാ.

തത്ഥ സണ്ഠാനപാരിപൂരിയാ അധികം രൂപം അസ്സാതി അഭിരൂപാ. ദിസ്സമാനാ ച ചക്ഖൂനി പീണയതി, തസ്മാ അഞ്ഞം കിച്ചവിക്ഖേപം ഹിത്വാപി ദട്ഠബ്ബാതി ദസ്സനീയാ. ദിസ്സമാനാ ച സോമനസ്സവസേന ചിത്തം പസാദേതീതി പാസാദികാ. പരമായാതി ഏവം പസാദാവഹത്താ ഉത്തമായ. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി വണ്ണസുന്ദരതായ. സമന്നാഗതാതി ഉപേതാ. അഭിരൂപാ വാ യസ്മാ നാതിദീഘാ നാതിരസ്സാ ദസ്സനീയാ യസ്മാ നാതികിസാ നാതിഥൂലാ, പാസാദികാ യസ്മാ നാതികാളികാ നച്ചോദാതാ. പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ യസ്മാ അതിക്കന്താ മാനുസം വണ്ണം അപ്പത്താ ദിബ്ബവണ്ണം. മനുസ്സാനഞ്ഹി വണ്ണാഭാ ബഹി ന നിച്ഛരതി, ദേവാനം അതിദൂരം നിച്ഛരതി, തസ്സാ പന ദ്വാദസഹത്ഥപ്പമാണം പദേസം സരീരാഭാ ഓഭാസേതി.

നാതിദീഘാദീസു ചസ്സാ പഠമയുഗളേന ആരോഹസമ്പത്തി, ദുതിയയുഗളേന പരിണാഹസമ്പത്തി, തതിയയുഗളേന വണ്ണസമ്പത്തി വുത്താ. ഛഹി വാപി ഏതേഹി കായവിപത്തിയാ അഭാവോ, അതിക്കന്താ മാനുസം വണ്ണന്തി ഇമിനാ കായസമ്പത്തി വുത്താ.

തൂലപിചുനോ വാ കപ്പാസപിചുനോ വാതി സപ്പിമണ്ഡേ പക്ഖിപിത്വാ ഠപിതസ്സ സതവിഹതസ്സ തൂലപിചുനോ വാ സതവിഹതസ്സ കപ്പാസപിചുനോ വാ കായസമ്ഫസ്സോ ഹോതി. സീതേതി രഞ്ഞോ സീതകാലേ. ഉണ്ഹേതി രഞ്ഞോ ഉണ്ഹകാലേ. ചന്ദനഗന്ധോതി നിച്ചകാലമേവ സുപിസിതസ്സ അഭിനവസ്സ ചതുജ്ജാതിസമായോജിതസ്സ ഹരിചന്ദനസ്സ ഗന്ധോ കായതോ വായതി. ഉപ്പലഗന്ധോതി ഹസിതകഥിതകാലേസു മുഖതോ നിക്ഖന്തോ തങ്ഖണം വികസിതസ്സേവ നീലുപ്പലസ്സ അതിസുരഭിഗന്ധോ വായതി.

ഏവം രൂപസമ്ഫസ്സഗന്ധസമ്പത്തിയുത്തായ പനസ്സാ സരീരസമ്പത്തിയാ അനുരൂപം ആചാരം ദസ്സേതും തം ഖോ പനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ രാജാനം ദിസ്വാ നിസിന്നാസനതോ അഗ്ഗിദഡ്ഢാ വിയ പഠമമേവ ഉട്ഠാതീതി പുബ്ബുട്ഠായിനീ. തസ്മിം നിസിന്നേ തസ്സ രഞ്ഞോ താലവണ്ടേന ബീജനാദികിച്ചം കത്വാ പച്ഛാ നിപതതി നിസീദതീതി പച്ഛാനിപാതിനീ. കിം കരോമി ദേവാതി തസ്സ കിംകാരം പടിസ്സാവേതീതി കിംകാരപടിസ്സാവിനീ. രഞ്ഞോ മനാപമേവ ചരതി കരോതീതി മനാപചാരിനീ. യം രഞ്ഞോ പിയം, തദേവ വദതീതി പിയവാദിനീ.

