൫. ഭദ്ദാലിസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ഏവം മേ സുതന്തി ഭദ്ദാലിസുത്തം. തത്ഥ ഏകാസനഭോജനന്തി ഏകസ്മിം പുരേഭത്തേ അസനഭോജനം, ഭുഞ്ജിതബ്ബഭത്തന്തി അത്ഥോ. അപ്പാബാധതന്തിആദീനി കകചോപമേ വിത്ഥാരിതാനി. ന ഉസ്സഹാമീതി ന സക്കോമി. സിയാ കുക്കുച്ചം സിയാ വിപ്പടിസാരോതി ഏവം ഭുഞ്ജന്തോ യാവജീവം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ, ന നു ഖോതി ഇതി മേ വിപ്പടിസാരകുക്കുച്ചം ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏകദേസം ഭുഞ്ജിത്വാതി പോരാണകത്ഥേരാ കിര പത്തേ ഭത്തം പക്ഖിപിത്വാ സപ്പിമ്ഹി ദിന്നേ സപ്പിനാ ഉണ്ഹമേവ ഥോകം ഭുഞ്ജിത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ അവസേസം ബഹി നീഹരിത്വാ ഛായൂദകഫാസുകേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി. ഏതം സന്ധായ സത്ഥാ ആഹ. ഭദ്ദാലി, പന ചിന്തേസി – ‘‘സചേ സകിം പത്തം പൂരേത്വാ ദിന്നം ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ പുന പത്തം ധോവിത്വാ ഓദനസ്സ പൂരേത്വാ ലദ്ധം ബഹി നീഹരിത്വാ ഛായൂദകഫാസുകേ ഠാനേ ഭുഞ്ജേയ്യ, ഇതി ഏവം വട്ടേയ്യ, ഇതരഥാ കോ സക്കോതീ’’തി. തസ്മാ ഏവമ്പി ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ന ഉസ്സഹാമീതി ആഹ. അയം കിര അതീതേ അനന്തരായ ജാതിയാ കാകയോനിയം നിബ്ബത്തി. കാകാ ച നാമ മഹാഛാതകാ ഹോന്തി. തസ്മാ ഛാതകത്ഥേരോ നാമ അഹോസി. തസ്സ പന വിരവന്തസ്സേവ ഭഗവാ തം മദ്ദിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ – ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു വികാലേ ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ഖാദേയ്യ വാ ഭുഞ്ജേയ്യ വാ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨൪൮) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി. തേന വുത്തം അഥ ഖോ ആയസ്മാ, ഭദ്ദാലി,…പേ… അനുസ്സാഹം പവേദേസീതി.

യഥാ തന്തി യഥാ അഞ്ഞോപി സിക്ഖായ ന പരിപൂരകാരീ ഏകവിഹാരേപി വസന്തോ സത്ഥു സമ്മുഖീഭാവം ന ദദേയ്യ, തഥേവ ന അദാസീതി അത്ഥോ. നേവ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം അഗമാസി, ന ധമ്മദേസനട്ഠാനം ന വിതക്കമാളകം, ന ഏകം ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. യസ്മിം കുലേ ഭഗവാ നിസീദതി, തസ്സ ദ്വാരേപി ന അട്ഠാസി. സചസ്സ വസനട്ഠാനം ഭഗവാ ഗച്ഛതി, സോ പുരേതരമേവ ഞത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി. സദ്ധാപബ്ബജിതോ കിരേസ കുലപുത്തോ പരിസുദ്ധസീലോ. തേനസ്സ ന അഞ്ഞോ വിതക്കോ അഹോസി, – ‘‘മയാ നാമ ഉദരകാരണാ ഭഗവതോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം പടിബാഹിതം, അനനുച്ഛവികം മേ കത’’ന്തി അയമേവ വിതക്കോ അഹോസി. തസ്മാ ഏകവിഹാരേ വസന്തോപി ലജ്ജായ സത്ഥു സമ്മുഖീഭാവം നാദാസി.

