൧. ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഏവം മേ സുതന്തി ദേവദഹസുത്തം. തത്ഥ ദേവദഹം നാമാതി ദേവാ വുച്ചന്തി രാജാനോ, തത്ഥ ച സക്യരാജൂനം മങ്ഗലപോക്ഖരണീ അഹോസി പാസാദികാ ആരക്ഖസമ്പന്നാ, സാ ദേവാനം ദഹത്താ ‘‘ദേവദഹ’’ന്തി പഞ്ഞായിത്ഥ. തദുപാദായ സോപി നിഗമോ ദേവദഹന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. ഭഗവാ തം നിഗമം നിസ്സായ ലുമ്ബിനിവനേ വിഹരതി. സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂതി പുബ്ബേ കതകമ്മപച്ചയാ. ഇമിനാ കമ്മവേദനഞ്ച കിരിയവേദനഞ്ച പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനമേവ സമ്പടിച്ഛന്തീതി ദസ്സേതി. ഏവം വാദിനോ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാതി ഇമിനാ പുബ്ബേ അനിയമേത്വാ വുത്തം നിയമേത്വാ ദസ്സേതി.

അഹുവമ്ഹേവ മയന്തി ഇദം ഭഗവാ തേസം അജാനനഭാവം ജാനന്തോവ കേവലം കലിസാസനം ആരോപേതുകാമോ പുച്ഛതി. യേ ഹി ‘‘മയം അഹുവമ്ഹാ’’തിപി ന ജാനന്തി, തേ കഥം കമ്മസ്സ കതഭാവം വാ അകതഭാവം വാ ജാനിസ്സന്തി. ഉത്തരിപുച്ഛായപി ഏസേവ നയോ.

൨. ഏവം സന്തേതി ചൂളദുക്ഖക്ഖന്ധേ (മ. നി. ൧.൧൭൯-൧൮൦) മഹാനിഗണ്ഠസ്സ വചനേ സച്ചേ സന്തേതി അത്ഥോ, ഇധ പന ഏത്തകസ്സ ഠാനസ്സ തുമ്ഹാകം അജാനനഭാവേ സന്തേതി അത്ഥോ. ന കല്ലന്തി ന യുത്തം.

൩. ഗാള്ഹൂപലേപനേനാതി ബഹലൂപലേപനേന, പുനപ്പുനം വിസരഞ്ജിതേന, ന പന ഖലിയാ ലിത്തേന വിയ. ഏസനിയാതി ഏസനിസലാകായ അന്തമസോ നന്തകവട്ടിയാപി. ഏസേയ്യാതി ഗമ്ഭീരം വാ ഉത്താനം വാതി വീമംസേയ്യ. അഗദങ്ഗാരന്തി ഝാമഹരീതകസ്സ വാ ആമലകസ്സ വാ ചുണ്ണം. ഓദഹേയ്യാതി പക്ഖിപേയ്യ. അരോഗോതിആദി മാഗണ്ഡിയസുത്തേ (മ. നി. ൨.൨൧൩) വുത്തമേവ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം, സല്ലേന വിദ്ധസ്സ ഹി വിദ്ധകാലേ വേദനായ പാകടകാലോ വിയ ഇമേസം ‘‘മയം പുബ്ബേ അഹുവമ്ഹാ വാ നോ വാ, പാപകമ്മം അകരമ്ഹാ വാ നോ വാ, ഏവരൂപം വാ പാപം കരമ്ഹാ’’തി ജാനനകാലോ സിയാ. വണമുഖസ്സ പരികന്തനാദീസു ചതൂസു കാലേസു വേദനായ പാകടകാലോ വിയ ‘‘ഏത്തകം വാ നോ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകേ വാ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബമേവ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതി, സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠിതാ നാമ ഭവിസ്സാമാ’’തി ജാനനകാലോ സിയാ. അപരഭാഗേ ഫാസുഭാവജാനനകാലോ വിയ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ജാനനകാലോ സിയാ. ഏവമേത്ഥ ഏകായ ഉപമായ തയോ അത്ഥാ, ചതൂഹി ഉപമാഹി ഏകോ അത്ഥോ പരിദീപിതോ.

