൧. ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൬. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തം. തത്ഥ ഏകമിദന്തി ഥേരോ കിര ഭഗവതോ വത്തം കത്വാ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ നിബ്ബാനാരമ്മണം സുഞ്ഞതാഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നോ യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാസി. അഥസ്സ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠഹിംസു. സോ സുഞ്ഞതാകഥം സോതുകാമോ ജാതോ. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ പന സക്കാ ധുരേന ധുരം പഹരന്തേന വിയ ഗന്ത്വാ ‘സുഞ്ഞതാകഥം മേ, ഭന്തേ, കഥേഥാ’തി ഭഗവന്തം വത്തും, ഹന്ദാഹം യം മേ ഭഗവാ നഗരകം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ ഏകം കഥം കഥേസി, തം സാരേമി, ഏവം മേ ഭഗവാ സുഞ്ഞതാകഥം കഥേസ്സതീ’’തി ദസബലം സാരേന്തോ ഏകമിദന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തമേവ. കച്ചിമേതം, ഭന്തേതി ഥേരോ ഏകപദേ ഠത്വാ സട്ഠിപദസഹസ്സാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ ധാരേതും സമത്ഥോ, കിം സോ ‘‘സുഞ്ഞതാവിഹാരേനാ’’തി ഏകം പദം ധാരേതും ന സക്ഖിസ്സതി, സോതുകാമേന പന ജാനന്തേന വിയ പുച്ഛിതും ന വട്ടതി, പാകടം കത്വാ വിത്ഥാരിയമാനം സുഞ്ഞതാകഥം സോതുകാമോ അജാനന്തോ വിയ ഏവമാഹ. ഏകോ അജാനന്തോപി ജാനന്തോ വിയ ഹോതി, ഥേരോ ഏവരൂപം കോഹഞ്ഞം കിം കരിസ്സതി, അത്തനോ ജാനനട്ഠാനേപി ഭഗവതോ അപചിതിം ദസ്സേത്വാ ‘‘കച്ചിമേത’’ന്തിആദിമാഹ.

പുബ്ബേപീതി പഠമബോധിയം നഗരകം ഉപനിസ്സായ വിഹരണകാലേപി. ഏതരഹിപീതി ഇദാനിപി. ഏവം പന വത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ആനന്ദോ സുഞ്ഞതാകഥം സോതുകാമോ, ഏകോ പന സോതും സക്കോതി, ന ഉഗ്ഗഹേതും, ഏകോ സോതുമ്പി ഉഗ്ഗഹേതുമ്പി സക്കോതി, ന കഥേതും, ആനന്ദോ പന സോതുമ്പി സക്കോതി ഉഗ്ഗഹേതുമ്പി കഥേതുമ്പി, (കഥേമിസ്സ) സുഞ്ഞതാകഥ’’ന്തി. ഇതി തം കഥേന്തോ സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഞ്ഞോ ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവേനാതി തത്ഥ കട്ഠരൂപപോത്ഥകരൂപചിത്തരൂപവസേന കതാ ഹത്ഥിആദയോ അത്ഥി, വേസ്സവണമന്ധാതാദീനം ഠിതട്ഠാനേ ചിത്തകമ്മവസേന കതമ്പി, രതനപരിക്ഖതാനം വാതപാനദ്വാരബന്ധമഞ്ചപീഠാദീനം വസേന സണ്ഠിതമ്പി, ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണത്ഥം ഠപിതമ്പി ജാതരൂപരജതം അത്ഥി, കട്ഠരൂപാദിവസേന കതാ ധമ്മസവനപഞ്ഹപുച്ഛനാദിവസേന ആഗച്ഛന്താ ച ഇത്ഥിപുരിസാപി അത്ഥി, തസ്മാ ന സോ തേഹി സുഞ്ഞോ. ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം സവിഞ്ഞാണകാനം ഹത്ഥിആദീനം, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബസ്സ ജാതരൂപരജതസ്സ, നിബദ്ധവാസം വസന്താനം ഇത്ഥിപുരിസാനഞ്ച അഭാവം സന്ധായേതം വുത്തം.

ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിച്ചാതി ഭിക്ഖൂസു ഹി പിണ്ഡായ പവിട്ഠേസുപി വിഹാരഭത്തം സാദിയന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ചേവ ഗിലാനഗിലാനുപട്ഠാകഉദ്ദേസചീവരകമ്മപസുതാദീഹി ച ഭിക്ഖൂഹി സോ അസുഞ്ഞോവ ഹോതി, ഇതി നിച്ചമ്പി ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിതായ ഏവമാഹ. ഏകത്തന്തി ഏകഭാവം, ഏകം അസുഞ്ഞതം അത്ഥീതി അത്ഥോ. ഏകോ അസുഞ്ഞഭാവോ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. അമനസികരിത്വാതി ചിത്തേ അകത്വാ അനാവജ്ജിത്വാ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ. ഗാമസഞ്ഞന്തി ഗാമോതി പവത്തവസേന വാ കിലേസവസേന വാ ഉപ്പന്നം ഗാമസഞ്ഞം. മനുസ്സസഞ്ഞായപി ഏസേവ നയോ. അരഞ്ഞസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തന്തി ഇദം അരഞ്ഞം, അയം രുക്ഖോ, അയം പബ്ബതോ, അയം നീലോഭാസോ വനസണ്ഡോതി ഏവം ഏകം അരഞ്ഞംയേവ പടിച്ച അരഞ്ഞസഞ്ഞം മനസി കരോതി. പക്ഖന്ദതീതി ഓതരതി. അധിമുച്ചതീതി ഏവന്തി അധിമുച്ചതി. യേ അസ്സു ദരഥാതി യേ ച പവത്തദരഥാ വാ കിലേസദരഥാ വാ ഗാമസഞ്ഞം പടിച്ച ഭവേയ്യും, തേ ഇധ അരഞ്ഞസഞ്ഞായ ന സന്തി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. അത്ഥി ചേവായന്തി അയം പന ഏകം അരഞ്ഞസഞ്ഞം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനാ പവത്തദരഥമത്താ അത്ഥി.

യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതീതി യം മിഗാരമാതുപാസാദേ ഹത്ഥിആദയോ വിയ ഇമിസ്സാ അരഞ്ഞസഞ്ഞായ ഗാമസഞ്ഞാമനുസ്സസഞ്ഞാവസേന ഉപ്പജ്ജമാനം പവത്തദരഥകിലേസദരഥജാതം, തം ന ഹോതി. യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠന്തി യം മിഗാരമാതുപാസാദേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ വിയ തത്ഥ അരഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തദരഥമത്തം അവസിട്ഠം ഹോതി. തം സന്തമിദം അത്ഥീതി പജാനാതീതി തം വിജ്ജമാനമേവ ‘‘അത്ഥി ഇദ’’ന്തി പജാനാതി, സുഞ്ഞതാവക്കന്തീതി സുഞ്ഞതാനിബ്ബത്തി.

൧൭൭. അമനസികരിത്വാ മനുസ്സസഞ്ഞന്തി ഇധ ഗാമസഞ്ഞം ന ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘മനുസ്സസഞ്ഞായ ഗാമസഞ്ഞം നിവത്തേത്വാ, അരഞ്ഞസഞ്ഞായ മനുസ്സസഞ്ഞം, പഥവീസഞ്ഞായ അരഞ്ഞസഞ്ഞം, ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായ പഥവീസഞ്ഞം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം, വിപസ്സനായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞം, മഗ്ഗേന വിപസ്സനം നിവത്തേത്വാ അനുപുബ്ബേന അച്ചന്തസുഞ്ഞതം നാമ ദസ്സേസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ ഏവം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ പഥവീസഞ്ഞന്തി കസ്മാ അരഞ്ഞസഞ്ഞം പഹായ പഥവീസഞ്ഞം മനസി കരോതി? അരഞ്ഞസഞ്ഞായ വിസേസാനധിഗമനതോ. യഥാ ഹി പുരിസസ്സ രമണീയം ഖേത്തട്ഠാനം ദിസ്വാ – ‘‘ഇധ വുത്താ സാലിആദയോ സുട്ഠു സമ്പജ്ജിസ്സന്തി, മഹാലാഭം ലഭിസ്സാമീ’’തി സത്തക്ഖത്തുമ്പി ഖേത്തട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സ സാലിആദയോ ന സമ്പജ്ജന്തേവ, സചേ പന തം ഠാനം വിഹതഖാണുകകണ്ടകം കത്വാ കസിത്വാ വപതി, ഏവം സന്തേ സമ്പജ്ജന്തി, ഏവമേവ – ‘‘ഇദം അരഞ്ഞം, അയം രുക്ഖോ, അയം പബ്ബതോ, അയം നീലോഭാസോ വനസണ്ഡോ’’തി സചേപി സത്തക്ഖത്തും അരഞ്ഞസഞ്ഞം മനസി കരോതി, നേവൂപചാരം ന സമാധിം പാപുണാതി, പഥവീസഞ്ഞായ പനസ്സ ധുവസേവനം കമ്മട്ഠാനം പഥവീകസിണം പരികമ്മം കത്വാ ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപദട്ഠാനമ്പി വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സക്കാ അരഹത്തം പാപുണിതും. തസ്മാ അരഞ്ഞസഞ്ഞം പഹായ പഥവീസഞ്ഞം മനസി കരോതി. പടിച്ചാതി പടിച്ച സമ്ഭൂതം.