൧൩൫. ചീവരകമ്മം കരോന്തീതി മനുസ്സാ ഭഗവതോ ചീവരസാടകം അദംസു, തം ഗഹേത്വാ ചീവരം കരോന്തി. ഏതം ദോസകന്തി ഏതം ഓകാസമേതം അപരാധം, സത്ഥു സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തസ്സ പടിബാഹിതകാരണം സാധുകം മനസി കരോഹീതി അത്ഥോ. ദുക്കരതരന്തി വസ്സഞ്ഹി വസിത്വാ ദിസാപക്കന്തേ ഭിക്ഖൂ കുഹിം വസിത്ഥാതി പുച്ഛന്തി, തേഹി ജേതവനേ വസിമ്ഹാതി വുത്തേ, ‘‘ആവുസോ, ഭഗവാ ഇമസ്മിം അന്തോവസ്സേ കതരം ജാതകം കഥേസി, കതരം സുത്തന്തം, കതരം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസീ’’തി പുച്ഛിതാരോ ഹോന്തി. തതോ ‘‘വികാലഭോജനസിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി, ഭദ്ദാലി, നാമ നം ഏകോ ഥേരോ പടിബാഹീ’’തി വക്ഖന്തി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ഭഗവതോപി നാമ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തസ്സ പടിബാഹിതം അയുത്തം അകാരണ’’ന്തി വദന്തി. ഏവം തേ അയം ദോസോ മഹാജനന്തരേ പാകടോ ഹുത്വാ ദുപ്പടികാരതം ആപജ്ജിസ്സതീതി മഞ്ഞമാനാ ഏവമാഹംസു. അപിച അഞ്ഞേപി ഭിക്ഖൂ പവാരേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ആഗമിസ്സന്തി. അഥ ത്വം ‘‘ഏഥാവുസോ, മമ സത്ഥാരം ഖമാപേന്തസ്സ സഹായാ ഹോഥാ’’തി സങ്ഘം സന്നിപാതേസ്സസി. തത്ഥ ആഗന്തുകാ പുച്ഛിസ്സന്തി, ‘‘ആവുസോ, കിം ഇമിനാപി ഭിക്ഖുനാ കത’’ന്തി. തതോ ഏതമത്ഥം സുത്വാ ‘‘ഭാരിയം കതം ഭിക്ഖുനാ, ദസബലം നാമ പടിബാഹിസ്സതീതി അയുത്തമേത’’ന്തി വക്ഖന്തി. ഏവമ്പി തേ അയം അപരാധോ മഹാജനന്തരേ പാകടോ ഹുത്വാ ദുപ്പടികാരതം ആപജ്ജിസ്സതീതി മഞ്ഞമാനാപി ഏവമാഹംസു. അഥ വാ ഭഗവാ പവാരേത്വാ ചാരികം പക്കമിസ്സതി, അഥ ത്വം ഗതഗതട്ഠാനേ ഭഗവതോ ഖമാപനത്ഥായ സങ്ഘം സന്നിപാതേസ്സസി. തത്ര ദിസാവാസിനോ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛിസ്സന്തി, ‘‘ആവുസോ, കിം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ കത’’ന്തി…പേ… ദുപ്പടികാരതം ആപജ്ജിസ്സതീതി മഞ്ഞമാനാപി ഏവമാഹംസു.

ഏതദവോചാതി അപ്പതിരൂപം മയാ കതം, ഭഗവാ പന മഹന്തേപി അഗുണേ അലഗ്ഗിത്വാ മയ്ഹം അച്ചയം പടിഗ്ഗണ്ഹിസ്സതീതി മഞ്ഞമാനോ ഏതം ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ,’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ അച്ചയോതി അപരാധോ. മം അച്ചഗമാതി മം അതിക്കമ്മ അഭിഭവിത്വാ പവത്തോ. പടിഗ്ഗണ്ഹാതൂതി ഖമതു. ആയതിം സംവരായാതി അനാഗതേ സംവരണത്ഥായ, പുന ഏവരൂപസ്സ അപരാധസ്സ ദോസസ്സ ഖലിതസ്സ അകരണത്ഥായ. തഗ്ഘാതി ഏകംസേന. സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലീതി, ഭദ്ദാലി, തയാ പടിവിജ്ഝിതബ്ബയുത്തകം ഏകം കാരണം അത്ഥി, തമ്പി തേ ന പടിവിദ്ധം ന സല്ലക്ഖിതന്തി ദസ്സേതി.

൧൩൬. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതിആദീസു ധമ്മാനുസാരീ, സദ്ധാനുസാരീതി ദ്വേ ഏകചിത്തക്ഖണികാ മഗ്ഗസമങ്ഗിപുഗ്ഗലാ. ഏതേ പന സത്തപി അരിയപുഗ്ഗലേ ഭഗവതാപി ഏവം ആണാപേതും ന യുത്തം, ഭഗവതാ ആണത്തേ തേസമ്പി ഏവം കാതും ന യുത്തം. അട്ഠാനപരികപ്പവസേന പന അരിയപുഗ്ഗലാനം സുവചഭാവദസ്സനത്ഥം ഭദ്ദാലിത്ഥേരസ്സ ച ദുബ്ബചഭാവദസ്സനത്ഥമേതം വുത്തം.

അപി നു ത്വം തസ്മിം സമയേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ദേസനം കസ്മാ ആരഭി? ഭദ്ദാലിസ്സ നിഗ്ഗഹണത്ഥം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഭദ്ദാലി, ഇമേ സത്ത അരിയപുഗ്ഗലാ ലോകേ ദക്ഖിണേയ്യാ മമ സാസനേ സാമിനോ, മയി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തേ പടിബാഹിതബ്ബയുത്തേ കാരണേ സതി ഏതേസം പടിബാഹിതും യുത്തം. ത്വം പന മമ സാസനതോ ബാഹിരകോ, മയി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തേ തുയ്ഹം പടിബാഹിതും ന യുത്തന്തി.

