൧. അനുപദസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. ഏവം മേ സുതന്തി അനുപദസുത്തം. തത്ഥ ഏതദവോചാതി ഏതം (പടി. മ. ൩.൪) ‘‘പണ്ഡിതോ’’തിആദിനാ നയേന ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഗുണകഥം അവോച. കസ്മാ? അവസേസത്ഥേരേസു ഹി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഇദ്ധിമാതി ഗുണോ പാകടോ, മഹാകസ്സപസ്സ ധുതവാദോതി, അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുകോതി, ഉപാലിത്ഥേരസ്സ വിനയധരോതി, രേവതത്ഥേരസ്സ ഝായീ ഝാനാഭിരതോതി, ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ബഹുസ്സുതോതി. ഏവം തേസം തേസം ഥേരാനം തേ തേ ഗുണാ പാകടാ, സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പന അപാകടാ. കസ്മാ? പഞ്ഞവതോ ഹി ഗുണാ ന സക്കാ അകഥിതാ ജാനിതും. ഇതി ഭഗവാ ‘‘സാരിപുത്തസ്സ ഗുണേ കഥേസ്സാമീ’’തി സഭാഗപരിസായ സന്നിപാതം ആഗമേസി. വിസഭാഗപുഗ്ഗലാനഞ്ഹി സന്തികേ വണ്ണം കഥേതും ന വട്ടതി, തേ വണ്ണേ കഥിയമാനേ അവണ്ണമേവ കഥേന്തി. ഇമസ്മിം പന ദിവസേ ഥേരസ്സ സഭാഗപരിസാ സന്നിപതി, തസ്സാ സന്നിപതിതഭാവം ദിസ്വാ സത്ഥാ വണ്ണം കഥേന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ പണ്ഡിതോതി ധാതുകുസലതാ ആയതനകുസലതാ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലതാ ഠാനാട്ഠാനകുസലതാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി പണ്ഡിതോ. മഹാപഞ്ഞോതിആദീസു മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ.

തത്രിദം മഹാപഞ്ഞാദീനം നാനത്തം – തത്ഥ കതമാ മഹാപഞ്ഞാ? മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ, മഹന്തേ സമാധിക്ഖന്ധേ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ, വിമുത്തിക്ഖന്ധേ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ, മഹന്താനി ഠാനാട്ഠാനാനി, മഹന്താ വിഹാരസമാപത്തിയോ, മഹന്താനി അരിയസച്ചാനി, മഹന്തേ സതിപട്ഠാനേ, സമ്മപ്പധാനേ, ഇദ്ധിപാദേ, മഹന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി, ബലാനി, ബോജ്ഝങ്ഗാനി, മഹന്തേ അരിയമഗ്ഗേ, മഹന്താനി സാമഞ്ഞഫലാനി, മഹന്താ അഭിഞ്ഞായോ, മഹന്തം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ.

കതമാ പുഥുപഞ്ഞാ, പുഥു നാനാഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥു നാനാധാതൂസു, പുഥു നാനാആയതനേസു, പുഥു നാനാഅത്ഥേസു, പുഥു നാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസു, പുഥു നാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസു, പുഥു നാനാഅത്ഥേസു, ധമ്മേസു, നിരുത്തീസു, പടിഭാനേസു, പുഥു നാനാസീലക്ഖന്ധേസു, പുഥു നാനാസമാധി-പഞ്ഞാ-വിമുത്തി-വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേസു, പുഥു നാനാഠാനാട്ഠാനേസു, പുഥു നാനാവിഹാരസമാപത്തീസു, പുഥു നാനാഅരിയസച്ചേസു, പുഥു നാനാസതിപട്ഠാനേസു, സമ്മപ്പധാനേസു, ഇദ്ധിപാദേസു, ഇന്ദ്രിയേസു, ബലേസു, ബോജ്ഝങ്ഗേസു, പുഥു നാനാഅരിയമഗ്ഗേസു, സാമഞ്ഞഫലേസു, അഭിഞ്ഞാസു, പുഥു നാനാജനസാധാരണേ ധമ്മേ സമതിക്കമ്മ പരമത്ഥേ നിബ്ബാനേ ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ.