൪. ഇമേ പന തതോ ഏകമ്പി ന ജാനന്തി, വിരജ്ഝിത്വാ ഗതേ സല്ലേ അവിദ്ധോവ ‘‘വിദ്ധോസി മയാ’’തി പച്ചത്ഥികസ്സ വചനപ്പമാണേനേവ ‘‘വിദ്ധോസ്മീ’’തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ ദുക്ഖപ്പത്തപുരിസോ വിയ കേവലം മഹാനിഗണ്ഠസ്സ വചനപ്പമാണേന സബ്ബമേതം സദ്ദഹന്താ ഏവം സല്ലോപമായ ഭഗവതാ നിഗ്ഗഹിതാ പച്ചാഹരിതും അസക്കോന്താ യഥാ നാമ ദുബ്ബലോ സുനഖോ മിഗം ഉട്ഠാപേത്വാ സാമികസ്സ അഭിമുഖം കരിത്വാ അത്തനാ ഓസക്കതി, ഏവം മഹാനിഗണ്ഠസ്സ മത്ഥകേ വാദം പക്ഖിപന്താ നിഗണ്ഠോ, ആവുസോതിആദീമാഹംസു.

൫. അഥ നേ ഭഗവാ സാചരിയകേ നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പഞ്ച ഖോ ഇമേതിആദിമാഹ. തത്രായസ്മന്താനന്തി തേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു ആയസ്മന്താനം. കാ അതീതംസേ സത്ഥരി സദ്ധാതി അതീതംസവാദിമ്ഹി സത്ഥരി കാ സദ്ധാ. യാ അതീതവാദം സദ്ദഹന്താനം തുമ്ഹാകം മഹാനിഗണ്ഠസ്സ സദ്ധാ, സാ കതമാ? കിം ഭൂതത്ഥാ അഭൂതത്ഥാ, ഭൂതവിപാകാ അഭൂതവിപാകാതി പുച്ഛതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സഹധമ്മികന്തി സഹേതുകം സകാരണം. വാദപടിഹാരന്തി പച്ചാഗമനകവാദം. ഏത്താവതാ തേസം ‘‘അപനേഥ സദ്ധം, സബ്ബദുബ്ബലാ ഏസാ’’തി സദ്ധാഛേദകവാദം നാമ ദസ്സേതി.

൬. അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണാതി അവിജ്ജായ അഞ്ഞാണേന. സമ്മോഹാതി സമ്മോഹേന. വിപച്ചേഥാതി വിപരീതതോ സദ്ദഹഥ, വിപല്ലാസഗ്ഗാഹം വാ ഗണ്ഹഥാതി അത്ഥോ.

൭. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയന്തി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകദായകം. ഉപക്കമേനാതി പയോഗേന. പധാനേനാതി വീരിയേന. സമ്പരായവേദനീയന്തി ദുതിയേ വാ തതിയേ വാ അത്തഭാവേ വിപാകദായകം. സുഖവേദനീയന്തി ഇട്ഠാരമ്മണവിപാകദായകം കുസലകമ്മം. വിപരീതം ദുക്ഖവേദനീയം. പരിപക്കവേദനീയന്തി പരിപക്കേ നിപ്ഫന്നേ അത്തഭാവേ വേദനീയം, ദിട്ഠധമ്മവേദനീയസ്സേവേതം അധിവചനം. അപരിപക്കവേദനീയന്തി അപരിപക്കേ അത്തഭാവേ വേദനീയം, സമ്പരായവേദനീയസ്സേവേതം അധിവചനം. ഏവം സന്തേപി അയമേത്ഥ വിസേസോ – യം പഠമവയേ കതം പഠമവയേ വാ മജ്ഝിമവയേ വാ പച്ഛിമവയേ വാ വിപാകം ദേതി, മജ്ഝിമവയേ കതം മജ്ഝിമവയേ വാ പച്ഛിമവയേ വാ വിപാകം ദേതി, പച്ഛിമവയേ കതം തത്ഥേവ വിപാകം ദേതി, തം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം നാമ. യം പന സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ വിപാകം ദേതി, തം പരിപക്കവേദനീയം നാമ. തം കുസലമ്പി ഹോതി അകുസലമ്പി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – പുണ്ണോ നാമ കിര ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ രാജഗഹേ സുമനസേട്ഠിം നിസ്സായ വസതി. തമേനം ഏകദിവസം നഗരമ്ഹി നക്ഖത്തേ സങ്ഘുട്ഠേ സേട്ഠി ആഹ – ‘‘സചേ അജ്ജ കസിസ്സസി, ദ്വേ ച ഗോണേ നങ്ഗലഞ്ച ലഭിസ്സസി. കിം നക്ഖത്തം കീളിസ്സസി, കസിസ്സസീ’’തി. കിം മേ നക്ഖത്തേന, കസിസ്സാമീതി? തേന ഹി യേ ഗോണേ ഇച്ഛസി, തേ ഗഹേത്വാ കസാഹീതി. സോ കസിതും ഗതോ. തം ദിവസം സാരിപുത്തത്ഥേരോ നിരോധാ വുട്ഠായ ‘‘കസ്സ സങ്ഗഹം കരോമീ’’തി? ആവജ്ജന്തോ പുണ്ണം ദിസ്വാ പത്തചീവരം ആദായ തസ്സ കസനട്ഠാനം ഗതോ. പുണ്ണോ കസിം ഠപേത്വാ ഥേരസ്സ ദന്തകട്ഠം ദത്വാ മുഖോദകം അദാസി. ഥേരോ സരീരം പടിജഗ്ഗിത്വാ കമ്മന്തസ്സ അവിദൂരേ നിസീദി ഭത്താഭിഹാരം ഓലോകേന്തോ. അഥസ്സ ഭരിയം ഭത്തം ആഹരന്തിം ദിസ്വാ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ അത്താനം ദസ്സേസി.