രിത്തോ തുച്ഛോതി അന്തോ അരിയഗുണാനം അഭാവേന രിത്തകോ തുച്ഛകോ, ഇസ്സരവചനേ കിഞ്ചി ന ഹോതി. യഥാധമ്മം പടികരോസീതി യഥാ ധമ്മോ ഠിതോ, തഥേവ കരോസി, ഖമാപേസീതി വുത്തം ഹോതി. തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാതി തം തവ അപരാധം മയം ഖമാമ. വുഡ്ഢി ഹേസാ, ഭദ്ദാലി, അരിയസ്സ വിനയേതി ഏസാ, ഭദ്ദാലി, അരിയസ്സ വിനയേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ വുഡ്ഢി നാമ. കതമാ? അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരിത്വാ ആയതിം സംവരാപജ്ജനാ. ദേസനം പന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം കരോന്തോ ‘‘യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി ആഹ.

൧൩൭. സത്ഥാപി ഉപവദതീതി ‘‘അസുകവിഹാരവാസീ അസുകസ്സ ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ അസുകസ്സ അന്തേവാസികോ ഇത്ഥന്നാമോ നാമ ഭിക്ഖു ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേതും അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ’’തി സുത്വാ – ‘‘കിം തസ്സ അരഞ്ഞവാസേന, യോ മയ്ഹം പന സാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’’തി ഏവം ഉപവദതി, സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ, അപിചേത്ഥ ദേവതാ ന കേവലം ഉപവദന്തി, ഭേരവാരമ്മണം ദസ്സേത്വാ പലായനാകാരമ്പി കരോന്തി. അത്തനാപി അത്താനന്തി സീലം ആവജ്ജന്തസ്സ സംകിലിട്ഠട്ഠാനം പാകടം ഹോതി, ചിത്തം വിധാവതി, ന കമ്മട്ഠാനം അല്ലീയതി. സോ ‘‘കിം മാദിസസ്സ അരഞ്ഞവാസേനാ’’തി വിപ്പടിസാരീ ഉട്ഠായ പക്കമതി. അത്താപി അത്താനം ഉപവദിതോതി അത്തനാപി അത്താ ഉപവദിതോ, അയമേവ വാ പാഠോ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപച്ചനീകനയേന വേദിതബ്ബോ. സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദി ഏവം സച്ഛികരോതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൧൪൦. പസയ്ഹ പസയ്ഹ കാരണം കരോന്തീതി അപ്പമത്തകേപി ദോസേ നിഗ്ഗഹേത്വാ പുനപ്പുനം കാരേന്തി. നോ തഥാതി മഹന്തേപി അപരാധേ യഥാ ഇതരം, ഏവം പസയ്ഹ ന കാരേന്തി. സോ കിര, ‘‘ആവുസോ, ഭദ്ദാലി, മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഏവരൂപം നാമ ഹോതി, ഏഹി സത്ഥാരം ഖമാപേഹീ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘതോപി, കഞ്ചി ഭിക്ഖും പേസേത്വാ അത്തനോ സന്തികം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ഭദ്ദാലി, മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഏവരൂപം നാമ ഹോതീ’’തി ഏവം സത്ഥുസന്തികാപി അനുഗ്ഗഹം പച്ചാസീസതി. തതോ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാപി ന സമസ്സാസിതോ, സത്ഥാരാപീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ.

അഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സത്ഥാപി ഓവദിതബ്ബയുത്തമേവ ഓവദതി, ന ഇതരന്തി ദസ്സേതും ഇധ, ഭദ്ദാലി, ഏകച്ചോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞേനാഞ്ഞന്തിആദീനി അനുമാനസുത്തേ വിത്ഥാരിതാനി. ന സമ്മാ വത്തതീതി സമ്മാ വത്തമ്പി ന വത്തതി. ന ലോമം പാതേതീതി അനുലോമവത്തേ ന വത്തതി, വിലോമമേവ ഗണ്ഹാതി. ന നിത്ഥാരം വത്തതീതി നിത്ഥാരണകവത്തമ്ഹി ന വത്തതി, ആപത്തിവുട്ഠാനത്ഥം തുരിതതുരിതോ ഛന്ദജാതോ ന ഹോതി. തത്രാതി തസ്മിം തസ്സ ദുബ്ബചകരണേ. അഭിണ്ഹാപത്തികോതി നിരന്തരാപത്തികോ. ആപത്തിബഹുലോതി സാപത്തികകാലോവസ്സ ബഹു, സുദ്ധോ നിരാപത്തികകാലോ അപ്പോതി അത്ഥോ. ന ഖിപ്പമേവ വൂപസമ്മതീതി ഖിപ്പം ന വൂപസമ്മതി, ദീഘസുത്തം ഹോതി. വിനയധരാ പാദധോവനകാലേ ആഗതം ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, വത്തവേലാ’’തി വദന്തി. പുന കാലം മഞ്ഞിത്വാ ആഗതം ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, തുയ്ഹം വിഹാരവേലാ, ഗച്ഛാവുസോ, സാമണേരാദീനം ഉദ്ദേസദാനവേലാ, അമ്ഹാകം ന്ഹാനവേലാ, ഥേരൂപട്ഠാനവേലാ, മുഖധോവനവേലാ’’തിആദീനി വത്വാ ദിവസഭാഗേപി രത്തിഭാഗേപി ആഗതം ഉയ്യോജേന്തിയേവ. ‘‘കായ വേലായ, ഭന്തേ, ഓകാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തേപി ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, ത്വം ഇമമേവ ഠാനം ജാനാസി, അസുകോ നാമ വിനയധരത്ഥേരോ സിനേഹപാനം പിവതി, അസുകോ വിരേചനം കാരേതി, കസ്മാ തുരിതോസീ’’തിആദീനി വത്വാ ദീഘസുത്തമേവ കരോന്തി.