കതമാ ഹാസപഞ്ഞാ, ഇധേകച്ചോ ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ സീലം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം, ജാഗരിയാനുയോഗം, സീലക്ഖന്ധം, സമാധിക്ഖന്ധം, പഞ്ഞാക്ഖന്ധം, വിമുത്തിക്ഖന്ധം, വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ ഠാനാട്ഠാനം പടിവിജ്ഝതി, ഹാസബഹുലോ വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിപൂരേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ, ഹാസബഹുലോ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. സതിപട്ഠാനേ, സമ്മപ്പധാനേ, ഇദ്ധിപാദേ, ഇന്ദ്രിയാനി, ബലാനി, ബോജ്ഝങ്ഗാനി, അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ, ഹാസബഹുലോ സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതി, അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി ഹാസപഞ്ഞാ, ഹാസബഹുലോ വേദതുട്ഠിപാമോജ്ജബഹുലോ പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി ഹാസപഞ്ഞാ.

കതമാ ജവനപഞ്ഞാ, യംകിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. ദുക്ഖതോ ഖിപ്പം… അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യംകിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… സബ്ബം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന, അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ രൂപനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന…പേ… വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… വിഞ്ഞാണം. ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ.

കതമാ തിക്ഖപഞ്ഞാ, ഖിപ്പം കിലേസേ ഛിന്ദതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം, ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം, ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ, ഉപ്പന്നം രാഗം, ദോസം, മോഹം, കോധം, ഉപനാഹം, മക്ഖം, പളാസം, ഇസ്സം, മച്ഛരിയം, മായം, സാഠേയ്യം, ഥമ്ഭം, സാരമ്ഭം, മാനം, അതിമാനം, മദം, പമാദം, സബ്ബേ കിലേസേ, സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ, സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരേ, സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഏകസ്മിം ആസനേ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ, ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ, ഛ ച അഭിഞ്ഞായോ അധിഗതാ ഹോന്തി സച്ഛികതാ പസ്സിതാ പഞ്ഞായാതി തിക്ഖപഞ്ഞാ.

കതമാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ, ഇധേകച്ചോ സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉബ്ബേഗബഹുലോ ഹോതി ഉത്താസബഹുലോ ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ അരതിബഹുലോ അനഭിരതിബഹുലോ ബഹിമുഖോ ന രമതി സബ്ബസങ്ഖാരേസു, അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ദോസക്ഖന്ധം, മോഹക്ഖന്ധം, കോധം, ഉപനാഹം…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ.

അനുപദധമ്മവിപസ്സനന്തി സമാപത്തിവസേന വാ ഝാനങ്ഗവസേന വാ അനുപടിപാടിയാ ധമ്മവിപസ്സനം വിപസ്സതി, ഏവം വിപസ്സന്തോ അദ്ധമാസേന അരഹത്തം പത്തോ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ പന സത്തഹി ദിവസേഹി. ഏവം സന്തേപി സാരിപുത്തത്ഥേരോ മഹാപഞ്ഞവന്തതരോ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഹി സാവകാനം സമ്മസനചാരം യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തോ വിയ ഏകദേസമേവ സമ്മസന്തോ സത്ത ദിവസേ വായമിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ. സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഠപേത്വാ ബുദ്ധാനം പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച സമ്മസനചാരം സാവകാനം സമ്മസനചാരം നിപ്പദേസം സമ്മസി. ഏവം സമ്മസന്തോ അദ്ധമാസം വായമി. അരഹത്തഞ്ച കിര പത്വാ അഞ്ഞാസി – ‘‘ഠപേത്വാ ബുദ്ധേ ച പച്ചേകബുദ്ധേ ച അഞ്ഞോ സാവകോ നാമ പഞ്ഞായ മയാ പത്തബ്ബം പത്തും സമത്ഥോ നാമ ന ഭവിസ്സതീ’’തി. യഥാ ഹി പുരിസോ വേളുയട്ഠിം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി മഹാജടം വേളും ദിസ്വാ ജടം ഛിന്ദന്തസ്സ പപഞ്ചോ ഭവിസ്സതീതി അന്തരേന ഹത്ഥം പവേസേത്വാ സമ്പത്തമേവ യട്ഠിം മൂലേ ച അഗ്ഗേ ച ഛിന്ദിത്വാ ആദായ പക്കമേയ്യ, സോ കിഞ്ചാപി പഠമതരം ഗച്ഛതി, യട്ഠിം പന സാരം വാ ഉജും വാ ന ലഭതി. അപരോ ച തഥാരൂപമേവ വേണും ദിസ്വാ ‘‘സചേ സമ്പത്തം യട്ഠിം ഗണ്ഹിസ്സാമി, സാരം വാ ഉജും വാ ന ലഭിസ്സാമീ’’തി കച്ഛം ബന്ധിത്വാ മഹന്തേന സത്ഥേന വേണുജടം ഛിന്ദിത്വാ സാരാ ചേവ ഉജൂ ച യട്ഠിയോ ഉച്ചിനിത്വാ ആദായ പക്കമേയ്യ. അയം കിഞ്ചാപി പച്ഛാ ഗച്ഛതി, യട്ഠിയോ പന സാരാ ചേവ ഉജൂ ച ലഭതി. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം ഇമേസം ദ്വിന്നം ഥേരാനം പധാനം.