സാ സാമികസ്സ ആഹടഭത്തം ഥേരസ്സ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ പുന ഗന്ത്വാ അഞ്ഞം ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ ദിവാ അഗമാസി. പുണ്ണോ ഏകവാരം കസിത്വാ നിസീദി. സാപി ഭത്തം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തീ ആഹ – ‘‘സാമി പാതോവ തേ ഭത്തം ആഹരിയിത്ഥ, അന്തരാമഗ്ഗേ പന സാരിപുത്തത്ഥേരം ദിസ്വാ തം തസ്സ ദത്വാ അഞ്ഞം പചിത്വാ ആഹരന്തിയാ മേ ഉസ്സൂരോ ജാതോ, മാ കുജ്ഝി സാമീ’’തി. ഭദ്ദകം തേ ഭദ്ദേ കതം, മയാ ഥേരസ്സ പാതോവ ദന്തകട്ഠഞ്ച മുഖോദകഞ്ച ദിന്നം, അമ്ഹാകംയേവാനേന പിണ്ഡപാതോപി പരിഭുത്തോ, അജ്ജ ഥേരേന കതസമണധമ്മസ്സ മയം ഭാഗിനോ ജാതാതി ചിത്തം പസാദേസി. ഏകവാരം കസിതട്ഠാനം സുവണ്ണമേവ അഹോസി. സോ ഭുഞ്ജിത്വാ കസിതട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ വിജ്ജോതമാനം ദിസ്വാ ഉട്ഠായ യട്ഠിയാ പഹരിത്വാ രത്തസുവണ്ണഭാവം ജാനിത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ അകഥേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന സക്കാ’’തി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം സബ്ബം സകടേഹി ആഹരാപേത്വാ രാജങ്ഗണേ രാസിം കാരേത്വാ ‘‘കസ്സിമസ്മിം നഗരേ ഏത്തകം സുവണ്ണം അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. കസ്സചി നത്ഥീതി ച വുത്തേ സേട്ഠിട്ഠാനമസ്സ അദാസി. സോ പുണ്ണസേട്ഠി നാമ ജാതോ.

അപരമ്പി വത്ഥു – തസ്മിംയേവ രാജഗഹേ കാളവേളിയോ നാമ ദുഗ്ഗതോ അത്ഥി. തസ്സ ഭരിയാ പണ്ണമ്ബിലയാഗും പചി. മഹാകസ്സപത്ഥേരോ നിരോധാ വുട്ഠായ ‘‘കസ്സ സങ്ഗഹം കരോമീ’’തി ആവജ്ജന്തോ തം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. സാ പത്തം ഗഹേത്വാ സബ്ബം തത്ഥ പക്ഖിപിത്വാ ഥേരസ്സ അദാസി, ഥേരോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു ഉപനാമേസി. സത്ഥാ അത്തനോ യാപനമത്തം ഗണ്ഹി, സേസം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം പഹോസി. കാളവളിയോപി തം ഠാനം പത്തോ ചൂളകം ലഭി. മഹാകസ്സപോ സത്ഥാരം കാളവളിയസ്സ വിപാകം പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ സേട്ഠിച്ഛത്തം ലഭിസ്സതീ’’തി ആഹ. കാളവളിയോ തം കഥം സുത്വാ ഗന്ത്വാ ഭരിയായ ആരോചേസി.

