൧. സാലേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ

൪൩൯. ഏവം മേ സുതന്തി സാലേയ്യകസുത്തം. തത്ഥ കോസലേസൂതി കോസലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ. തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീസദ്ദേന കോസലാതി വുച്ചതി, തസ്മിം കോസലേസു ജനപദേ. പോരാണാ പനാഹു – യസ്മാ പുബ്ബേ മഹാപനാദം രാജകുമാരം നാനാനാടകാനി ദിസ്വാ സിതമത്തമ്പി അകരോന്തം സുത്വാ രാജാ ആഹ – ‘‘യോ മമ പുത്തം ഹസാപേതി, സബ്ബാലങ്കാരേന നം അലങ്കരോമീ’’തി. തതോ നങ്ഗലാനിപി ഛഡ്ഡേത്വാ മഹാജനകായേ സന്നിപതിതേ മനുസ്സാ സാതിരേകാനി സത്തവസ്സാനി നാനാകീളികായോ ദസ്സേത്വാ നം ഹസാപേതും നാസക്ഖിംസു. തതോ സക്കോ ദേവനടം പേസേസി. സോ ദിബ്ബനാടകം ദസ്സേത്വാ ഹസാപേസി. അഥ തേ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ വസനോകാസാഭിമുഖാ പക്കമിംസു. തേ പടിപഥേ മിത്തസുഹജ്ജാദയോ ദിസ്വാ പടിസന്ഥാരം കരോന്താ, ‘‘കച്ചി, ഭോ, കുസലം, കച്ചി, ഭോ, കുസല’’ന്തി ആഹംസു. തസ്മാ തം ‘‘കുസലം കുസല’’ന്തി വചനം ഉപാദായ സോ പദേസോ കോസലാതി വുച്ചതീതി.

ചാരികം ചരമാനോതി അതുരിതചാരികം ചരമാനോ. മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിന്തി സതം വാ സഹസ്സം വാ സതസഹസ്സം വാതി ഏവം അപരിച്ഛിന്നേന മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. ബ്രാഹ്മണഗാമോതി ബ്രാഹ്മണാനം സമോസരണഗാമോപി ബ്രാഹ്മണഗാമോതി വുച്ചതി ബ്രാഹ്മണാനം ഭോഗഗാമോപി. ഇധ സമോസരണഗാമോ അധിപ്പേതോ. തദവസരീതി തം അവസരി, സമ്പത്തോതി അത്ഥോ. വിഹാരോ പനേത്ഥ അനിയാമിതോ; തസ്മാ തസ്സ അവിദൂരേ ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികോ ഏകോ വനസണ്ഡോ ഭവിസ്സതി, സത്ഥാ തം വനസണ്ഡം ഗതോതി വേദിതബ്ബോ. അസ്സോസുന്തി സുണിംസു ഉപലഭിംസു. സോതദ്വാരസമ്പത്തവചനനിഗ്ഘോസാനുസാരേന ജാനിംസു. ഖോതി അവധാരണത്ഥേ പദപൂരണമത്തേ വാ നിപാതോ. തത്ഥ അവധാരണത്ഥേന അസ്സോസുംയേവ, ന നേസം കോചി സവനന്തരായോ അഹോസീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവ.

ഇദാനി യമത്ഥം അസ്സോസും, തം പകാസേതും സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമിതപാപത്താ സമണോതി വേദിതബ്ബോ. ഖലൂതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. ഭോതി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലപനമത്തം. ഗോതമോതി ഭഗവതോ ഗോത്തവസേന പരിദീപനം. തസ്മാ സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോതി ഏത്ഥ സമണോ കിര, ഭോ, ഗോതമഗോത്തോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സക്യപുത്തോതി ഇദം പന ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപരിദീപനം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവദീപനം. കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോ അപരിക്ഖീണംയേവ തം കുലം പഹായ സദ്ധാപബ്ബജിതോതി വുത്തം ഹോതി. തതോ പരം വുത്തത്ഥമേവ. തം ഖോ പനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ. കല്യാണോതി കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ, സേട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിയേവ, ഥുതിഘോസോ വാ. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഉഗ്ഗതോ. കിന്തി? ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി.