ഏവം പന അദ്ധമാസം വായമിത്വാ ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ സൂകരഖതലേണദ്വാരേ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തന്തേ ദേസിയമാനേ ദസബലം ബീജയമാനോ ഠിതോ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ പബ്ബജിതദിവസതോ പന്നരസമേ ദിവസേ സാവകപാരമിഞാണസ്സ മത്ഥകം പത്വാ സത്തസട്ഠി ഞാണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ സോളസവിധം പഞ്ഞം അനുപ്പത്തോ.

തത്രിദം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തസ്സ അനുപദധമ്മവിപസ്സനായാതി യാ അനുപദധമ്മവിപസ്സനം വിപസ്സതീതി അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ വുത്താ, തത്ര അനുപദധമ്മവിപസ്സനായ സാരിപുത്തസ്സ ഇദം ഹോതി. ഇദാനി വത്തബ്ബം തം തം വിപസ്സനാകോട്ഠാസം സന്ധായേതം വുത്തം.

൯൪. പഠമേ ഝാനേതി യേ പഠമേ ഝാനേ അന്തോസമാപത്തിയം ധമ്മാ. ത്യാസ്സാതി തേ അസ്സ. അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തീതി അനുപടിപാടിയാ വവത്ഥിതാ പരിച്ഛിന്നാ ഞാതാ വിദിതാ ഹോന്തി. കഥം? ഥേരോ ഹി തേ ധമ്മേ ഓലോകേന്തോ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ വിതക്കോ വത്തതീതി ജാനാതി. തഥാ അനുമജ്ജനലക്ഖണോ വിചാരോ, ഫരണലക്ഖണാ പീതി, സാതലക്ഖണം സുഖം, അവിക്ഖേപലക്ഖണാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ വേദയിതലക്ഖണാ വേദനാ, സഞ്ജാനനലക്ഖണാ സഞ്ഞാ, ചേതയിതലക്ഖണാ ചേതനാ, വിജാനനലക്ഖണം വിഞ്ഞാണം, കത്തുകമ്യതാലക്ഖണോ ഛന്ദോ, അധിമോക്ഖലക്ഖണോ അധിമോക്ഖോ, പഗ്ഗാഹലക്ഖണം വീരിയം ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സതി, മജ്ഝത്തലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാ, അനുനയമനസികാരലക്ഖണോ മനസികാരോ വത്തതീതി ജാനാതി. ഏവം ജാനം അഭിനിരോപനട്ഠേന വിതക്കം സഭാവതോ വവത്ഥപേതി…പേ… അനുനയമനസികാരണട്ഠേന മനസികാരം സഭാവഭാവതോ വവത്ഥപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തീ’’തി.

വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഉപ്പജ്ജമാനാ വിദിതാ പാകടാവ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തീതി തിട്ഠമാനാപി വിദിതാ പാകടാവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീതി നിരുജ്ഝമാനാപി വിദിതാ പാകടാവ ഹുത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏത്ഥ പന തംഞാണതാ ചേവ ഞാണബഹുതാ ച മോചേതബ്ബാ. യഥാ ഹി തേനേവ അങ്ഗുലഗ്ഗേന തം അങ്ഗുലഗ്ഗം ന സക്കാ ഫുസിതും, ഏവമേവ തേനേവ ചിത്തേന തസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദോ വാ ഠിതി വാ ഭങ്ഗോ വാ ന സക്കാ ജാനിതുന്തി. ഏവം താവ തംഞാണതാ മോചേതബ്ബാ. യദി പന ദ്വേ ചിത്താനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ഏകേന ചിത്തേന ഏകസ്സ ഉപ്പാദോ വാ ഠിതി വാ ഭങ്ഗോ വാ സക്കാ ഭവേയ്യ ജാനിതും. ദ്വേ പന ഫസ്സാ വാ വേദനാ വാ സഞ്ഞാ വാ ചേതനാ വാ ചിത്താനി വാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജനകാനി നാമ നത്ഥി, ഏകേകമേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഞാണബഹുതാ മോചേതബ്ബാ. ഏവം സന്തേ കഥം? മഹാഥേരസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം സോളസ ധമ്മാ വിദിതാ പാകടാ ഹോന്തീതി. വത്ഥാരമ്മണാനം പരിഗ്ഗഹിതതായ. ഥേരേന ഹി വത്ഥു ചേവ ആരമ്മണഞ്ച പരിഗ്ഗഹിതം, തേനസ്സ തേസം ധമ്മാനം ഉപ്പാദം ആവജ്ജന്തസ്സ ഉപ്പാദോ പാകടോ ഹോതി, ഠാനം ആവജ്ജന്തസ്സ ഠാനം പാകടം ഹോതി, ഭേദം ആവജ്ജന്തസ്സ ഭേദോ പാകടോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീ’’തി. അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തീതി ഇമിനാ ഉദയം പസ്സതി. ഹുത്വാ പടിവേന്തീതി ഇമിനാ വയം പസ്സതി.

അനുപായോതി രാഗവസേന അനുപഗമനോ ഹുത്വാ. അനപായോതി പടിഘവസേന അനപഗതോ. അനിസ്സിതോതി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയേഹി അനിസ്സിതോ. അപ്പടിബദ്ധോതി ഛന്ദരാഗേന അബദ്ധോ. വിപ്പമുത്തോതി കാമരാഗതോ വിപ്പമുത്തോ. വിസംയുത്തോതി ചതൂഹി യോഗേഹി സബ്ബകിലേസേഹി വാ വിസംയുത്തോ. വിമരിയാദീകതേനാതി നിമ്മരിയാദീകതേന. ചേതസാതി ഏവംവിധേന ചിത്തേന വിഹരതി.

തത്ഥ ദ്വേ മരിയാദാ കിലേസമരിയാദാ ച ആരമ്മണമരിയാദാ ച. സചേ ഹിസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തേ സോളസ ധമ്മേ ആരബ്ഭ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, കിലേസമരിയാദാ തേന കതാ ഭവേയ്യ, തേസു പനസ്സ ഏകോപി ന ഉപ്പന്നോതി കിലേസമരിയാദാ നത്ഥി. സചേ പനസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തേ സോളസ ധമ്മേ ആവജ്ജന്തസ്സ ഏകച്ചേ ആപാഥം നാഗച്ഛേയ്യും. ഏവമസ്സ ആരമ്മണമരിയാദാ ഭവേയ്യും. തേ പനസ്സ സോളസ ധമ്മേ ആവജ്ജന്തസ്സ ആപാഥം അനാഗതധമ്മോ നാമ നത്ഥീതി ആരമ്മണമരിയാദാപി നത്ഥി.

അപരാപി ദ്വേ മരിയാദാ വിക്ഖമ്ഭനമരിയാദാ ച സമുച്ഛേദമരിയാദാ ച. താസു സമുച്ഛേദമരിയാദാ ഉപരി ആഗമിസ്സതി, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ വിക്ഖമ്ഭനമരിയാദാ അധിപ്പേതാ. തസ്സ വിക്ഖമ്ഭിതപച്ചനീകത്താ നത്ഥീതി വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതി.