തദാ ച രാജാ നഗരം അനുസഞ്ചരന്തോ ബഹിനഗരേ ജീവസൂലേ നിസിന്നം പുരിസം അദ്ദസ. പുരിസോ രാജാനം ദിസ്വാ ഉച്ചാസദ്ദം അകാസി ‘‘തുമ്ഹാകം മേ ഭുഞ്ജനഭത്തം പഹിണഥ ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘പേസേസ്സാമീ’’തി വത്വാ സായമാസഭത്തേ ഉപനീതേ സരിത്വാ ‘‘ഇമം ഹരിതും സമത്ഥം ജാനാഥാ’’തി ആഹ, നഗരേ സഹസ്സഭണ്ഡികം ചാരേസും. തതിയവാരേ കാളവളിയസ്സ ഭരിയാ അഗ്ഗഹേസി. അഥ നം രഞ്ഞോ ദസ്സേസും, സാ പുരിസവേസം ഗഹേത്വാ പഞ്ചാവുധസന്നദ്ധാ ഭത്തപാതിം ഗഹേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമി. ബഹിനഗരേ താലേ അധിവത്ഥോ ദീഘതാലോ നാമ യക്ഖോ തം രുക്ഖമൂലേന ഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ‘‘തിട്ഠ തിട്ഠ ഭക്ഖോസി മേ’’തി ആഹ. നാഹം തവ ഭക്ഖോ, രാജദൂതോ അഹന്തി. കത്ഥ ഗച്ഛസീതി. ജീവസൂലേ നിസിന്നസ്സ പുരിസസ്സ സന്തികന്തി. മമപി ഏകം സാസനം ഹരിതും സക്ഖിസ്സസീതി. ആമ സക്ഖിസ്സാമീതി. ‘‘ദീഘതാലസ്സ ഭരിയാ സുമനദേവരാജധീതാ കാളീ പുത്തം വിജാതാ’’തി ആരോചേയ്യാസി. ഇമസ്മിം താലമൂലേ സത്ത നിധികുമ്ഭിയോ അത്ഥി, താ ത്വം ഗണ്ഹേയ്യാസീതി. സാ ‘‘ദീഘതാലസ്സ ഭരിയാ സുമനദേവരാജധീതാ കാളീ പുത്തം വിജാതാ’’തി ഉഗ്ഘോസേന്തീ അഗമാസി.

സുമനദേവോ യക്ഖസമാഗമേ നിസിന്നോ സുത്വാ ‘‘ഏകോ മനുസ്സോ അമ്ഹാകം പിയപവത്തിം ആഹരതി, പക്കോസഥ ന’’ന്തി സാസനം സുത്വാ പസന്നോ ‘‘ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ പരിമണ്ഡലച്ഛായായ ഫരണട്ഠാനേ നിധികുമ്ഭിയോ തുയ്ഹം ദമ്മീ’’തി ആഹ. ജീവസൂലേ നിസിന്നപുരിസോ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ മുഖപുഞ്ഛനകാലേ ഇത്ഥിഫസ്സോതി ഞത്വാ ചൂളായ ഡംസി, സാ അസിനാ അത്തനോ ചൂളം ഛിന്ദിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികംയേവ ഗതാ. രാജാ ഭത്തഭോജിതഭാവോ കഥം ജാനിതബ്ബോതി? ചൂളസഞ്ഞായാതി വത്വാ രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിത്വാ തം ധനം ആഹരാപേസി. രാജാ അഞ്ഞസ്സ ഏത്തകം ധനം നാമ അത്ഥീതി. നത്ഥി ദേവാതി. രാജാ തസ്സാ പതിം തസ്മിം നഗരേ ധനസേട്ഠിം അകാസി. മല്ലികായപി ദേവിയാ വത്ഥു കഥേതബ്ബം. ഇമാനി താവ കുസലകമ്മേ വത്ഥൂനി.

