൯. മഹാഅസ്സപുരസുത്തവണ്ണനാ

൪൧൫. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാഅസ്സപുരസുത്തം. തത്ഥ അങ്ഗേസൂതി അങ്ഗാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീസദ്ദേന ‘‘അങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി, തസ്മിം അങ്ഗേസു ജനപദേ. അസ്സപുരം നാമ അങ്ഗാനം നിഗമോതി അസ്സപുരന്തി നഗരനാമേന ലദ്ധവോഹാരോ അങ്ഗാനം ജനപദസ്സ ഏകോ നിഗമോ, തം ഗോചരഗാമം കത്വാ വിഹരതീതി അത്ഥോ. ഭഗവാ ഏതദവോചാതി ഏതം ‘‘സമണാ സമണാതി വോ, ഭിക്ഖവേ, ജനോ സഞ്ജാനാതീ’’തിആദിവചനമവോച.

കസ്മാ പന ഏവം അവോചാതി. തസ്മിം കിര നിഗമേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ ബുദ്ധമാമകാ ധമ്മമാമകാ സങ്ഘമാമകാ, തദഹുപബ്ബജിതസാമണേരമ്പി വസ്സസതികത്ഥേരസദിസം കത്വാ പസംസന്തി; പുബ്ബണ്ഹസമയം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പിണ്ഡായ പവിസന്തം ദിസ്വാ ബീജനങ്ഗലാദീനി ഗഹേത്വാ ഖേത്തം ഗച്ഛന്താപി, ഫരസുആദീനി ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസന്താപി താനി ഉപകരണാനി നിക്ഖിപിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസീദനട്ഠാനം ആസനസാലം വാ മണ്ഡപം വാ രുക്ഖമൂലം വാ സമ്മജ്ജിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ അരജപാനീയം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ദത്വാ കതഭത്തകിച്ചം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉയ്യോജേത്വാ തതോ താനി ഉപകരണാനി ആദായ ഖേത്തം വാ അരഞ്ഞം വാ ഗന്ത്വാ അത്തനോ കമ്മാനി കരോന്തി, കമ്മന്തട്ഠാനേപി നേസം അഞ്ഞാ കഥാ നാമ നത്ഥി. ചത്താരോ മഗ്ഗട്ഠാ ചത്താരോ ഫലട്ഠാതി അട്ഠ പുഗ്ഗലാ അരിയസങ്ഘോ നാമ; തേ ‘‘ഏവരൂപേന സീലേന, ഏവരൂപേന ആചാരേന, ഏവരൂപായ പടിപത്തിയാ സമന്നാഗതാ ലജ്ജിനോ പേസലാ ഉളാരഗുണാ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സേവ വണ്ണം കഥേന്തി. കമ്മന്തട്ഠാനതോ ആഗന്ത്വാ ഭുത്തസായമാസാ ഘരദ്വാരേ നിസിന്നാപി, സയനിഘരം പവിസിത്വാ നിസിന്നാപി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സേവ വണ്ണം കഥേന്തി. ഭഗവാ തേസം മനുസ്സാനം നിപച്ചകാരം ദിസ്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പിണ്ഡപാതാപചായനേ നിയോജേത്വാ ഏതദവോച.