തത്രായം പദസമ്ബന്ധോ – സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാതി. ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി ഇമേഹി താവ കാരണേഹി സോ ഭഗവാ അരഹന്തി വേദിതബ്ബോതിആദിനാ നയേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ സബ്ബാനേവ ഏതാനി പദാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനീതി തതോ തേസം വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

സാധു ഖോ പനാതി സുന്ദരം ഖോ പന; അത്ഥാവഹം സുഖാവഹന്തി വുത്തം ഹോതി. തഥാരൂപാനം അരഹതന്തി യഥാരൂപോ സോ ഭവം ഗോതമോ, ഏവരൂപാനം അനേകേഹിപി കപ്പകോടിസതസഹസ്സേഹി ദുല്ലഭദസ്സനാനം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തേഹി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനരതനപടിമണ്ഡിതേഹി ദ്വത്തിംസ്മഹാപുരിസലക്ഖണവരേഹി സമാകിണ്ണമനോരമസരീരാനം അതപ്പകദസ്സനാനം അതിമധുരധമ്മനിഗ്ഘോസാനം, യഥാഭൂതഗുണാധിഗമേന ലോകേ അരഹന്തോതി ലദ്ധസദ്ദാനം അരഹതം. ദസ്സനം ഹോതീതി പസാദസോമ്മാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതി. സചേ പന അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ഏകം പദമ്പി സോതും ലഭിസ്സാമ, സാധുതരംയേവ ഭവിസ്സതീതി ഏവം അജ്ഝാസയം കത്വാ.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി സബ്ബകിച്ചാനി പഹായ തുട്ഠമാനസാ ആഗമംസു. ഏതദവോചുന്തി ദുവിധാ ഹി പുച്ഛാ അഗാരികപുച്ഛാ അനഗാരികപുച്ഛാ ച. തത്ഥ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസല’’ന്തി ഇമിനാ നയേന അഗാരികപുച്ഛാ ആഗതാ. ‘‘ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി ഇമിനാ നയേന അനഗാരികപുച്ഛാ. ഇമേ പന അത്തനോ അനുരൂപം അഗാരികപുച്ഛം പുച്ഛന്താ ഏതം, ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ’’തിആദിവചനം അവോചും. തേസം ഭഗവാ യഥാ ന സക്കോന്തി സല്ലക്ഖേതും, ഏവം സംഖിത്തേനേവ താവ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ, അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ ഗഹപതയോതിആദിമാഹ. കസ്മാ പന ഭഗവാ യഥാ ന സല്ലക്ഖേന്തി, ഏവം വിസ്സജ്ജേസീതി? പണ്ഡിതമാനികാ ഹി തേ; ആദിതോവ മാതികം അട്ഠപേത്വാ യഥാ സല്ലക്ഖേന്തി, ഏവം അത്ഥേ വിത്ഥാരിതേ, ദേസനം ഉത്താനികാതി മഞ്ഞന്താ അവജാനന്തി, മയമ്പി കഥേന്താ ഏവമേവ കഥേയ്യാമാതി വത്താരോ ഭവന്തി. തേന നേസം ഭഗവാ യഥാ ന സക്കോന്തി സല്ലക്ഖേതും, ഏവം സംഖിത്തേനേവ താവ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി. തതോ സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്തേഹി വിത്ഥാരദേസനം യാചിതോ വിത്ഥാരേന ദേസേതും, തേന ഹി ഗഹപതയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ തേന ഹീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. യസ്മാ മം തുമ്ഹേ യാചഥ, തസ്മാതി അത്ഥോ.

