൫. ബോധിരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൪. ഏവം മേ സുതന്തി ബോധിരാജകുമാരസുത്തം. തത്ഥ കോകനദോതി കോകനദം വുച്ചതി പദുമം. സോ ച മങ്ഗലപാസാദോ ഓലോകനകപദുമം ദസ്സേത്വാ കതോ, തസ്മാ കോകനദോതി സങ്ഖം ലഭി.

൩൨൫. യാവ പച്ഛിമസോപാനകളേവരാതി ഏത്ഥ പച്ഛിമസോപാനകളേവരന്തി പഠമം സോപാനഫലകം വുത്തം. അദ്ദസാ ഖോതി ഓലോകനത്ഥംയേവ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ അദ്ദസ. ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസീതി ‘‘കിസ്സ നു ഖോ അത്ഥായ രാജകുമാരേന അയം മഹാസക്കാരോ കതോ’’തി ആവജ്ജന്തോ പുത്തപത്ഥനായ കതഭാവം അഞ്ഞാസി. സോ ഹി രാജകുമാരോ അപുത്തകോ, സുതഞ്ചാനേന അഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാനം കിര അധികാരം കത്വാ മനസാ ഇച്ഛിതം ലഭന്തീ’’തി. സോ – ‘‘സചാഹം പുത്തം ലഭിസ്സാമി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മമ ചേലപ്പടികം അക്കമിസ്സതി. നോ ചേ ലഭിസ്സാമി, ന അക്കമിസ്സതീ’’തി പത്ഥനം കത്വാ സന്ഥരാപേസി. അഥ ഭഗവാ ‘‘നിബ്ബത്തിസ്സതി നു ഖോ ഏതസ്സ പുത്തോ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ന നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി അദ്ദസ.

പുബ്ബേ കിര സോ ഏകസ്മിം ദീപേ വസമാനോ സമച്ഛന്ദേന സകുണപോതകേ ഖാദി. സചസ്സ മാതുഗാമോ അഞ്ഞോവ ഭവേയ്യ, പുത്തം ലഭേയ്യ. ഉഭോഹി പന സമാനച്ഛന്ദേഹി ഹുത്വാ പാപകമ്മം കതം, തേനസ്സ പുത്തോ ന നിബ്ബത്തിസ്സതീതി അഞ്ഞാസി. ദുസ്സേ പന അക്കന്തേ – ‘‘ബുദ്ധാനം അധികാരം കത്വാ പത്ഥിതപത്ഥിതം ലഭന്തീതി ലോകേ അനുസ്സവോ, മയാ ച മഹാഅഭിനീഹാരോ കതോ, ന ച പുത്തം ലഭാമി, തുച്ഛം ഇദം വചന’’ന്തി മിച്ഛാഗഹണം ഗണ്ഹേയ്യ. തിത്ഥിയാപി – ‘‘നത്ഥി സമണാനം അകത്തബ്ബം നാമ, ചേലപ്പടികം മദ്ദന്താ ആഹിണ്ഡന്തീ’’തി ഉജ്ഝായേയ്യും. ഏതരഹി ച അക്കമന്തേസു ബഹൂ ഭിക്ഖൂ പരചിത്തവിദുനോ, തേ ഭബ്ബം ജാനിത്വാ അക്കമിസ്സന്തി, അഭബ്ബം ജാനിത്വാ ന അക്കമിസ്സന്തി. അനാഗതേ പന ഉപനിസ്സയോ മന്ദോ ഭവിസ്സതി, അനാഗതം ന ജാനിസ്സന്തി. തേസു അക്കമന്തേസു സചേ പത്ഥിതം ഇജ്ഝിസ്സതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ഇജ്ഝിസ്സതി, – ‘‘പുബ്ബേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഭിനീഹാരം കത്വാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതം ലഭന്തി, തം ഇദാനി ന ലഭന്തി. തേയേവ മഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ പടിപത്തിപൂരകാ അഹേസും, ഇമേ പടിപത്തിം പൂരേതും ന സക്കോന്തീ’’തി മനുസ്സാ വിപ്പടിസാരിനോ ഭവിസ്സന്തീതി ഇമേഹി കാരണേഹി ഭഗവാ അക്കമിതും അനിച്ഛന്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ചേലപ്പടികാ അക്കമിതബ്ബാ’’തി (ചൂളവ. ൨൬൮). മങ്ഗലത്ഥായ പഞ്ഞത്തം അനക്കമന്തേസു പന അക്കമനത്ഥായ അനുപഞ്ഞത്തിം ഠപേസി – ‘‘ഗിഹീ, ഭിക്ഖവേ, മങ്ഗലികാ, അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിഹീനം മങ്ഗലത്ഥായാ’’തി (ചൂളവ. ൨൬൮).