യേ ധമ്മാ സമണകരണാ ച ബ്രാഹ്മണകരണാ ചാതി യേ ധമ്മാ സമാദായ പരിപൂരിതാ സമിതപാപസമണഞ്ച ബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണഞ്ച കരോന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സമണസ്സ സമണിയാനി സമണകരണീയാനി. കതമാനി തീണി? അധിസീലസിക്ഖാസമാദാനം, അധിചിത്തസിക്ഖാസമാദാനം, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാസമാദാന’’ന്തി (അ. നി. ൩.൮൨) ഏത്ഥ പന സമണേന കത്തബ്ബധമ്മാ വുത്താ. തേപി ച സമണകരണാ ഹോന്തിയേവ. ഇധ പന ഹിരോത്തപ്പാദിവസേന ദേസനാ വിത്ഥാരിതാ. ഏവം നോ അയം അമ്ഹാകന്തി ഏത്ഥ നോതി നിപാതമത്തം. ഏവം അയം അമ്ഹാകന്തി അത്ഥോ. മഹപ്ഫലാ മഹാനിസംസാതി ഉഭയമ്പി അത്ഥതോ ഏകമേവ. അവഞ്ഝാതി അമോഘാ. സഫലാതി അയം തസ്സേവ അത്ഥോ. യസ്സാ ഹി ഫലം നത്ഥി, സാ വഞ്ഝാ നാമ ഹോതി. സഉദ്രയാതി സവഡ്ഢി, ഇദം സഫലതായ വേവചനം. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏവം തുമ്ഹേഹി സിക്ഖിതബ്ബം. ഇതി ഭഗവാ ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേന ഹിരോത്തപ്പാദീനം ധമ്മാനം വണ്ണം കഥേസി. കസ്മാ? വചനപഥപച്ഛിന്ദനത്ഥം. സചേ ഹി കോചി അചിരപബ്ബജിതോ ബാലഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘‘ഭഗവാ ഹിരോത്തപ്പാദിധമ്മേ സമാദായ വത്തഥാതി വദതി, കോ നു ഖോ തേസം സമാദായ വത്തനേ ആനിസംസോ’’തി? തസ്സ വചനപഥപച്ഛിന്ദനത്ഥം. അയഞ്ച ആനിസംസോ, ഇമേ ഹി ധമ്മാ സമാദായ പരിപൂരിതാ സമിതപാപസമണം നാമ ബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണം നാമ കരോന്തി, ചതുപച്ചയലാഭം ഉപ്പാദേന്തി, പച്ചയദായകാനം മഹപ്ഫലതം സമ്പാദേന്തി, പബ്ബജ്ജം അവഞ്ഝം സഫലം സഉദ്രയം കരോന്തീതി വണ്ണം അഭാസി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന വണ്ണകഥാ സതിപട്ഠാനേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

൪൧൬. ഹിരോത്തപ്പേനാതി ‘‘യം ഹിരീയതി ഹിരീയിതബ്ബേന, ഓത്തപ്പതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൩൧) ഏവം വിത്ഥാരിതായ ഹിരിയാ ചേവ ഓത്തപ്പേന ച. അപിചേത്ഥ അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ, ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം. അത്താധിപതേയ്യാ ഹിരീ, ലോകാധിപതേയ്യം ഓത്തപ്പം. ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാ ഹിരീ, ഭയസഭാവസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം, വിത്ഥാരകഥാ പനേത്ഥ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ. അപിച ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ലോകം പാലനതോ ലോകപാലധമ്മാ നാമാതി കഥിതാ. യഥാഹ – ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി. കതമേ ദ്വേ? ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി. ഇമേ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം ന പാലേയ്യും, നയിധ പഞ്ഞായേഥ, ‘മാതാ’തി വാ, ‘മാതുച്ഛാ’തി വാ, ‘മാതുലാനീ’തി വാ, ‘ആചരിയഭരിയാ’തി വാ, ‘ഗരൂനം ദാരാ’തി വാ, സമ്ഭേദം ലോകോ അഗമിസ്സ, യഥാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ സോണസിങ്ഗാലാ’’തി (അ. നി. ൨.൯). ഇമേയേവ ജാതകേ ‘‘ദേവധമ്മാ’’തി കഥിതാ. യഥാഹ –

‘‘ഹിരിഓത്തപ്പസമ്പന്നാ, സുക്കധമ്മസമാഹിതാ;

സന്തോ സപ്പുരിസാ ലോകേ, ദേവധമ്മാതി വുച്ചരേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൬);