൧൪൧. ഖിപ്പമേവ വൂപസമ്മതീതി ലഹും വൂപസമ്മതി, ന ദീഘസുത്തം ഹോതി. ഉസ്സുക്കാപന്നാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ആവുസോ, അയം സുബ്ബചോ ഭിക്ഖു, ജനപദവാസിനോ നാമ ഗാമന്തസേനാസനേ വസനട്ഠാനനിസജ്ജനാദീനി ന ഫാസുകാനി ഹോന്തി, ഭിക്ഖാചാരോപി ദുക്ഖോ ഹോതി, സീഘമസ്സ അധികരണം വൂപസമേമാ’’തി സന്നിപതിത്വാ ആപത്തിതോ വുട്ഠാപേത്വാ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാപേന്തി.

൧൪൨. അധിച്ചാപത്തികോതി കദാചി കദാചി ആപത്തിം ആപജ്ജതി. സോ കിഞ്ചാപി ലജ്ജീ ഹോതി പകതത്തോ, ദുബ്ബചത്താ പനസ്സ ഭിക്ഖൂ തഥേവ പടിപജ്ജന്തി.

൧൪൪. സദ്ധാമത്തകേന വഹതി പേമമത്തകേനാതി ആചരിയുപജ്ഝായേസു അപ്പമത്തികായ ഗേഹസ്സിതസദ്ധായ അപ്പമത്തകേന ഗേഹസ്സിതപേമേന യാപേതി. പടിസന്ധിഗ്ഗഹണസദിസാ ഹി അയം പബ്ബജ്ജാ നാമ, നവപബ്ബജിതോ പബ്ബജ്ജായ ഗുണം അജാനന്തോ ആചരിയുപജ്ഝായേസു പേമമത്തേന യാപേതി, തസ്മാ ഏവരൂപാ സങ്ഗണ്ഹിതബ്ബാ. അപ്പമത്തകമ്പി ഹി സങ്ഗഹം ലഭിത്വാ പബ്ബജ്ജായ ഠിതാ അഭിഞ്ഞാപത്താ മഹാസമണാ ഭവിസ്സന്തി. ഏത്തകേന കഥാമഗ്ഗേന ‘‘ഓവദിതബ്ബയുത്തകം ഓവദന്തി, ന ഇതര’’ന്തി ഇമമേവ ഭഗവതാ ദസ്സിതം.

൧൪൫. അഞ്ഞായ സണ്ഠഹിംസൂതി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. സത്തേസു ഹായമാനേസൂതി പടിപത്തിയാ ഹായമാനായ സത്താ ഹായന്തി നാമ. സദ്ധമ്മേ അന്തരധായമാനേതി പടിപത്തിസദ്ധമ്മേ അന്തരധായമാനേ. പടിപത്തിസദ്ധമ്മോപി ഹി പടിപത്തിപൂരകേസു സത്തേസു അസതി അന്തരധായതി നാമ. ആസവട്ഠാനീയാതി ആസവാ തിട്ഠന്തി ഏതേസൂതി ആസവട്ഠാനീയാ. യേസു ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാ പരൂപവാദവിപ്പടിസാരവധബന്ധനാദയോ ചേവ അപായദുക്ഖവിസേസഭൂതാ ച ആസവാ തിട്ഠന്തിയേവ. യസ്മാ നേസം തേ കാരണം ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തേ ആസവട്ഠാനീയാ വീതിക്കമധമ്മാ യാവ ന സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി, ന താവ സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതീതി അയമേത്ഥ യോജനാ.