നന്ദമാണവകോ പന ഉപ്പലവണ്ണായ ഥേരിയാ വിപ്പടിപജ്ജി, തസ്സ മഞ്ചതോ ഉട്ഠായ നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ മഹാപഥവീ ഭിജ്ജിത്വാ ഓകാസമദാസി, തത്ഥേവ മഹാനരകം പവിട്ഠോ. നന്ദോപി ഗോഘാതകോ പണ്ണാസ വസ്സാനി ഗോഘാതകകമ്മം കത്വാ ഏകദിവസം ഭോജനകാലേ മംസം അലഭന്തോ ഏകസ്സ ജീവമാനകഗോണസ്സ ജിവ്ഹം ഛിന്ദിത്വാ അങ്ഗാരേസു പചാപേത്വാ ഖാദിതും ആരദ്ധോ. അഥസ്സ ജിവ്ഹാ മൂലേ ഛിജ്ജിത്വാ ഭത്തപാതിയംയേവ പതിതാ, സോ വിരവന്തോ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി. നന്ദോപി യക്ഖോ അഞ്ഞേന യക്ഖേന സദ്ധിം ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരം നവോരോപിതേഹി കേസേഹി രത്തിഭാഗേ അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നം ദിസ്വാ സീസേ പഹരിതുകാമോ ഇതരസ്സ യക്ഖസ്സ ആരോചേത്വാ തേന വാരിയമാനോപി പഹാരം ദത്വാ ഡയ്ഹാമി ഡയ്ഹാമീതി വിരവന്തോ തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഭൂമിം പവിസിത്വാ മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തോതി ഇമാനി അകുസലകമ്മേ വത്ഥൂനി.

യം പന അന്തമസോ മരണസന്തികേപി കതം കമ്മം ഭവന്തരേ വിപാകം ദേതി, തം സബ്ബം സമ്പരായവേദനീയം നാമ. തത്ഥ യോ അപരിഹീനസ്സ ഝാനസ്സ വിപാകോ നിബ്ബത്തിസ്സതി, സോ ഇധ നിബ്ബത്തിതവിപാകോതി വുത്തോ. തസ്സ മൂലഭൂതം കമ്മം നേവ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ന സമ്പരായവേദനീയന്തി, ന വിചാരിതം, കിഞ്ചാപി ന വിചാരിതം, സമ്പരായവേദനീയമേവ പനേതന്തി വേദിതബ്ബം. യോ പഠമമഗ്ഗാദീനം ഭവന്തരേ ഫലസമാപത്തിവിപാകോ, സോ ഇധ നിബ്ബത്തിതഗുണോത്വേവ വുത്തോ. കിഞ്ചാപി ഏവം വുത്തോ, മഗ്ഗകമ്മം പന പരിപക്കവേദനീയന്തി വേദിതബ്ബം. മഗ്ഗചേതനായേവ ഹി സബ്ബലഹും ഫലദായികാ അനന്തരഫലത്താതി.

൮. ബഹുവേദനീയന്തി സഞ്ഞാഭവൂപഗം. അപ്പവേദനീയന്തി അസഞ്ഞാഭവൂപഗം. സവേദനീയന്തി സവിപാകം കമ്മം. അവേദനീയന്തി അവിപാകം കമ്മം. ഏവം സന്തേതി ഇമേസം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീനം കമ്മാനം ഉപക്കമേന സമ്പരായവേദനീയാദി ഭാവകാരണസ്സ അലാഭേ സതി. അഫലോതി നിപ്ഫലോ നിരത്ഥകോതി. ഏത്താവതാ അനിയ്യാനികസാസനേ പയോഗസ്സ അഫലതം ദസ്സേത്വാ പധാനച്ഛേദകവാദോ നാമ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ. സഹധമ്മികാ വാദാനുവാദാതി പരേഹി വുത്തകാരണേന സകാരണാ ഹുത്വാ നിഗണ്ഠാനം വാദാ ച അനുവാദാ ച. ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛന്തീതി വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബം കാരണം ആഗച്ഛന്തി. ‘‘വാദാനുപ്പത്താ ഗാരയ്ഹട്ഠാനാ’’തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – പരേഹി വുത്തേന കാരണേന സകാരണാ നിഗണ്ഠാനം വാദം അനുപ്പത്താ തം വാദം സോസേന്താ മിലാപേന്താ ദുക്കടകമ്മകാരിനോതിആദയോ ദസ ഗാരയ്ഹട്ഠാനാ ആഗച്ഛന്തി.

൯. സങ്ഗതിഭാവഹേതൂതി നിയതിഭാവകാരണാ. പാപസങ്ഗതികാതി പാപനിയതിനോ. അഭിജാതിഹേതൂതി ഛളഭിജാതിഹേതു.