മഹാചുന്ദത്ഥേരസ്സ പന കിലേസസല്ലേഖനപടിപദാതി കത്വാ ദസ്സിതാ. യഥാഹ – ‘‘പരേ അഹിരികാ ഭവിസ്സന്തി, മയമേത്ഥ ഹിരിമനാ ഭവിസ്സാമാതി സല്ലേഖോ കരണീയോ. പരേ അനോത്താപീ ഭവിസ്സന്തി, മയമേത്ഥ ഓത്താപീ ഭവിസ്സാമാതി സല്ലേഖോ കരണീയോ’’തി (മ. നി. ൧.൮൩). ഇമേവ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ ഓവാദൂപസമ്പദാതി കത്വാ ദസ്സിതാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘തസ്മാ തിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം, തിബ്ബം മേ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഭവിസ്സതി ഥേരേസു നവേസു മജ്ഝിമേസൂതി. ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൪). ഇധ പനേതേ സമണധമ്മാ നാമാതി ദസ്സിതാ.

യസ്മാ പന ഏത്താവതാ സാമഞ്ഞത്ഥോ മത്ഥകം പത്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ അപരേപി സമണകരണധമ്മേ ദസ്സേതും സിയാ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സാമഞ്ഞത്ഥോതി സംയുത്തകേ താവ, ‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സാമഞ്ഞം? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. സേയ്യഥിദം, സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി, ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സാമഞ്ഞം. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സാമഞ്ഞത്ഥോ? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സാമഞ്ഞത്ഥോ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬) മഗ്ഗോ ‘‘സാമഞ്ഞ’’ന്തി, ഫലനിബ്ബാനാനി ‘‘സാമഞ്ഞത്ഥോ’’തി വുത്താനി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ മഗ്ഗമ്പി ഫലമ്പി ഏകതോ കത്വാ സാമഞ്ഞത്ഥോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ. ആരോചയാമീതി കഥേമി. പടിവേദയാമീതി ജാനാപേമി.

൪൧൭. പരിസുദ്ധോ നോ കായസമാചാരോതി ഏത്ഥ കായസമാചാരോ പരിസുദ്ധോ അപരിസുദ്ധോതി ദുവിധോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു പാണം ഹനതി അദിന്നം ആദിയതി, കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, തസ്സ കായസമാചാരോ അപരിസുദ്ധോ നാമ, അയം പന കമ്മപഥവസേനേവ വാരിതോ. യോ പന പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ പരം പോഥേതി വിഹേഠേതി, തസ്സ കായസമാചാരോ അപരിസുദ്ധോ നാമ, അയമ്പി സിക്ഖാപദബദ്ധേനേവ പടിക്ഖിത്തോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഉഭയമ്പേതം അകഥേത്വാ പരമസല്ലേഖോ നാമ കഥിതോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു പാനീയഘടേ വാ പാനീയം പിവന്താനം, പത്തേ വാ ഭത്തം ഭുഞ്ജന്താനം കാകാനം നിവാരണവസേന ഹത്ഥം വാ ദണ്ഡം വാ ലേഡ്ഡും വാ ഉഗ്ഗിരതി, തസ്സ കായസമാചാരോ അപരിസുദ്ധോ. വിപരീതോ പരിസുദ്ധോ നാമ. ഉത്താനോതി ഉഗ്ഗതോ പാകടോ. വിവടോതി അനാവടോ അസഞ്ഛന്നോ. ഉഭയേനാപി പരിസുദ്ധതംയേവ ദീപേതി. ന ച ഛിദ്ദവാതി സദാ ഏകസദിസോ അന്തരന്തരേ ഛിദ്ദരഹിതോ. സംവുതോതി കിലേസാനം ദ്വാര പിദഹനേന പിദഹിതോ, ന വജ്ജപടിച്ഛാദനത്ഥായ.