ഏവം അകാലം ദസ്സേത്വാ പുന കാലം ദസ്സേതും യതോ ച ഖോ, ഭദ്ദാലീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യതോതി യദാ, യസ്മിം കാലേതി വുത്തം ഹോതി. സേസം വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം വാ ഏത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്മിം കാലേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗതാ വീതിക്കമദോസാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി, തദാ സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി. കസ്മാ? തേസംയേവ ആസവട്ഠാനീയധമ്മസങ്ഖാതാനം വീതിക്കമദോസാനം പടിഘാതായ.

ഏവം ആസവട്ഠാനീയാനം ധമ്മാനം അനുപ്പത്തിം സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ അകാലം, ഉപ്പത്തിഞ്ച കാലന്തി വത്വാ ഇദാനി തേസം ധമ്മാനം അനുപ്പത്തികാലഞ്ച ഉപ്പത്തികാലഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ന താവ, ഭദ്ദാലി, ഇധേകച്ചേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മഹത്തന്തി മഹന്തഭാവം. സങ്ഘോ ഹി യാവ ന ഥേരനവമജ്ഝിമാനം വസേന മഹത്തം പത്തോ ഹോതി, താവ സേനാസനാനി പഹോന്തി, സാസനേ ഏകച്ചേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. മഹത്തം പത്തേ പന തേ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഥ സത്ഥാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി. തത്ഥ മഹത്തം പത്തേ സങ്ഘേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനി –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അനുപസമ്പന്നേന ഉത്തരിദ്വിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യം കപ്പേയ്യ പാചിത്തിയം (പാചി. ൫൧). യാ പന ഭിക്ഖുനീ അനുവസ്സം വുട്ഠാപേയ്യ പാചിത്തിയം (പാചി. ൧൧൭൧). യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഏകവസ്സം ദ്വേ വുട്ഠാപേയ്യ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൧൧൭൫).

ഇമിനാ നയേന വേദിതബ്ബാനി.

ലാഭഗ്ഗന്തി ലാഭസ്സ അഗ്ഗം. സങ്ഘോ ഹി യാവ ന ലാഭഗ്ഗപത്തോ ഹോതി, ന താവ ലാഭം പടിച്ച ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. പത്തേ പന ഉപ്പജ്ജന്തി, അഥ സത്ഥാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അചേലകസ്സ വാ പരിബ്ബാജകസ്സ വാ പരിബ്ബാജികായ വാ സഹത്ഥാ ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ദദേയ്യ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨൭൦).

ഇദഞ്ഹി ലാഭഗ്ഗപത്തേ സങ്ഘേ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം.

യസഗ്ഗന്തി യസസ്സ അഗ്ഗം. സങ്ഘോ ഹി യാവ ന യസഗ്ഗപത്തോ ഹോതി, ന താവ യസം പടിച്ച ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. പത്തേ പന ഉപ്പജ്ജന്തി, അഥ സത്ഥാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി ‘‘സുരാമേരയപാനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൩൨൭). ഇദഞ്ഹി യസഗ്ഗപത്തേ സങ്ഘേ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം.

ബാഹുസച്ചന്തി ബഹുസ്സുതഭാവം. സങ്ഘോ ഹി യാവ ന ബാഹുസച്ചപത്തോ ഹോതി, ന താവ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ബാഹുസച്ചപത്തേ പന യസ്മാ ഏകം നികായം ദ്വേ നികായേ പഞ്ചപി നികായേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജമാനാ പുഗ്ഗലാ രസേന രസം സംസന്ദേത്വാ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥു സാസനം ദീപേന്തി, അഥ സത്ഥാ – ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി (പാചി. ൪൧൮)…പേ… സമണുദ്ദേസോപി ചേ ഏവം വദേയ്യാ’’തിആദിനാ (പാചി. ൪൨൯) നയേന സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി.

രത്തഞ്ഞുതം പത്തോതി ഏത്ഥ രത്തിയോ ജാനന്തീതി രത്തഞ്ഞൂ. അത്തനോ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ബഹൂ രത്തിയോ ജാനന്തി, ചിരപബ്ബജിതാതി വുത്തം ഹോതി. രത്തഞ്ഞൂനം ഭാവം രത്തഞ്ഞുതം. തത്ര രത്തഞ്ഞുതം പത്തേ സങ്ഘേ ഉപസേനം വങ്ഗന്തപുത്തം ആരബ്ഭ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സോ ഹായസ്മാ ഊനദസവസ്സേ ഭിക്ഖൂ ഉപസമ്പാദേന്തേ ദിസ്വാ ഏകവസ്സോ സദ്ധിവിഹാരികം ഉപസമ്പാദേസി. അഥ ഭഗവാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഊനദസവസ്സേന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, യോ ഉപസമ്പാദേയ്യ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൭൫). ഏവം പഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ പുന ഭിക്ഖൂ ‘‘ദസവസ്സമ്ഹാ ദസവസ്സമ്ഹാ’’തി ബാലാ അബ്യത്താ ഉപസമ്പാദേന്തി. അഥ ഭഗവാ അപരമ്പി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലേന അബ്യത്തേന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, യോ ഉപസമ്പാദേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന ദസവസ്സേന വാ അതിരേകദസവസ്സേന വാ ഉപസമ്പാദേതു’’ന്തി. ഇതി രത്തഞ്ഞുതം പത്തകാലേ ദ്വേ സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞത്താനി.