൩൨൬. പച്ഛിമം ജനതം തഥാഗതോ അനുകമ്പതീതി ഇദം ഥേരോ വുത്തേസു കാരണേസു തതിയം കാരണം സന്ധായാഹ. ന ഖോ സുഖേന സുഖന്തി കസ്മാ ആഹ? കാമസുഖല്ലികാനുയോഗസഞ്ഞീ ഹുത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ന അക്കമി, തസ്മാ അഹമ്പി സത്ഥാരാ സമാനച്ഛന്ദോ ഭവിസ്സാമീതി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

൩൨൭. സോ ഖോ അഹന്തിആദി ‘‘യാവ രത്തിയാ പച്ഛിമേ യാമേ’’തി താവ മഹാസച്ചകേ (മ. നി. ൧.൩൬൪ ആദയോ) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. തതോ പരം യാവ പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ആസവക്ഖയാ പാസരാസിസുത്തേ (മ. നി. ൧.൨൭൨ ആദയോ) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

൩൪൩. അങ്കുസഗയ്ഹേ സിപ്പേതി അങ്കുസഗഹണസിപ്പേ. കുസലോ അഹന്തി ഛേകോ അഹം. കസ്സ പനായം സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹീതി? പിതു സന്തികേ, പിതാപിസ്സ പിതു സന്തികേവ ഉഗ്ഗണ്ഹി. കോസമ്ബിയം കിര പരന്തപരാജാ നാമ രജ്ജം കാരേസി. രാജമഹേസീ ഗരുഭാരാ ആകാസതലേ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ബാലാതപം തപ്പമാനാ രത്തകമ്ബലം പാരുപിത്വാ നിസിന്നാ ഹോതി, ഏകോ ഹത്ഥിലിങ്ഗസകുണോ ‘‘മംസപേസീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഗഹേത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദി. സാ ‘‘ഛഡ്ഡേയ്യ മ’’ന്തി ഭയേന നിസ്സദ്ദാ അഹോസി, സോ തം പബ്ബതപാദേ രുക്ഖവിടപേ ഠപേസി. സാ പാണിസ്സരം കരോന്തീ മഹാസദ്ദമകാസി. സകുണോ പലായി, തസ്സാ തത്ഥേവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. തിയാമരത്തിം ദേവേ വസ്സന്തേ കമ്ബലം പാരുപിത്വാ നിസീദി. തതോ ച അവിദൂരേ താപസോ വസതി. സോ തസ്സാ സദ്ദേന അരുണേ ഉഗ്ഗതേ രുക്ഖമൂലം ആഗതോ ജാതിം പുച്ഛിത്വാ നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ ഓതാരേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം നേത്വാ യാഗും പായേസി. ദാരകസ്സ മേഘഉതുഞ്ച പബ്ബതഉതുഞ്ച ഗഹേത്വാ ജാതത്താ ഉദേനോതി നാമം അകാസി. താപസോ ഫലാഫലാനി ആഹരിത്വാ ദ്വേപി ജനേ പോസേസി.