൪൧൮. വചീസമാചാരേപി യോ ഭിക്ഖു മുസാ വദതി, പിസുണം കഥേതി, ഫരുസം ഭാസതി, സമ്ഫം പലപതി, തസ്സ വചീസമാചാരോ അപരിസുദ്ധോ നാമ. അയം പന കമ്മപഥവസേന വാരിതോ. യോ പന ഗഹപതികാതി വാ ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ ആദീഹി ഖുംസേന്തോ വദതി, തസ്സ വചീസമാചാരോ അപരിസുദ്ധോ നാമ. അയം പന സിക്ഖാപദബദ്ധേനേവ പടിക്ഖിത്തോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഉഭയമ്പേതം അകഥേത്വാ പരമസല്ലേഖോ നാമ കഥിതോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു ദഹരേന വാ സാമണേരേന വാ, ‘‘കച്ചി, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായം പസ്സഥാ’’തി വുത്തേ, സമ്ബഹുലാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിയോ ഏകസ്മിം പദേസേ വിചദിംസു, ഉപജ്ഝായോ തേ വിക്കായികസാകഭണ്ഡികം ഉക്ഖിപിത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന ഹസാധിപ്പായോപി ഏവരൂപം കഥം കഥേതി, തസ്സ വചീസമാചാരോ അപരിസുദ്ധോ. വിപരീതോ പരിസുദ്ധോ നാമ.

൪൧൯. മനോസമാചാരേ യോ ഭിക്ഖു അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, തസ്സ മനോസമാചാരോ അപരിസുദ്ധോ നാമ. അയം പന കമ്മപഥവസേനേവ വാരിതോ. യോ പന ഉപനിക്ഖിത്തം ജാതരൂപരജതം സാദിയതി, തസ്സ മനോസമാചാരോ അപരിസുദ്ധോ നാമ. അയമ്പി സിക്ഖാപദബദ്ധേനേവ പടിക്ഖിത്തോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഉഭയമ്പേതം അകഥേത്വാ പരമസല്ലേഖോ നാമ കഥിതോ. യോ പന ഭിക്ഖു കാമവിതക്കം വാ ബ്യാപാദവിതക്കം വാ വിഹിംസാവിതക്കം വാ വിതക്കേതി, തസ്സ മനോസമാചാരോ അപരിസുദ്ധോ. വിപരീതോ പരിസുദ്ധോ നാമ.

൪൨൦. ആജീവസ്മിം യോ ഭിക്ഖു ആജീവഹേതു വേജ്ജകമ്മം പഹിണഗമനം ഗണ്ഡഫാലനം കരോതി, അരുമക്ഖനം ദേതി, തേലം പചതീതി ഏകവീസതിഅനേസനാവസേന ജീവികം കപ്പേതി. യോ വാ പന വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, തസ്സ ആജീവോ അപരിസുദ്ധോ നാമ. അയം പന സിക്ഖാപദബദ്ധേനേവ പടിക്ഖിത്തോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഉഭയമ്പേതം അകഥേത്വാ പരമസല്ലേഖോ നാമ കഥിതോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു സപ്പിനവനീതതേലമധുഫാണിതാദീനി ലഭിത്വാ, ‘‘സ്വേ വാ പുനദിവസേ വാ ഭവിസ്സതീ’’തി സന്നിധികാരകം പരിഭുഞ്ജതി, യോ വാ പന നിമ്ബങ്കുരാദീനി ദിസ്വാ സാമണേരേ വദതി – ‘‘അംങ്കുരേ ഖാദഥാ’’തി, സാമണേരാ ഥേരോ ഖാദിതുകാമോതി കപ്പിയം കത്വാ ദേന്തി, ദഹരേ പന സാമണേരേ വാ പാനീയം പിവഥ, ആവുസോതി വദതി, തേ ഥേരോ പാനീയം പിവിതുകാമോതി പാനീയസങ്ഖം ധോവിത്വാ ദേന്തി, തമ്പി പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ആജീവോ അപരിസുദ്ധോ നാമ ഹോതി. വിപരീതോ പരിസുദ്ധോ നാമ.

൪൨൨. മത്തഞ്ഞൂതി പരിയേസനപടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗേസു മത്തഞ്ഞൂ, യുത്തഞ്ഞൂ, പമാണഞ്ഞൂ.