൧൪൬. ആജാനീയസുസൂപമം ധമ്മപരിയായം ദേസേസിന്തി തരുണാജാനീയഉപമം കത്വാ ധമ്മം ദേസയിം. തത്രാതി തസ്മിം അസരണേ. ന ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഏസേവ ഹേതൂതി ന ഏസ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീഭാവോയേവ ഏകോ ഹേതു.

൧൪൭. മുഖാധാനേ കാരണം കാരേതീതി ഖലീനബന്ധാദീഹി മുഖട്ഠപനേ സാധുകം ഗീവം പഗ്ഗണ്ഹാപേതും കാരണം കാരേതി. വിസൂകായിതാനീതിആദീഹി വിസേവനാചാരം കഥേസി. സബ്ബാനേവ ഹേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. തസ്മിം ഠാനേതി തസ്മിം വിസേവനാചാരേ. പരിനിബ്ബായതീതി നിബ്ബിസേവനോ ഹോതി, തം വിസേവനം ജഹതീതി അത്ഥോ. യുഗാധാനേതി യുഗട്ഠപനേ യുഗസ്സ സാധുകം ഗഹണത്ഥം.

അനുക്കമേതി ചത്താരോപി പാദേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ഉക്ഖിപനേ ച നിക്ഖിപനേ ച. പരസേനായ ഹി ആവാടേ ഠത്വാ അസിം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തസ്സ അസ്സസ്സ പാദേ ഛിന്ദന്തി. തസ്മിം സമയേ ഏസ ഏകപ്പഹാരേനേവ ചത്താരോപി പാദേ ഉക്ഖിപിസ്സതീതി രജ്ജുബന്ധനവിധാനേന ഏതം കാരണം കരോന്തി. മണ്ഡലേതി യഥാ അസ്സേ നിസിന്നോയേവ ഭൂമിയം പതിതം ആവുധം ഗഹേതും സക്കോതി, ഏവം കരണത്ഥം മണ്ഡലേ കാരണം കാരേതി. ഖുരകാസേതി അഗ്ഗഗ്ഗഖുരേഹി പഥവീകമനേ. രത്തിം ഓക്കന്തകരണസ്മിഞ്ഹി യഥാ പദസദ്ദോ ന സുയ്യതി, തദത്ഥം ഏകസ്മിം ഠാനേ സഞ്ഞം ദത്വാ അഗ്ഗഗ്ഗഖുരേഹിയേവ ഗമനം സിക്ഖാപേന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ജവേതി സീഘവാഹനേ. ‘‘ധാവേ’’തിപി പാഠോ. അത്തനോ പരാജയേ സതി പലായനത്ഥം, പരം പലായന്തം അനുബന്ധിത്വാ ഗഹണത്ഥഞ്ച ഏതം കാരണം കാരേതി. ദവത്തേതി ദവത്തായ, യുദ്ധകാലസ്മിഞ്ഹി ഹത്ഥീസു വാ കോഞ്ചനാദം കരോന്തേസു അസ്സേസു വാ ഹസന്തേസു രഥേസു വാ നിഘോസന്തേസു യോധേസു വാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തേസു തസ്സ രവസ്സ അഭായിത്വാ പരസേനപവേസനത്ഥം അയം കാരണാ കരീയതി.

രാജഗുണേതി രഞ്ഞാ ജാനിതബ്ബഗുണേ. കൂടകണ്ണരഞ്ഞോ കിര ഗുളവണ്ണോ നാമ അസ്സോ അഹോസി. രാജാ പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ചേതിയപബ്ബതം ഗമിസ്സാമീതി കലമ്ബനദീതീരം സമ്പത്തോ. അസ്സോ തീരേ ഠത്വാ ഉദകം ഓതരിതും ന ഇച്ഛതി, രാജാ അസ്സാചരിയം ആമന്തേത്വാ – ‘‘അഹോ തയാ അസ്സോ സിക്ഖാപിതോ ഉദകം ഓതരിതും ന ഇച്ഛതീ’’തി ആഹ. ആചരിയോ – ‘‘സുസിക്ഖാപിതോ ദേവ അസ്സോ, ഏവമസ്സ ഹി ചിത്തം ‘സചാഹം ഉദകം ഓതരിസ്സാമി, വാലം തേമിസ്സതി, വാലേ തിന്തേ രഞ്ഞോ അങ്ഗേ ഉദകം പാതേയ്യാ’തി ഏവം തുമ്ഹാകം സരീരേ ഉദകപാതനഭയേന ന ഓതരതി, വാലം ഗണ്ഹാപേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ തഥാ കാരേസി. അസ്സോ വേഗേന ഓതരിത്വാ പാരം ഗതോ. ഏതദത്ഥം അയം കാരണാ കരീയതി. രാജവംസേതി അസ്സരാജവംസേ. വംസോ ചേസോ അസ്സരാജാനം, തഥാരൂപേന പഹാരേന ഛിന്നഭിന്നസരീരാപി അസ്സാരോഹം പരസേനായ അപാതേത്വാ ബഹി നീഹരന്തിയേവ. ഏതദത്ഥം കാരണം കാരേതീതി അത്ഥോ.