൪൪൦. തിവിധന്തി തീഹി കോട്ഠാസേഹി. കായേനാതി കായദ്വാരേന. അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാതി അധമ്മചരിയസങ്ഖാതാ വിസമചരിയാ. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ, അധമ്മസ്സ ചരിയാ അധമ്മചരിയാ, അധമ്മകരണന്തി അത്ഥോ. വിസമാ ചരിയാ, വിസമസ്സ വാ കമ്മസ്സ ചരിയാതി വിസമചരിയാ. അധമ്മചരിയാ ച സാ വിസമചരിയാ ചാതി അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ. ഏതേനുപായേന സബ്ബേസു കണ്ഹസുക്കപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ലുദ്ദോതി കക്ഖളോ. ദാരുണോതി സാഹസികോ. ലോഹിതപാണീതി പരം ജീവിതാ വോരോപേന്തസ്സ പാണീ ലോഹിതേന ലിപ്പന്തി. സചേപി ന ലിപ്പന്തി, തഥാവിധോ ലോഹിതപാണീത്വേവ വുച്ചതി. ഹതപ്പഹതേ നിവിട്ഠോതി ഹതേ ച പരസ്സ പഹാരദാനേ, പഹതേ ച പരമാരണേ നിവിട്ഠോ. അദയാപന്നോതി നിക്കരുണതം ആപന്നോ.

യം തം പരസ്സാതി യം തം പരസ്സ സന്തകം. പരവിത്തൂപകരണന്തി തസ്സേവ പരസ്സ വിത്തൂപകരണം തുട്ഠിജനനം പരിക്ഖാരഭണ്ഡകം. ഗാമഗതം വാതി അന്തോഗാമേ വാ ഠപിതം. അരഞ്ഞഗതം വാതി അരഞ്ഞേ രുക്ഖഗ്ഗപബ്ബതമത്ഥകാദീസു വാ ഠപിതം. അദിന്നന്തി തേഹി പരേഹി കായേന വാ വാചായ വാ അദിന്നം. ഥേയ്യസങ്ഖാതന്തി ഏത്ഥ ഥേനോതി ചോരോ. ഥേനസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം, അവഹരണചിത്തസ്സേതം അധിവചനം. സങ്ഖാ സങ്ഖാതന്തി അത്ഥതോ ഏകം, കോട്ഠാസസ്സേതം അധിവചനം, ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തിആദീസു വിയ. ഥേയ്യഞ്ച തം സങ്ഖാതഞ്ചാതി ഥേയ്യസങ്ഖാതം, ഥേയ്യചിത്തസങ്ഖാതോ ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. കരണത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം, തസ്മാ ഥേയ്യസങ്ഖാതേനാതി അത്ഥതോ ദട്ഠബ്ബം.

മാതുരക്ഖിതാതിആദീസു യം പിതരി നട്ഠേ വാ മതേ വാ ഘാസച്ഛാദനാദീഹി പടിജഗ്ഗമാനാ, വയപത്തം കുലഘരേ ദസ്സാമീതി മാതാ രക്ഖതി, അയം മാതുരക്ഖിതാ നാമ. ഏതേനുപായേന പിതുരക്ഖിതാദയോപി വേദിതബ്ബാ. സഭാഗകുലാനി പന കുച്ഛിഗതേസുപി ഗബ്ഭേസു കതികം കരോന്തി – ‘‘സചേ മയ്ഹം പുത്തോ ഹോതി, തുയ്ഹം ധീതാ, അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും ന ലഭിസ്സതി, മയ്ഹം പുത്തസ്സേവ ഹോതൂ’’തി. ഏവം ഗബ്ഭേപി പരിഗ്ഗഹിതാ സസ്സാമികാ നാമ. ‘‘യോ ഇത്ഥന്നാമം ഇത്ഥിം ഗച്ഛതി, തസ്സ ഏത്തകോ ദണ്ഡോ’’തി ഏവം ഗാമം വാ ഗേഹം വാ വീഥിം വാ ഉദ്ദിസ്സ ഠപിതദണ്ഡാ, പന സപരിദണ്ഡാ നാമ. അന്തമസോ മാലാഗുണപരിക്ഖിത്താപീതി യാ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന, ‘‘ഏസാ മേ ഭരിയാ ഭവിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ തസ്സാ ഉപരി കേനചി മാലാഗുണം ഖിപന്തേന മാലാഗുണമത്തേനാപി പരിക്ഖിത്താ ഹോതി. തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതീതി ഏവരൂപാസു ഇത്ഥീസു സമ്മാദിട്ഠിസുത്തേ വുത്തമിച്ഛാചാരലക്ഖണവസേന വീതിക്കമം കത്താ ഹോതി.