൧൦. ഏവം നിഗണ്ഠാനം ഉപക്കമസ്സ അഫലതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിയ്യാനികസാസനേ ഉപക്കമസ്സ വീരിയസ്സ ച സഫലതം ദസ്സേതും കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനദ്ധഭൂതന്തി അനധിഭൂതം. ദുക്ഖേന അനധിഭൂതോ നാമ മനുസ്സത്തഭാവോ വുച്ചതി, ന തം അദ്ധഭാവേതി നാഭിഭവതീതി അത്ഥോ. തമ്പി നാനപ്പകാരായ ദുക്കരകാരികായ പയോജേന്തോ ദുക്ഖേന അദ്ധഭാവേതി നാമ. യേ പന സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ആരഞ്ഞകാ വാ ഹോന്തി രുക്ഖമൂലികാദയോ വാ, തേ ദുക്ഖേന ന അദ്ധഭാവേന്തി നാമ. നിയ്യാനികസാസനസ്മിഞ്ഹി വീരിയം സമ്മാവായാമോ നാമ ഹോതി.

ഥേരോ പനാഹ – യോ ഇസ്സരകുലേ നിബ്ബത്തോ സത്തവസ്സികോ ഹുത്വാ അലങ്കതപ്പടിയത്തോ പിതുഅങ്കേ നിസിന്നോ ഘരേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ നിസിന്നേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേന അനുമോദനായ കരിയമാനായ തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ ദസ്സേത്വാ സച്ചേസു പകാസിതേസു അരഹത്തം പാപുണാതി, മാതാപിതൂഹി വാ ‘‘പബ്ബജിസ്സസി താതാ’’തി വുത്തോ ‘‘ആമ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ന്ഹാപേത്വാ അലങ്കരിത്വാ വിഹാരം നീതോ തചപഞ്ചകം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ നിസിന്നോ കേസേസു ഓഹാരിയമാനേസു ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പാപുണാതി, നവപബ്ബജിതോ വാ പന മനോസിലാതേലമക്ഖിതേന സീസേന പുനദിവസേ മാതാപിതൂഹി പേസിതം കാജഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരേ നിസിന്നോവ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയം ന ദുക്ഖേന അത്താനം അദ്ധഭാവേതി നാമ. അയം പന ഉക്കട്ഠസക്കാരോ. യോ ദാസികുച്ഛിയം നിബ്ബത്തോ അന്തമസോ രജതമുദ്ദികമ്പി പിളന്ധിത്വാ ഗോരകപിയങ്ഗുമത്തേനാപി സരീരം വിലിമ്പേത്വാ ‘‘പബ്ബാജേഥ ന’’ന്തി നീതോ ഖുരഗ്ഗേ വാ പുനദിവസേ വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയമ്പി ന അനദ്ധഭൂതം അത്താനം ദുക്ഖേന അദ്ധഭാവേതി നാമ.

ധമ്മികം സുഖം നാമ സങ്ഘതോ വാ ഗണതോ വാ ഉപ്പന്നം ചതുപച്ചയസുഖം. അനധിമുച്ഛിതോതി തണ്ഹാമുച്ഛനായ അമുച്ഛിതോ. ധമ്മികഞ്ഹി സുഖം ന പരിച്ചജാമീതി ന തത്ഥ ഗേധോ കാതബ്ബോ. സങ്ഘതോ ഹി ഉപ്പന്നം സലാകഭത്തം വാ വസ്സാവാസികം വാ ‘‘ഇദമത്ഥം ഏത’’ന്തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സങ്ഘമജ്ഝേ ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പത്തന്തരേ പദുമം വിയ സീലസമാധിവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലേഹി വഡ്ഢതി. ഇമസ്സാതി പച്ചുപ്പന്നാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം മൂലഭൂതസ്സ. ദുക്ഖനിദാനസ്സാതി തണ്ഹായ. സാ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖസ്സ നിദാനം. സങ്ഖാരം പദഹതോതി സമ്പയോഗവീരിയം കരോന്തസ്സ. വിരാഗോ ഹോതീതി മഗ്ഗേന വിരാഗോ ഹോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘സങ്ഖാരപധാനേന മേ ഇമസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരാഗോ ഹോതീ’’തി ഏവം പജാനാതീതി ഇമിനാ സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ കഥിതാ. ദുതിയവാരേന തസ്സ സമ്പയോഗവീരിയസ്സ മജ്ഝത്തതാകാരോ കഥിതോ. സോ യസ്സ ഹി ഖ്വാസ്സാതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – സോ പുഗ്ഗലോ യസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരപധാനേന വിരാഗോ ഹോതി, സങ്ഖാരം തത്ഥ പദഹതി, മഗ്ഗപധാനേന പദഹതി. യസ്സ പന ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവേന്തസ്സ വിരാഗോ ഹോതി, ഉപേക്ഖം തത്ഥ ഭാവേതി, മഗ്ഗഭാവനായ ഭാവേതി. തസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ.