ഉത്തമേ ജവേതി ജവസമ്പത്തിയം, യഥാ ഉത്തമജവോ ഹോതി, ഏവം കാരണം കാരേതീതി അത്ഥോ. ഉത്തമേ ഹയേതി ഉത്തമഹയഭാവേ, യഥാ ഉത്തമഹയോ ഹോതി, ഏവം കാരണം കാരേതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ പകതിയാ ഉത്തമഹയോവ ഉത്തമഹയകാരണം അരഹതി, ന അഞ്ഞോ. ഉത്തമഹയകാരണായ ഏവ ച ഹയോ ഉത്തമജവം പടിപജ്ജതി, ന അഞ്ഞോതി.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര രാജാ ഏകം സിന്ധവപോതകം ലഭിത്വാ സിന്ധവഭാവം അജാനിത്വാവ ഇമം സിക്ഖാപേഹീതി ആചരിയസ്സ അദാസി. ആചരിയോപി തസ്സ സിന്ധവഭാവം അജാനന്തോ തം മാസഖാദകഘോടകാനം കാരണാസു ഉപനേതി. സോ അത്തനോ അനനുച്ഛവികത്താ കാരണം ന പടിപജ്ജതി. സോ തം ദമേതും അസക്കോന്തോ ‘‘കൂടസ്സോ അയം മഹാരാജാ’’തി വിസ്സജ്ജാപേസി.

അഥേകദിവസം ഏകോ അസ്സാചരിയപുബ്ബകോ ദഹരോ ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണ്ഡകം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ തം പരിഖാപിട്ഠേ ചരന്തം ദിസ്വാ – ‘‘അനഗ്ഘോ, ഭന്തേ, സിന്ധവപോതകോ’’തി ഉപജ്ഝായസ്സ കഥേസി. സചേ രാജാ ജാനേയ്യ, മങ്ഗലസ്സം നം കരേയ്യാതി. ഥേരോ ആഹ – ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ, താത, രാജാ അപ്പേവ നാമ ബുദ്ധസാസനേ പസീദേയ്യ രഞ്ഞോ കഥേഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ, – ‘‘മഹാരാജ, അനഗ്ഘോ സിന്ധവപോതകോ അത്ഥീ’’തി കഥേസി. തയാ ദിട്ഠോ, താതാതി? ആമ, മഹാരാജാതി. കിം ലദ്ധും വട്ടതീതി? തുമ്ഹാകം ഭുഞ്ജനകസുവണ്ണഥാലേ തുമ്ഹാകം ഭുഞ്ജനകഭത്തം തുമ്ഹാകം പിവനകരസോ തുമ്ഹാകം ഗന്ധാ തുമ്ഹാകം മാലാതി. രാജാ സബ്ബം ദാപേസി. ദഹരോ ഗാഹാപേത്വാ അഗമാസി.

അസ്സോ ഗന്ധം ഘായിത്വാവ ‘‘മയ്ഹം ഗുണജാനനകആചരിയോ അത്ഥി മഞ്ഞേ’’തി സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. ദഹരോ ഗന്ത്വാ ‘‘ഭത്തം ഭുഞ്ജാ’’തി അച്ഛരം പഹരി. അസ്സോ ആഗന്ത്വാ സുവണ്ണഥാലേ ഭത്തം ഭുഞ്ജി, രസം പിവി. അഥ നം ഗന്ധേഹി വിലിമ്പിത്വാ രാജപിളന്ധനം പിളന്ധിത്വാ ‘‘പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛാ’’തി അച്ഛരം പഹരി. സോ ദഹരസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ മങ്ഗലസ്സട്ഠാനേ അട്ഠാസി. ദഹരോ – ‘‘അയം തേ, മഹാരാജ, അനഗ്ഘോ സിന്ധവപോതകോ, ഇമിനാവ നം നിയാമേന കതിപാഹം പടിജഗ്ഗാപേഹീ’’തി വത്വാ നിക്ഖമി.