ഉത്തരി നിസ്സരണന്തി ഇതോ ഉത്തരി നിസ്സരണം. അഞ്ഞേസു ച സുത്തേസു ‘‘ഉത്തരി നിസ്സരണ’’ന്തി നിബ്ബാനം വുത്തം, ഇധ പന അനന്തരോ വിസേസോ അധിപ്പേതോതി വേദിതബ്ബോ. തബ്ബഹുലീകാരാതി തസ്സ പജാനനസ്സ ബഹുലീകരണേന. അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതീതി തസ്സ ഥേരസ്സ അത്ഥീതിയേവ ദള്ഹതരം ഹോതി. ഇമിനാ നയേന സേസവാരേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയവാരേ പന സമ്പസാദനട്ഠേന സമ്പസാദോ. സഭാവതോ വവത്ഥപേതി.

ചതുത്ഥവാരേ ഉപേക്ഖാതി സുഖട്ഠാനേ വേദനുപേക്ഖാവ. പസ്സദ്ധത്താ ചേതസോ അനാഭോഗോതി യോ സോ ‘‘യദേവ തത്ഥ സുഖ’’ന്തി ചേതസോ ആഭോഗോ, ഏതേനേതം ഓളാരികമക്ഖായതീതി ഏവം പസ്സദ്ധത്താ ചേതസോ അനാഭോഗോ വുത്തോ, തസ്സ അഭാവാതി അത്ഥോ. സതിപാരിസുദ്ധീതി പരിസുദ്ധാസതിയേവ. ഉപേക്ഖാപി പാരിസുദ്ധിഉപേക്ഖാ.

൯൫. സതോ വുട്ഠഹതീതി സതിയാ സമന്നാഗതോ ഞാണേന സമ്പജാനോ ഹുത്വാ വുട്ഠാതി. തേ ധമ്മേ സമനുപസ്സതീതി യസ്മാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ ബുദ്ധാനംയേവ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ ഹോതി, ന സാവകാനം, തസ്മാ ഏത്ഥ കലാപവിപസ്സനം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ.

പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചത്താരി സച്ചാനി ദിസ്വാ ചത്താരോ ആസവാ ഖീണാ ഹോന്തി. സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ആഹരിത്വാ അരഹത്തം പത്തവാരോപി അത്ഥി, നിരോധസമാപത്തിസമാപന്നവാരോപി. അരഹത്തം പത്തവാരോ ഇധ ഗഹിതോ, നിരോധം പന ചിണ്ണവസിതായ അപരാപരം സമാപജ്ജിസ്സതീതി വദന്തി.

തത്ഥസ്സ യസ്മിം കാലേ നിരോധസമാപത്തി സീസം ഹോതി, നിരോധസ്സ വാരോ ആഗച്ഛതി, ഫലസമാപത്തി ഗൂള്ഹാ ഹോതി. യസ്മിം കാലേ ഫലസമാപത്തി സീസം ഹോതി, ഫലസമാപത്തിയാ വാരോ ആഗച്ഛതി, നിരോധസമാപത്തി ഗൂള്ഹാ ഹോതി. ജമ്ബുദീപവാസിനോ ഥേരാ പന വദന്തി ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ആഹരിത്വാ അനാഗാമിഫലം സച്ഛികത്വാ നിരോധം സമാപജ്ജി, നിരോധാ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോ’’തി. തേ ധമ്മേതി അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തേ തിസമുട്ഠാനികരൂപധമ്മേ, ഹേട്ഠാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയം പവത്തധമ്മേ വാ. തേപി ഹി ഇമസ്മിം വാരേ വിപസ്സിതബ്ബധമ്മാവ, തസ്മാ തേ വാ വിപസ്സതീതി ദസ്സേതും ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൯൭. വസിപ്പതോതി ചിണ്ണവസിതം പത്തോ. പാരമിപ്പത്തോതി നിപ്ഫത്തിം പത്തോ. ഓരസോതിആദീസു ഥേരോ ഭഗവതോ ഉരേ നിബ്ബത്തസദ്ദം സുത്വാ ജാതോതി ഓരസോ, മുഖേന പഭാവിതം സദ്ദം സുത്വാ ജാതോതി മുഖതോ ജാതോ, ധമ്മേന പന ജാതത്താ നിമ്മിതത്താ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ, ധമ്മദായസ്സ ആദിയനതോ ധമ്മദായാദോ, ആമിസദായസ്സ അനാദിയനതോ നോ ആമിസദായാദോതി വേദിതബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അനുപദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.