൪൨൩. ജാഗരിയമനുയുത്താതി രത്തിന്ദിവം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേ നിദ്ദായ ഓകാസം ദത്വാ പഞ്ച കോട്ഠാസേ ജാഗരിയമ്ഹി യുത്താ പയുത്താ. സീഹസേയ്യന്തി ഏത്ഥ കാമഭോഗിസേയ്യാ, പേതസേയ്യാ, സീഹസേയ്യാ, തഥാഗതസേയ്യാതി ചതസ്സോ സേയ്യാ. തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, കാമഭോഗീ സത്താ വാമേന പസ്സേന സേന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം കാമഭോഗിസേയ്യാ, തേസു ഹി യേഭുയ്യേന ദക്ഖിണപസ്സേന സയാനോ നാമ നത്ഥി.

‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, പേതാ ഉത്താനാ സേന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം പേതസേയ്യാ, പേതാ ഹി അപ്പമംസലോഹിതത്താ അട്ഠിസങ്ഘാതജടിതാ ഏകേന പസ്സേന സയിതും ന സക്കോന്തി, ഉത്താനാവ സേന്തി.

‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, സീഹോ മിഗരാജാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി അനുപക്ഖിപിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സേതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം സീഹസേയ്യാ. തേജുസ്സദത്താ ഹി സീഹോ മിഗരാജാ ദ്വേ പുരിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠാനേ പച്ഛിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠപേത്വാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദപച്ഛിമപാദനങ്ഗുട്ഠാനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേത്വാ ദ്വിന്നം പുരിമപാദാനം മത്ഥകേ സീസം ഠപേത്വാ സയതി. ദിവസമ്പി സയിത്വാ പബുജ്ഝമാനോ ന ഉത്രാസന്തോ പബുജ്ഝതി. സീസം പന ഉക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദാനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേതി. സചേ കിഞ്ചി ഠാനം വിജഹിത്വാ ഠിതം ഹോതി, ‘‘നയിദം തുയ്ഹം ജാതിയാ, ന സൂരഭാവസ്സ ച അനുരൂപ’’ന്തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ തത്ഥേവ സയതി, ന ഗോചരായ പക്കമതി. അവിജഹിത്വാ ഠിതേ പന ‘‘തുയ്ഹം ജാതിയാ സൂരഭാവസ്സ ച അനുരൂപമിദ’’ന്തി ഹട്ഠതുട്ഠോ ഉട്ഠായ സീഹവിജമ്ഭിതം വിജമ്ഭിത്വാ കേസരഭാരം വിധുനിത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമതി. ചതുത്ഥജ്ഝാനസേയ്യാ പന തഥാഗതസേയ്യാതി വുച്ചതി. താസു ഇധ സീഹസേയ്യാ ആഗതാ. അയഞ്ഹി തേജുസ്സദഇരിയാപഥത്താ ഉത്തമസേയ്യാ നാമ. പാദേ പാദന്തി ദക്ഖിണപാദേ വാമപാദം. അച്ചാധായാതി അതിആധായ ഈസകം അതിക്കമ്മ ഠപേത്വാ, ഗോപ്ഫകേന ഹി ഗോപ്ഫകേ, ജാണുനാ വാ ജാണുമ്ഹി സങ്ഘട്ടിയമാനേ അഭിണ്ഹം വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഹോതി, സേയ്യാ അഫാസുകാ ഹോതി. യഥാ പന ന സങ്ഘട്ടേതി, ഏവം അതിക്കമ്മ ഠപിതേ വേദനാ നുപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, സേയ്യാ ഫാസുകാ ഹോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ.

൪൨൫. അഭിജ്ഝം ലോകേതിആദി ചൂളഹത്ഥിപദേ വിത്ഥാരിതം.