൧൧. പടിബദ്ധചിത്തോതി ഛന്ദരാഗേന ബദ്ധചിത്തോ. തിബ്ബച്ഛന്ദോതി ബഹലച്ഛന്ദോ. തിബ്ബാപേക്ഖോതി ബഹലപത്ഥനോ. സന്തിട്ഠന്തിന്തി ഏകതോ തിട്ഠന്തിം. സഞ്ജഗ്ഘന്തിന്തി മഹാഹസിതം ഹസമാനം. സംഹസന്തിന്തി സിതം കുരുമാനം.

ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മവിഭാവനം – ഏകോ ഹി പുരിസോ ഏകിസ്സാ ഇത്ഥിയാ സാരത്തോ ഘാസച്ഛാദനമാലാലങ്കാരാദീനി ദത്വാ ഘരേ വാസേതി. സാ തം അതിചരിത്വാ അഞ്ഞം സേവതി. സോ ‘‘നൂന അഹം അസ്സാ അനുരൂപം സക്കാരം ന കരോമീ’’തി സക്കാരം വഡ്ഢേസി. സാ ഭിയ്യോസോമത്തായ അതിചരതിയേവ. സോ – ‘‘അയം സക്കരിയമാനാപി അതിചരതേവ, ഘരേ മേ വസമാനാ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യ, നീഹരാമി ന’’ന്തി പരിസമജ്ഝേ അലംവചനീയം കത്വാ ‘‘മാ പുന ഗേഹം പാവിസീ’’തി വിസ്സജ്ജേസി. സാ കേനചി ഉപായേന തേന സദ്ധിം സന്ഥവം കാതും അസക്കോന്തീ നടനച്ചകാദീഹി സദ്ധിം വിചരതി. തസ്സ പുരിസസ്സ തം ദിസ്വാ നേവ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം, സോമനസ്സം പന ഉപ്പജ്ജതി.

തത്ഥ പുരിസസ്സ ഇത്ഥിയാ സാരത്തകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അത്തഭാവേ ആലയോ. ഘാസച്ഛാദനാദീനി ദത്വാ ഘരേ വസാപനകാലോ വിയ അത്തഭാവസ്സ പടിജഗ്ഗനകാലോ. തസ്സാ അതിചരണകാലോ വിയ ജഗ്ഗിയമാനസ്സേവ അത്തഭാവസ്സ പിത്തപകോപാദീനം വസേന സാബാധതാ. ‘‘അത്തനോ അനുരൂപം സക്കാരം അലഭന്തീ അതിചരതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ സക്കാരവഡ്ഢനം വിയ ‘‘ഭേസജ്ജം അലഭന്തോ ഏവം ഹോതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഭേസജ്ജകരണകാലോ. സക്കാരേ വഡ്ഢിതേപി പുന അതിചരണം വിയ പിത്താദീസു ഏകസ്സ ഭേസജ്ജേ കരിയമാനേ സേസാനം പകോപവസേന പുന സാബാധതാ. പരിസമജ്ഝേ അലംവചനീയം കത്വാ ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢനം വിയ ‘‘ഇദാനി തേ നാഹം ദാസോ ന കമ്മകരോ, അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ തംയേവ ഉപട്ഠഹന്തോ വിചരിം, കോ മേ തയാ അത്ഥോ, ഛിജ്ജ വാ ഭിജ്ജ വാ’’തി തസ്മിം അനപേക്ഖതം ആപജ്ജിത്വാ വീരിയം ഥിരം കത്വാ മഗ്ഗേന കിലേസസമുഗ്ഘാതനം. നടനച്ചകാദീഹി നച്ചമാനം വിചരന്തിം ദിസ്വാ യഥാ തസ്സ പുരിസസ്സ ദോമനസ്സം ന ഉപ്പജ്ജതി, സോമനസ്സമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവമേവ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അരഹത്തം പത്തസ്സ പിത്തപകോപാദീനം വസേന ആബാധികം അത്തഭാവം ദിസ്വാ ദോമനസ്സം ന ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘മുച്ചിസ്സാമി വത ഖന്ധപരിഹാരദുക്ഖതോ’’തി സോമനസ്സമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി. അയം പന ഉപമാ ‘‘പടിബദ്ധചിത്തസ്സ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, അപ്പടിബദ്ധചിത്തസ്സ നത്ഥേതന്തി ഞത്വാ ഇത്ഥിയാ ഛന്ദരാഗം പജഹതി, ഏവമയം ഭിക്ഖു സങ്ഖാരം വാ പദഹന്തസ്സ ഉപേക്ഖം വാ ഭാവേന്തസ്സ ദുക്ഖനിദാനം പഹീയതി, നോ അഞ്ഞഥാതി ഞത്വാ തദുഭയം സമ്പാദേന്തോ ദുക്ഖനിദാനം പജഹതീ’’തി ഏതമത്ഥം വിഭാവേതും ആഗതാതി വേദിതബ്ബാ.