സാ ഏകദിവസം താപസസ്സ ആഗമനവേലായ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ഇത്ഥികുത്തം ദസ്സേത്വാ താപസം സീലഭേദം ആപാദേസി. തേസം ഏകതോ വസന്താനം കാലേ ഗച്ഛന്തേ പരന്തപരാജാ കാലം അകാസി. താപസോ രത്തിഭാഗേ നക്ഖത്തം ഓലോകേത്വാ രഞ്ഞോ മതഭാവം ഞത്വാ – ‘‘തുയ്ഹം രാജാ മതോ, പുത്തോ തേ കിം ഇധ വസിതും ഇച്ഛതി, ഉദാഹു പേത്തികേ രജ്ജേ ഛത്തം ഉസ്സാപേതു’’ന്തി പുച്ഛി. സാ പുത്തസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ഛത്തം ഉസ്സാപേതുകാമതഞ്ചസ്സ ഞത്വാ താപസസ്സ ആരോചേസി. താപസോ ച ഹത്ഥിഗന്ഥസിപ്പം ജാനാതി, കുതോനേന ലദ്ധം? സക്കസ്സ സന്തികാ. പുബ്ബേ കിരസ്സ സക്കോ ഉപട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ ‘‘കേന കിലമഥാ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘ഹത്ഥിപരിസ്സയോ അത്ഥീ’’തി ആരോചേസി. തസ്സ സക്കോ ഹത്ഥിഗന്ഥഞ്ചേവ വീണകഞ്ച ദത്വാ ‘‘പലാപേതുകാമതായ സതി ഇമം തന്തിം വാദേത്വാ ഇമം സിലോകം വദേയ്യാഥ, പക്കോസിതുകാമതായ സതി ഇമം സിലോകം വദേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. താപസോ തം സിപ്പം കുമാരസ്സ അദാസി. സോ ഏകം വടരുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ ഹത്ഥീസു ആഗതേസു തന്തിം വാദേത്വാ സിലോകം വദതി, ഹത്ഥീ ഭീതാ പലായിംസു.

സോ സിപ്പസ്സ ആനുഭാവം ഞത്വാ പുനദിവസേ പക്കോസനസിപ്പം പയോജേസി. ജേട്ഠകഹത്ഥീ ആഗന്ത്വാ ഖന്ധം ഉപനാമേസി. സോ തസ്സ ഖന്ധഗതോ യുദ്ധസമത്ഥേ തരുണഹത്ഥീ ഉച്ചിനിത്വാ കമ്ബലഞ്ച മുദ്ദികഞ്ച ഗഹേത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തോ അനുപുബ്ബേന തം തം ഗാമം പവിസിത്വാ – ‘‘അഹം രഞ്ഞോ പുത്തോ, സമ്പത്തിം അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ജനസങ്ഗഹം കത്വാ നഗരം പരിവാരേത്വാ – ‘‘അഹം രഞ്ഞോ പുത്തോ, മയ്ഹം ഛത്തം ദേഥാ’’തി അസദ്ദഹന്താനം കമ്ബലഞ്ച മുദ്ദികഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഛത്തം ഉസ്സാപേസി. സോ ഹത്ഥിവിത്തകോ ഹുത്വാ ‘‘അസുകട്ഠാനേ സുന്ദരോ ഹത്ഥീ അത്ഥീ’’തി വുത്തേ ഗന്ത്വാ ഗണ്ഹാതി. ചണ്ഡപജ്ജോതോ ‘‘തസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി കട്ഠഹത്ഥിം പയോജേത്വാ തസ്സ അന്തോ യോധേ നിസീദാപേത്വാ തം ഹത്ഥിം ഗഹണത്ഥായ ആഗതം ഗണ്ഹിത്വാ തസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഗഹണത്ഥായ ധീതരം ഉയ്യോജേസി. സോ തായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേത്വാ തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ നഗരംയേവ അഗമാസി. തസ്സാ കുച്ഛിയം ഉപ്പന്നോ അയം ബോധിരാജകുമാരോ അത്തനോ പിതു സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹി.

൩൪൪. പധാനിയങ്ഗാനീതി പധാനം വുച്ചതി പദഹനഭാവോ, പധാനമസ്സ അത്ഥീതി പധാനിയോ. പധാനിയസ്സ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാനീതി പധാനിയങ്ഗാനി. സദ്ധോതി സദ്ധായ സമന്നാഗതോ. സാ പനേസാ ആഗമനസദ്ധാ അധിഗമസദ്ധാ ഓകപ്പനസദ്ധാ പസാദസദ്ധാതി ചതുബ്ബിധാ. തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം സദ്ധാ അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ആഗതത്താ ആഗമനസദ്ധാ നാമ. അരിയസാവകാനം പടിവേധേന അധിഗതത്താ അധിഗമസദ്ധാ നാമ. ബുദ്ധോ ധമ്മോ സങ്ഘോതി വുത്തേ അചലഭാവേന ഓകപ്പനം ഓകപ്പനസദ്ധാ നാമ. പസാദുപ്പത്തി പസാദസദ്ധാ നാമ, ഇധ പന ഓകപ്പനസദ്ധാ അധിപ്പേതാ. ബോധിന്തി ചതുമഗ്ഗഞാണം. തം സുപ്പടിവിദ്ധം തഥാഗതേനാതി സദ്ദഹതി, ദേസനാസീസമേവ ചേതം, ഇമിനാ പന അങ്ഗേന തീസുപി രതനേസു സദ്ധാ അധിപ്പേതാ. യസ്സ ഹി ബുദ്ധാദീസു പസാദോ ബലവാ, തസ്സ പധാനം വീരിയം ഇജ്ഝതി.