സഭാഗതോതി സഭായം ഠിതോ. പരിസാഗതോതി പരിസായം ഠിതോ. ഞാതിമജ്ഝഗതോതി ദായാദാനം മജ്ഝേ ഠിതോ. പൂഗമജ്ഝഗതോതി സേനീനം മജ്ഝേ ഠിതോ. രാജകുലമജ്ഝഗതോതി രാജകുലസ്സ മജ്ഝേ മഹാവിനിച്ഛയേ ഠിതോ. അഭിനീതോതി പുച്ഛനത്ഥായ നീതോ. സക്ഖിപുട്ഠോതി സക്ഖിം കത്വാ പുച്ഛിതോ. ഏഹമ്ഭോ പുരിസാതി ആലപനമേതം. അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാതി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ ഹത്ഥപാദാദിഹേതു വാ ധനഹേതു വാ. ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാതി ഏത്ഥ ആമിസന്തി ലാഭോ അധിപ്പേതോ. കിഞ്ചിക്ഖന്തി യം വാ തം വാ അപ്പമത്തകം. അന്തമസോ തിത്തിരവട്ടകസപ്പിപിണ്ഡനവനീതപിണ്ഡാദിമത്തകസ്സപി ലഞ്ജസ്സ ഹേതൂതി അത്ഥോ. സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതീതി ജാനന്തോയേവ മുസാവാദം കത്താ ഹോതി.

ഇമേസം ഭേദായാതി യേസം ഇതോതി വുത്താനം സന്തികേ സുതം ഹോതി, തേസം ഭേദായ. അമൂസം ഭേദായാതി യേസം അമുത്രാതി വുത്താനം സന്തികേ സുതം ഹോതി, തേസം ഭേദായ. ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേദകാതി ഏവം സമഗ്ഗാനം വാ ദ്വിന്നം സഹായകാനം ഭേദം കത്താ. ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാതി സുട്ഠു കതം തയാ, തം പജഹന്തേന കതിപാഹേനേവ തേ മഹന്തം അനത്ഥം കരേയ്യാതി ഏവം ഭിന്നാനം പുന അസംസന്ദനായ അനുപ്പദാതാ ഉപത്ഥമ്ഭേതാ കാരണം ദസ്സേതാതി അത്ഥോ. വഗ്ഗോ ആരാമോ അഭിരതിട്ഠാനമസ്സാതി വഗ്ഗാരാമോ. വഗ്ഗരതോതി വഗ്ഗേസു രതോ. വഗ്ഗേ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ നന്ദതീതി വഗ്ഗനന്ദീ. വഗ്ഗകരണിം വാചന്തി യാ വാചാ സമഗ്ഗേപി സത്തേ വഗ്ഗേ കരോതി ഭിന്ദതി, തം കലഹകാരണം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

അണ്ഡകാതി യഥാ സദോസേ രുക്ഖേ അണ്ഡകാനി ഉട്ഠഹന്തി, ഏവം സദോസതായ ഖുംസനാവമ്ഭനാദിവചനേഹി അണ്ഡകാ ജാതാ. കക്കസാതി പൂതികാ. യഥാ നാമ പൂതികരുക്ഖോ കക്കസോ ഹോതി പഗ്ഘരിതചുണ്ണോ, ഏവം കക്കസാ ഹോതി, സോതം ഘംസമാനാ വിയ പവിസതി. തേന വുത്തം ‘‘കക്കസാ’’തി. പരകടുകാതി പരേസം കടുകാ അമനാപാ ദോസജനനീ. പരാഭിസജ്ജനീതി കുടിലകണ്ടകസാഖാ വിയ മമ്മേസു വിജ്ഝിത്വാ പരേസം അഭിസജ്ജനീ ഗന്തുകാമാനമ്പി ഗന്തും അദത്വാ ലഗ്ഗനകാരീ. കോധസാമന്താതി കോധസ്സ ആസന്നാ. അസമാധിസംവത്തനികാതി അപ്പനാസമാധിസ്സ വാ ഉപചാരസമാധിസ്സ വാ അസംവത്തനികാ. ഇതി സബ്ബാനേവ താനി സദോസവാചായ വേവചനാനി.