൧൨. യഥാ സുഖം ഖോ മേ വിഹരതോതി യേന സുഖേന വിഹരിതും ഇച്ഛാമി തേന, മേ വിഹരതോ. പദഹതോതി പേസേന്തസ്സ. ഏത്ഥ ച യസ്സ സുഖാ പടിപദാ അസപ്പായാ, സുഖുമചീവരാനി ധാരേന്തസ്സ പാസാദികേ സേനാസനേ വസന്തസ്സ ചിത്തം വിക്ഖിപതി, ദുക്ഖാ പടിപദാ സപ്പായാ, ഛിന്നഭിന്നാനി ഥൂലചീവരാനി ധാരേന്തസ്സ സുസാനരുക്ഖമൂലാദീസു വസന്തസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം, ഉസുകാരോ വിയ ഹി ജാതിജരാമരണഭീതോ യോഗീ ദട്ഠബ്ബോ, വങ്കകുടിലജിമ്ഹതേജനം വിയ വങ്കകുടിലജിമ്ഹചിത്തം, ദ്വേ അലാതാ വിയ കായികചേതസികവീരിയം, തേജനം ഉജും കരോന്തസ്സ കഞ്ജികതേലം വിയ സദ്ധാ, നമനദണ്ഡകോ വിയ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ, ഉസ്സുകാരസ്സ വങ്കകുടിലജിമ്ഹതേജനം കഞ്ജികതേലേന സിനേഹേത്വാ അലാതേസു താപേത്വാ നമനദണ്ഡകേന ഉജുകരണം വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വങ്കകുടിലജിമ്ഹചിത്തം സദ്ധായ സിനേഹേത്വാ കായികചേതസികവീരിയേന താപേത്വാ ലോകുത്തരമഗ്ഗേന ഉജുകരണം, ഉസുകാരസ്സേവ ഏവം ഉജുകതേന തേജനേന സപത്തം വിജ്ഝിത്വാ സമ്പത്തിഅനുഭവനം വിയ ഇമസ്സ യോഗിനോ തഥാ ഉജുകതേന ചിത്തേന കിലേസഗണം വിജ്ഝിത്വാ പാസാദികേ സേനാസനേ നിരോധവരതലഗതസ്സ ഫലസമാപത്തിസുഖാനുഭവനം ദട്ഠബ്ബം. ഇധ തഥാഗതോ സുഖാപടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞഭിക്ഖുനോ, ദുക്ഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞഭിക്ഖുനോ ച പടിപത്തിയോ കഥിതാ, ഇതരേസം ദ്വിന്നം ന കഥിതാ, താ കഥേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. ഇമാസു വാ ദ്വീസു കഥിതാസു ഇതരാപി കഥിതാവ ഹോന്തി, ആഗമനീയപടിപദാ പന ന കഥിതാ, തം കഥേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. സഹാഗമനീയാപി വാ പടിപദാ കഥിതാവ, അദസ്സിതം പന ഏകം ബുദ്ധുപ്പാദം ദസ്സേത്വാ ഏകസ്സ കുലപുത്തസ്സ നിക്ഖമനദേസനം അരഹത്തേന വിനിവട്ടേസ്സാമീതി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.