ഇദാനി യസ്മിം പഥവീകസിണേ സോ പഥവീസഞ്ഞീ ഹോതി, തസ്സ ഓപമ്മദസ്സനത്ഥം സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉസഭസ്സ ഏതന്തി ആസഭം. അഞ്ഞേസം പന ഗുന്നം ഗണ്ഡാപി ഹോന്തി പഹാരാപി. തേസഞ്ഹി ചമ്മം പസാരിയമാനം നിബ്ബലികം ന ഹോതി, ഉസഭസ്സ ലക്ഖണസമ്പന്നതായ തേ ദോസാ നത്ഥി. തസ്മാ തസ്സ ചമ്മം ഗഹിതം. സങ്കുസതേനാതി ഖിലസതേന. സുവിഹതന്തി പസാരേത്വാ സുട്ഠു വിഹതം. ഊനകസതസങ്കുവിഹതഞ്ഹി നിബ്ബലികം ന ഹോതി, സങ്കുസതേന വിഹതം ഭേരിതലം വിയ നിബ്ബലികം ഹോതി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ഉക്കൂലവിക്കൂലന്തി ഉച്ചനീചം ഥലട്ഠാനം നിന്നട്ഠാനം. നദീവിദുഗ്ഗന്തി നദിയോ ചേവ ദുഗ്ഗമട്ഠാനഞ്ച. പഥവീസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തന്തി കസിണപഥവിയംയേവ പടിച്ച സമ്ഭൂതം ഏകം സഞ്ഞം മനസി കരോതി. ദരഥമത്താതി ഇതോ പട്ഠായ സബ്ബവാരേസു പവത്തദരഥവസേന ദരഥമത്താ വേദിതബ്ബാ.

൧൮൨. അനിമിത്തം ചേതോസമാധിന്തി വിപസ്സനാചിത്തസമാധിം. സോ ഹി നിച്ചനിമിത്താദിവിരഹിതോ അനിമിത്തോതി വുച്ചതി. ഇമമേവ കായന്തി വിപസ്സനായ വത്ഥും ദസ്സേതി. തത്ഥ ഇമമേവാതി ഇമം ഏവ ചതുമഹാഭൂതികം. സളായതനികന്തി സളായതനപടിസംയുത്തം. ജീവിതപച്ചയാതി യാവ ജീവിതിന്ദ്രിയാനം പവത്തി, താവ ജീവിതപച്ചയാ പവത്തദരഥമത്താ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൮൩. പുന അനിമിത്തന്തി വിപസ്സനായ പടിവിപസ്സനം ദസ്സേതും വുത്തം. കാമാസവം പടിച്ചാതി കാമാസവം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനപവത്തദരഥാ ഇധ ന സന്തി, അരിയമഗ്ഗേ ചേവ അരിയഫലേ ച നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. ഇമമേവ കായന്തി ഇമം ഉപാദിസേസദരഥദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇതി മനുസ്സസഞ്ഞായ ഗാമസഞ്ഞം നിവത്തേത്വാ…പേ… മഗ്ഗേന വിപസ്സനം നിവത്തേത്വാ അനുപുബ്ബേന അച്ചന്തസുഞ്ഞതാ നാമ ദസ്സിതാ ഹോതി.

൧൮൪. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. അനുത്തരന്തി ഉത്തരവിരഹിതം സബ്ബസേട്ഠം. സുഞ്ഞതന്തി സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തിം. തസ്മാതി യസ്മാ അതീതേപി, ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകസങ്ഖാതാ സമണബ്രാഹ്മണാ. അനാഗതേപി, ഏതരഹിപി ബുദ്ധബുദ്ധസാവകസങ്ഖാതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ഇമംയേവ പരിസുദ്ധം പരമം അനുത്തരം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിംസു വിഹരിസ്സന്തി വിഹരന്തി ച, തസ്മാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.