൪൨൬. യാ പനായം സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേതി ഉപമാ വുത്താ. തത്ഥ ഇണം ആദായാതി വഡ്ഢിയാ ധനം ഗഹേത്വാ. ബ്യന്തീ കരേയ്യാതി വിഗതന്താനി കരേയ്യ. യഥാ തേസം കാകണികമത്തോപി പരിയന്തോ നാമ നാവസിസ്സതി, ഏവം കരേയ്യ, സബ്ബസോ പടിനിയ്യാതേയ്യാതി അത്ഥോ. തതോനിദാനന്തി ആണണ്യനിദാനം. സോ ഹി അണണോമ്ഹീതി ആവജ്ജന്തോ ബലവപാമോജ്ജം ലഭതി, ബലവസോമനസ്സമധിഗച്ഛതി. തേന വുത്തം – ‘‘ലഭേഥ പാമോജ്ജം, അധിഗച്ഛേയ്യ സോമനസ്സ’’ന്തി.

വിസഭാഗവേദനുപ്പത്തിയാ കകചേനേവ ചതുഇരിയാപഥം ഛിന്ദന്തോ ആബാധതീതി ആബാധോ, സ്വാസ്സ അത്ഥീതി ആബാധികോ. തംസമുട്ഠാനേന ദുക്ഖേന ദുക്ഖിതോ. അധിമത്തഗിലാനോതി ബാള്ഹഗിലാനോ. നച്ഛാദേയ്യാതി അധിമത്തബ്യാധിപരേതതായ ന രുച്ചേയ്യ. ബലമത്താതി ബലമേവ, ബലഞ്ചസ്സ കായേ ന ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. തതോനിദാനന്തി ആരോഗ്യനിദാനം, തസ്സ ഹി അരോഗോമ്ഹീതി ആവജ്ജയതോ തദുഭയം ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘ലഭേഥ പാമോജ്ജം, അധിഗച്ഛേയ്യ സോമനസ്സ’’ന്തി. ന ചസ്സ കിഞ്ചി ഭോഗാനം വയോതി കാകണികമത്തമ്പി ഭോഗാനം വയോ ന ഭവേയ്യ. തതോനിദാനന്തി ബന്ധനാമോക്ഖനിദാനം, സേസം വുത്തനയേനേവ സബ്ബപദേസു യോജേതബ്ബം. അനത്താധീനോതി ന അത്തനി അധീനോ, അത്തനോ രുചിയാ കിഞ്ചി കാതും ന ലഭതി. പരാധീനോതി പരേസു അധീനോ, പരസ്സേവ രുചിയാ പവത്തതി. ന യേന കാമം ഗമോതി യേന ദിസാഭാഗേനസ്സ കാമോ ഹോതി. ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി ഗമനായ, തേന ഗന്തും ന ലഭതി. ദാസബ്യാതി ദാസഭാവാ. ഭുജിസ്സോതി അത്തനോ സന്തകോ. തതോനിദാനന്തി ഭുജിസ്സനിദാനം. കന്താരദ്ധാനമഗ്ഗന്തി കന്താരം അദ്ധാനമഗ്ഗം, നിരുദകം ദീഘമഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. തതോനിദാനന്തി ഖേമന്തഭൂമിനിദാനം.

ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ അപ്പഹീനേതി ഏത്ഥ ഭഗവാ അപ്പഹീനം കാമച്ഛന്ദനീവരണം ഇണസദിസം, സേസാനി രോഗാദിസദിസാനി കത്വാ ദസ്സേതി. തത്രായം സദിസതാ – യോ ഹി പരേസം ഇണം ഗഹേത്വാ വിനാസേതി. സോ തേഹി ഇണം ദേഹീതി വുച്ചമാനോപി ഫരുസം വുച്ചമാനോപി ബജ്ഝമാനോപി പഹരിയമാനോപി കിഞ്ചി പടിബാഹിതും ന സക്കോതി, സബ്ബം തിതിക്ഖതി, തിതിക്ഖകാരണഞ്ഹിസ്സ തം ഇണം ഹോതി. ഏവമേവം യോ യമ്ഹി കാമച്ഛന്ദേന രജ്ജതി, തണ്ഹാഗണേന തം വത്ഥും ഗണ്ഹാതി, സോ തേന ഫരുസം വുച്ചമാനോപി ബജ്ഝമാനോപി പഹരിയമാനോപി സബ്ബം തിതിക്ഖതി. തിതിക്ഖകാരണഞ്ഹിസ്സ സോ കാമച്ഛന്ദോ ഹോതി ഘരസാമികേഹി വധീയമാനാനം ഇത്ഥീനം വിയാതി. ഏവം ഇണം വിയ കാമച്ഛന്ദോ ദട്ഠബ്ബോ.