ഇദാനി സ്വാസ്സാ ആചാരോ ഭാവസുദ്ധിയാ ഏവ, ന സാഠേയ്യേനാതി ദസ്സേതും തം ഖോ പനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ നോ അതിചരതീതി ന അതിക്കമിത്വാ ചരതി, അഞ്ഞം പുരിസം ചിത്തേനപി ന പത്ഥേതീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ യേ തസ്സാ ആദിമ്ഹി ‘‘അഭിരൂപാ’’തിആദയോ അന്തേ ‘‘പുബ്ബുട്ഠായിനീ’’തിആദയോ ഗുണാ വുത്താ, തേ പകതിഗുണാ ഏവ ‘‘അതിക്കന്താ മാനുസം വണ്ണ’’ന്തിആദയോ പന ചക്കവത്തിനോ പുഞ്ഞം ഉപനിസ്സായ ചക്കരതനപാതുഭാവതോ പട്ഠായ പുരിമകമ്മാനുഭാവേന നിബ്ബത്തന്തീതി വേദിതബ്ബാ. അഭിരൂപതാദികാപി വാ ചക്കരതനപാതുഭാവതോ പട്ഠായ സബ്ബാകാരപാരിപൂരാ ജാതാ. തേനാഹ ഏവരൂപം ഇത്ഥിരതനം പാതുഭവതീതി.

ഗഹപതിരതനവണ്ണനാ

ഏവം പാതുഭൂതഇത്ഥിരതനസ്സ പന രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ധനകരണീയാനം കിച്ചാനം യഥാസുഖപ്പവത്തനത്ഥം ഗഹപതിരതനം പാതുഭവതി. സോ പകതിയാവ മഹാഭോഗോ മഹാഭോഗകുലേ ജാതോ രഞ്ഞോ ധനരാസിവഡ്ഢകോ സേട്ഠി ഗഹപതി ഹോതി, ചക്കരതനാനുഭാവസഹിതം പനസ്സ കമ്മവിപാകജം ദിബ്ബചക്ഖു പാതുഭവതി, യേന അന്തോപഥവിയം യോജനബ്ഭന്തരേ നിധിം പസ്സതി. സോ തം സമ്പത്തിം ദിസ്വാ തുട്ഠഹദയോ ഗന്ത്വാ രാജാനം ധനേന പവാരേത്വാ സബ്ബാനി ധനകരണീയാനി സമ്പാദേതി. തേന വുത്തം പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഏവരൂപം ഗഹപതിരതനം പാതുഭവതീതി.

പരിണായകരതനവണ്ണനാ

ഏവം പാതുഭൂതഗഹപതിരതനസ്സ പന രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ സബ്ബകിച്ചസംവിധാനസമത്ഥം പരിണായകരതനം പാതുഭവതി. സോ രഞ്ഞോ ജേട്ഠപുത്തോവ ഹോതി. പകതിയാ ഏവ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ, രഞ്ഞോ പുഞ്ഞാനുഭാവം നിസ്സായ പനസ്സ അത്തനോ കമ്മാനുഭാവേന പരചിത്തഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. യേന ദ്വാദസയോജനായ രാജപരിസായ ചിത്താചാരം ഞത്വാ രഞ്ഞോ അഹിതേ ഹിതേ ച വവത്ഥപേതും സമത്ഥോ ഹോതി. സോപി തം അത്തനോ ആനുഭാവം ദിസ്വാ തുട്ഠഹദയോ രാജാനം സബ്ബകിച്ചാനുസാസനേന പവാരേതി. തേന വുത്തം പുന ചപരം…പേ… പരിണായകരതനം പാതുഭവതീതി. തത്ഥ ഠപേതബ്ബം ഠപേതുന്തി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനന്തരേ ഠപേതബ്ബം ഠപേതും.

൨൫൯. സമവേപാകിനിയാതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

൨൬൦. കടഗ്ഗഹേനാതി ജയഗ്ഗാഹേന. മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധന്തി ഏകപ്പഹാരേനേവ ദ്വേ വാ തീണി വാ സതസഹസ്സാനി. കേവലാ പരിപൂരാ പണ്ഡിതഭൂമീതി പണ്ഡിതോ തീണി സുചരിതാനി പൂരേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തതി, തതോ മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛന്തോ കുലരൂപഭോഗസമ്പത്തിയം നിബ്ബത്തതി, തത്ഥ ഠിതോ തീണി ച സുചരിതാനി പൂരേത്വാ പുന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തതീതി അയം സകലാ പരിപുണ്ണാ പണ്ഡിതഭൂമി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ബാലപണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.