അഥ കതിപാഹസ്സ അച്ചയേന ആഗന്ത്വാ അസ്സസ്സ ആനുഭാവം പസ്സിസ്സസി, മഹാരാജാതി. സാധു ആചരിയ കുഹിം ഠത്വാ പസ്സാമാതി? ഉയ്യാനം ഗച്ഛ, മഹാരാജാതി. രാജാ അസ്സം ഗാഹാപേത്വാ അഗമാസി. ദഹരോ അച്ഛരം പഹരിത്വാ ‘‘ഏതം രുക്ഖം അനുപരിയാഹീ’’തി അസ്സസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. അസ്സോ പക്ഖന്ദിത്വാ രുക്ഖം അനുപരിഗന്ത്വാ ആഗതോ. രാജാ നേവ ഗച്ഛന്തം ന ആഗച്ഛന്തം അദ്ദസ. ദിട്ഠോ തേ, മഹാരാജാതി? ന ദിട്ഠോ, താതാതി. വലഞ്ജകദണ്ഡം ഏതം രുക്ഖം നിസ്സായ ഠപേഥാതി വത്വാ അച്ഛരം പഹരി ‘‘വലഞ്ജകദണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഏഹീ’’തി. അസ്സോ പക്ഖന്ദിത്വാ മുഖേന ഗഹേത്വാ ആഗതോ. ദിട്ഠം, മഹാരാജാതി. ദിട്ഠം, താതാതി.

പുന അച്ഛരം പഹരി ‘‘ഉയ്യാനസ്സ പാകാരമത്ഥകേന ചരിത്വാ ഏഹീ’’തി. അസ്സോ തഥാ അകാസി. ദിട്ഠോ, മഹാരാജാതി. ന ദിട്ഠോ, താതാതി. രത്തകമ്ബലം ആഹരാപേത്വാ അസ്സസ്സ പാദേ ബന്ധാപേത്വാ തഥേവ സഞ്ഞം അദാസി. അസ്സോ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ പാകാരമത്ഥകേന അനുപരിയായി. ബലവതാ പുരിസേന ആവിഞ്ഛനഅലാതഗ്ഗിസിഖാ വിയ ഉയ്യാനപാകാരമത്ഥകേ പഞ്ഞായിത്ഥ. അസ്സോ ഗന്ത്വാ സമീപേ ഠിതോ. ദിട്ഠം, മഹാരാജാതി. ദിട്ഠം, താതാതി. മങ്ഗലപോക്ഖരണിപാകാരമത്ഥകേ അനുപരിയാഹീതി സഞ്ഞം അദാസി.

പുന ‘‘പോക്ഖരണിം ഓതരിത്വാ പദുമപത്തേസു ചാരികം ചരാഹീ’’തി സഞ്ഞം അദാസി. പോക്ഖരണിം ഓതരിത്വാ സബ്ബപദുമപത്തേ ചരിത്വാ അഗമാസി, ഏകം പത്തമ്പി അനക്കന്തം വാ ഫാലിതം വാ ഛിന്ദിതം വാ ഖണ്ഡിതം വാ നാഹോസി. ദിട്ഠം, മഹാരാജാതി. ദിട്ഠം, താതാതി. അച്ഛരം പഹരിത്വാ തം ഹത്ഥതലം ഉപനാമേസി. ധാതൂപത്ഥദ്ധോ ലങ്ഘിത്വാ ഹത്ഥതലേ അട്ഠാസി. ദിട്ഠം, മഹാരാജാതി? ദിട്ഠം, താതാതി. ഏവം ഉത്തമഹയോ ഏവ ഉത്തമകാരണായ ഉത്തമജവം പടിപജ്ജതി.

ഉത്തമേ സാഖല്യേതി മുദുവാചായ. മുദുവാചായ ഹി, ‘‘താത, ത്വം മാ ചിന്തയി, രഞ്ഞോ മങ്ഗലസ്സോ ഭവിസ്സസി, രാജഭോജനാദീനി ലഭിസ്സസീ’’തി ഉത്തമഹയകാരണം കാരേതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘ഉത്തമേ സാഖല്യേ’’തി. രാജഭോഗ്ഗോതി രഞ്ഞോ ഉപഭോഗോ. രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി യത്ഥ കത്ഥചി ഗച്ഛന്തേന ഹത്ഥം വിയ പാദം വിയ അനോഹായേവ ഗന്തബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ അങ്ഗന്തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി, ചതൂസു വാ സേനങ്ഗേസു ഏകം അങ്ഗം ഹോതി.

അസേഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാതി അരഹത്തഫലസമ്മാദിട്ഠിയാ. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി തംസമ്പയുത്താവ. സമ്മാഞാണം പുബ്ബേ വുത്തസമ്മാദിട്ഠിയേവ. ഠപേത്വാ പന അട്ഠ ഫലങ്ഗാനി സേസാ ധമ്മാ വിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. അയം പന ദേസനാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലസ്സ വസേന അരഹത്തനികൂടം ഗഹേത്വാ നിട്ഠാപിതാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഭദ്ദാലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.