യഥാ പന പിത്തരോഗാതുരോ മധുസക്കരാദീസുപി ദിന്നേസു പിത്തരോഗാതുരതായ തേസം രസം ന വിന്ദതി, തിത്തകം തിത്തകന്തി ഉഗ്ഗിരതിയേവ. ഏവമേവം ബ്യാപന്നചിത്തോ ഹിതകാമേഹി ആചരിയുപജ്ഝായേഹി അപ്പമത്തകമ്പി ഓവദീയമാനോ ഓവാദം ന ഗണ്ഹാതി, ‘‘അതി വിയ മേ തുമ്ഹേ ഉപദ്ദവേഥാ’’തിആദീനി വത്വാ വിബ്ഭമതി. പിത്തരോഗാതുരതായ സോ പുരിസോ മധുസക്കരാദിരസം വിയ, കോധാതുരതായ ഝാനസുഖാദിഭേദം സാസനരസം ന വിന്ദതീതി. ഏവം രോഗോ വിയ ബ്യാപാദോ ദട്ഠബ്ബോ.

യഥാ പന നക്ഖത്തദിവസേ ബന്ധനാഗാരേ ബദ്ധോ പുരിസോ നക്ഖത്തസ്സ നേവ ആദിം, ന മജ്ഝം, ന പരിയോസാനം പസ്സതി. സോ ദുതിയദിവസേ മുത്തോ, ‘‘അഹോ ഹിയ്യോ നക്ഖത്തം മനാപം, അഹോ നച്ചം, അഹോ ഗീത’’ന്തിആദീനി സുത്വാപി പടിവചനം ന ദേതി. കിം കാരണാ? നക്ഖത്തസ്സ അനനുഭൂതത്താ. ഏവമേവം ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതോ ഭിക്ഖു വിചിത്തനയേപി ധമ്മസ്സവനേ പവത്തമാനേ നേവ തസ്സ ആദിം, ന മജ്ഝം, ന പരിയോസാനം ജാനാതി. സോ ഉട്ഠിതേ ധമ്മസ്സവനേ, ‘‘അഹോ ധമ്മസ്സവനം, അഹോ കാരണം, അഹോ ഉപമാ’’തി ധമ്മസ്സവനസ്സ വണ്ണം ഭണമാനാനം സുത്വാപി പടിവചനം ന ദേതി. കിം കാരണാ? ഥിനമിദ്ധവസേന ധമ്മകഥായ അനനുഭൂതത്താതി. ഏവം ബന്ധനാഗാരം വിയ ഥിനമിദ്ധം ദട്ഠബ്ബം.

യഥാ പന നക്ഖത്തം കീളന്തോപി ദാസോ, ‘‘ഇദം നാമ അച്ചായികം കരണീയം അത്ഥി, സീഘം, തത്ഥ ഗച്ഛ, നോ ചേ ഗച്ഛസി, ഹത്ഥപാദം വാ തേ ഛിന്ദാമി കണ്ണനാസം വാ’’തി വുത്തോ സീഘം ഗച്ഛതിയേവ, നക്ഖത്തസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം അനുഭവിതും ന ലഭതി. കസ്മാ? പരാധീനതായ. ഏവമേവം വിനയേ അപ്പകതഞ്ഞുനാ വിവേകത്ഥായ അരഞ്ഞം പവിട്ഠേനാപി കിസ്മിഞ്ചിദേവ അന്തമസോ കപ്പിയമംസേപി അകപ്പിയമംസസഞ്ഞായ ഉപ്പന്നായ വിവേകം പഹായ സീലവിസോധനത്ഥം വിനയധരസ്സ സന്തികേ ഗന്തബ്ബം ഹോതി. വിവേകസുഖം അനുഭവിതും ന ലഭതി. കസ്മാ? ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാഭിഭൂതതായാതി, ഏവം ദാസബ്യം വിയ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ദട്ടബ്ബം.