അപ്പാബാധോതി അരോഗോ. അപ്പാതങ്കോതി നിദ്ദുക്ഖോ. സമവേപാകിനിയാതി സമവിപാചനിയാ. ഗഹണിയാതി കമ്മജതേജോധാതുയാ. നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായാതി അതിസീതഗഹണികോ ഹി സീതഭീരൂ ഹോതി, അച്ചുണ്ഹഗഹണികോ ഉണ്ഹഭീരൂ, തേസം പധാനം ന ഇജ്ഝതി. മജ്ഝിമഗഹണികസ്സ ഇജ്ഝതി. തേനാഹ ‘‘മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായാ’’തി. യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികത്താതി യഥാഭൂതം അത്തനോ അഗുണം പകാസേതാ. ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി ഉദയഞ്ച അത്ഥഞ്ച ഗന്തും പരിച്ഛിന്ദിതും സമത്ഥായ, ഏതേന പഞ്ഞാസലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികം ഉദയബ്ബയഞാണം വുത്തം. അരിയായാതി പരിസുദ്ധായ. നിബ്ബേധികായാതി അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബേ ലോഭക്ഖന്ധാദയോ നിബ്ബിജ്ഝിതും സമത്ഥായ. സമ്മാദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാതി തദങ്ഗവസേന കിലേസാനം പഹീനത്താ യം ദുക്ഖം ഖീയതി, തസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഖയഗാമിനിയാ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി വിപസ്സനാപഞ്ഞാവ കഥിതാ. ദുപ്പഞ്ഞസ്സ ഹി പധാനം ന ഇജ്ഝതി. ഇമാനി ച പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനി ലോകിയാനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൩൪൫. സായമനുസിട്ഠോ പാതോ വിസേസം അധിഗമിസ്സതീതി അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ അനുസിട്ഠോ അരുണുഗ്ഗമനേ വിസേസം അധിഗമിസ്സതി. പാതമനുസിട്ഠോ സായന്തി അരുണുഗ്ഗമനേ അനുസിട്ഠോ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായം. അയഞ്ച പന ദേസനാ നേയ്യപുഗ്ഗലവസേന വുത്താ. ദന്ധപഞ്ഞോ ഹി നേയ്യപുഗ്ഗലോ സത്തഹി ദിവസേഹി അരഹത്തം പാപുണാതി, തിക്ഖപഞ്ഞോ ഏകദിവസേന, സേസദിവസേ മജ്ഝിമപഞ്ഞാവസേന വേദിതബ്ബം. അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ധമ്മോ അഹോ ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതാതി യസ്മാ ബുദ്ധധമ്മാനം ഉളാരതായ ധമ്മസ്സ ച സ്വാക്ഖാതതായ പാതോ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ സായം അരഹത്തം പാപുണാതി, തസ്മാ പസംസന്തോ ഏവമാഹ. യത്ര ഹി നാമാതി വിമ്ഹയത്ഥേ നിപാതോ.

൩൪൬. കുച്ഛിമതീതി ആപന്നസത്താ. യോ മേ അയം, ഭന്തേ, കുച്ഛിഗതോതി കിം പനേവം സരണം ഗഹിതം ഹോതീതി. ന ഹോതി. അചിത്തകസരണഗമനം നാമ നത്ഥി, ആരക്ഖോ പനസ്സ പച്ചുപട്ഠിതോവ ഹോതി. അഥ നം യദാ മഹല്ലകകാലേ മാതാപിതരോ, – ‘‘താത, കുച്ഛിഗതമേവ തം സരണം ഗണ്ഹാപയിമ്ഹാ’’തി സാരേന്തി, സോ ച സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘അഹം സരണം ഗതോ ഉപാസകോ’’തി സതിം ഉപ്പാദേതി, തദാ സരണം ഗഹിതം നാമ ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ബോധിരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.