അകാലവാദീതി അകാലേന വത്താ. അഭൂതവാദീതി യം നത്ഥി, തസ്സ വത്താ. അനത്ഥവാദീതി അകാരണനിസ്സിതം വത്താ. അധമ്മവാദീതി അസഭാവം വത്താ. അവിനയവാദീതി അസംവരവിനയപടിസംയുത്തസ്സ വത്താ. അനിധാനവതി വാചന്തി ഹദയമഞ്ജൂസായം നിധേതും അയുത്തം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. അകാലേനാതി വത്തബ്ബകാലസ്സ പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാ അയുത്തകാലേ വത്താ ഹോതി. അനപദേസന്തി സുത്താപദേസവിരഹിതം. അപരിയന്തവതിന്തി അപരിച്ഛേദം, സുത്തം വാ ജാതകം വാ നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ഉപലബ്ഭം വാ ഉപമം വാ വത്ഥും വാ ആഹരിത്വാ ബാഹിരകഥംയേവ കഥേതി. നിക്ഖിത്തം നിക്ഖിത്തമേവ ഹോതി. ‘‘സുത്തം നു ഖോ കഥേതി ജാതകം നു ഖോ, നസ്സ അന്തം വാ കോടിം വാ പസ്സാമാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. യഥാ വടരുക്ഖസാഖാനം ഗതഗതട്ഠാനേ പാരോഹാ ഓതരന്തി, ഓതിണ്ണോതിണ്ണട്ഠാനേ സമ്പജ്ജിത്വാ പുന വഡ്ഢന്തിയേവ. ഏവം അഡ്ഢയോജനമ്പി യോജനമ്പി ഗച്ഛന്തിയേവ, ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ പന മൂലരുക്ഖോ വിനസ്സതി, പവേണിജാതകാവ തിട്ഠന്തി. ഏവമയമ്പി നിഗ്രോധധമ്മകഥികോ നാമ ഹോതി; നിക്ഖിത്തം നിക്ഖിത്തമത്തമേവ കത്വാ പസ്സേനേവ പരിഹരന്തോ ഗച്ഛതി. യോ പന ബഹുമ്പി ഭണന്തോ ഏതദത്ഥമിദം വുത്തന്തി ആഹരിത്വാ ജാനാപേതും സക്കോതി, തസ്സ കഥേതും വട്ടതി. അനത്ഥസംഹിതന്തി ന അത്ഥനിസ്സിതം.

അഭിജ്ഝാതാ ഹോതീതി അഭിജ്ഝായ ഓലോകേതാ ഹോതി. അഹോ വതാതി പത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ. അഭിജ്ഝായ ഓലോകിതമത്തകേന ചേത്ഥ കമ്മപഥഭേദോ ന ഹോതി. യദാ പന, ‘‘അഹോ വതിദം മമ സന്തകം അസ്സ, അഹമേത്ഥ വസം വത്തേയ്യ’’ന്തി അത്തനോ പരിണാമേതി, തദാ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, അയമിധ അധിപ്പേതോ.

ബ്യാപന്നചിത്തോതി വിപന്നചിത്തോ പൂതിഭൂതചിത്തോ. പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോതി ദോസേന ദുട്ഠചിത്തസങ്കപ്പോ. ഹഞ്ഞന്തൂതി ഘാതിയന്തൂ. വജ്ഝന്തൂതി വധം പാപുണന്തു. മാ വാ അഹേസുന്തി കിഞ്ചിപി മാ അഹേസും. ഇധാപി കോപമത്തകേന കമ്മപഥഭേദോ ന ഹോതി. ഹഞ്ഞന്തൂതിആദിചിന്തനേനേവ ഹോതി, തസ്മാ ഏവം വുത്തം.

മിച്ഛാദിട്ഠികോതി അകുസലദസ്സനോ. വിപരീതദസ്സനോതി വിപല്ലത്ഥദസ്സനോ. നത്ഥി ദിന്നന്തി ദിന്നസ്സ ഫലാഭാവം സന്ധായ വദതി. യിട്ഠം വുച്ചതി മഹായാഗോ. ഹുതന്തി പഹേണകസക്കാരോ അധിപ്പേതോ, തമ്പി ഉഭയം ഫലാഭാവമേവ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. സുകതദുക്കടാനന്തി സുകതദുക്കടാനം, കുസലാകുസലാനന്തി അത്ഥോ. ഫലം വിപാകോതി യം ഫലന്തി വാ വിപാകോതി വാ വുച്ചതി, തം നത്ഥീതി വദതി. നത്ഥി അയം ലോകോതി പരലോകേ ഠിതസ്സ അയം ലോകോ നത്ഥി. നത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇധ ലോകേ ഠിതസ്സപി പരലോകോ നത്ഥി, സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീതി ദസ്സേതി. നത്ഥി മാതാ നത്ഥി പിതാതി തേസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം ഫലാഭാവവസേന വദതി. നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാതി ചവിത്വാ ഉപപജ്ജനകസത്താ നാമ നത്ഥീതി വദതി. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീതി യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ സയം പച്ചക്ഖം കത്വാ പവേദേന്തി, തേ നത്ഥീതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം അഭാവം ദീപേതി, ഏത്താവതാ ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി കഥിതാ ഹോതി.

൪൪൧. പാണാതിപാതം പഹായാതിആദയോ സത്ത കമ്മപഥാ ചൂളഹത്ഥിപദേ വിത്ഥാരിതാ. അനഭിജ്ഝാദയോ ഉത്താനത്ഥായേവ.

൪൪൨. സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യന്തി സഹഭാവം ഉപഗച്ഛേയ്യം. ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനന്തി പഠമജ്ഝാനഭൂമിദേവാനം. ആഭാനം ദേവാനന്തി ആഭാ നാമ വിസും നത്ഥി, പരിത്താഭഅപ്പമാണാഭആഭസ്സരാനമേതം അധിവചനം. പരിത്താഭാനന്തിആദി പന ഏകതോ അഗ്ഗഹേത്വാ തേസംയേവ ഭേദതോ ഗഹണം. പരിത്തസുഭാനന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഭഗവാ ആസവക്ഖയം ദസ്സേത്വാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസി.

ഇധ ഠത്വാ പന ദേവലോകാ സമാനേതബ്ബാ. തിസ്സന്നം താവ ഝാനഭൂമീനം വസേന നവ ബ്രഹ്മലോകാ, പഞ്ച സുദ്ധാവാസാ ചതൂഹി ആരൂപേഹി സദ്ധിം നവാതി അട്ഠാരസ, വേഹപ്ഫലേഹി സദ്ധിം ഏകൂനവീസതി, തേ അസഞ്ഞം പക്ഖിപിത്വാ വീസതി ബ്രഹ്മലോകാ ഹോന്തി, ഏവം ഛഹി കാമാവചരേഹി സദ്ധിം ഛബ്ബീസതി ദേവലോകാ നാമ. തേസം സബ്ബേസമ്പി ഭഗവതാ ദസകുസലകമ്മപഥേഹി നിബ്ബത്തി ദസ്സിതാ.

തത്ഥ ഛസു താവ കാമാവചരേസു തിണ്ണം സുചരിതാനം വിപാകേനേവ നിബ്ബത്തി ഹോതി. ഉപരിദേവലോകാനം പന ഇമേ കമ്മപഥാ ഉപനിസ്സയവസേന കഥിതാ. ദസ കുസലകമ്മപഥാ ഹി സീലം, സീലവതോ ച കസിണപരികമ്മം ഇജ്ഝതീതി. സീലേ പതിട്ഠായ കസിണപരികമ്മം കത്വാ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തതി; ദുതിയാദീനി ഭാവേത്വാ ദുതിയജ്ഝാനഭൂമിആദീസു നിബ്ബത്തതി; രൂപാവചരജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠിതോ പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു നിബ്ബത്തതി; രൂപാവചരജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ അരൂപാവചരസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേത്വാ ചതൂസു അരൂപേസു നിബ്ബത്തതി; രൂപാരൂപജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. അസഞ്ഞഭവോ പന ബാഹിരകാനം താപസപരിബ്ബാജകാനം ആചിണ്ണോതി ഇധ ന നിദ്ദിട്ഠോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സാലേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.