യഥാ പന കന്താരദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ പുരിസോ ചോരേഹി മനുസ്സാനം വിലുത്തോകാസം പഹതോകാസഞ്ച ദിസ്വാ ദണ്ഡകസദ്ദേനപി സകുണസദ്ദേനപി ചോരാ ആഗതാതി ഉസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതോ ഹോതി, ഗച്ഛതിപി, തിട്ഠതിപി, നിവത്തതിപി, ഗതട്ഠാനതോ ആഗതട്ഠാനമേവ ബഹുതരം ഹോതി. സോ കിച്ഛേന കസിരേന ഖേമന്തഭൂമിം പാപുണാതി വാ, ന വാ പാപുണാതി. ഏവമേവം യസ്സ അട്ഠസു ഠാനേസു വിചികിച്ഛാ ഉപ്പന്നാ ഹോതി. സോ ‘‘ബുദ്ധോ നു ഖോ, ന നു ഖോ ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ നയേന വിചികിച്ഛന്തോ അധിമുച്ചിത്വാ സദ്ധായ ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതി. അസക്കോന്തോ മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ ന പാപുണാതീതി യഥാ കന്താരദ്ധാനമഗ്ഗേ ‘‘ചോരാ അത്ഥി നത്ഥീ’’തി പുനപ്പുനം ആസപ്പനപരിസപ്പനം അപരിയോഗാഹനം ഛമ്ഭിതത്ത ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദേന്തോ ഖേമന്തപത്തിയാ അന്തരായം കരോതി, ഏവം വിചികിച്ഛാപി ‘‘ബുദ്ധോ നു ഖോ ന ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ നയേന പുനപ്പുനം ആസപ്പനപരിസപ്പനം അപരിയോഗാഹനം ഛമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദയമാനാ അരിയഭൂമിപ്പത്തിയാ അന്തരായം കരോതീതി കന്താരദ്ധാനമഗ്ഗോ വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

ഇദാനി സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആണണ്യന്തി ഏത്ഥ ഭഗവാ പഹീനകാമച്ഛന്ദനീവരണം ആണണ്യസദിസം, സേസാനി ആരോഗ്യാദിസദിസാനി കത്വാ ദസ്സേതി. തത്രായം സദിസതാ – യഥാ ഹി പുരിസോ ഇണം ആദായ കമ്മന്തേ പയോജേത്വാ സമിദ്ധകമ്മന്തോ, ‘‘ഇദം ഇണം നാമ പലിബോധമൂല’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സവഡ്ഢികം ഇണം നിയ്യാതേത്വാ പണ്ണം ഫാലാപേയ്യ. അഥസ്സ തതോ പട്ഠായ നേവ കോചി ദൂതം പേസേതി, ന പണ്ണം, സോ ഇണസാമികേ ദിസ്വാപി സചേ ഇച്ഛതി, ആസനാ ഉട്ഠഹതി, നോ ചേ, ന ഉട്ഠഹതി. കസ്മാ? തേഹി സദ്ധിം നില്ലേപതായ അലഗ്ഗതായ. ഏവമേവ ഭിക്ഖു, ‘‘അയം കാമച്ഛന്ദോ നാമ പലിബോധമൂല’’ന്തി സതിപട്ഠാനേ വുത്തനയേനേവ ഛ ധമ്മേ ഭാവേത്വാ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പജഹതി. തസ്സേവം പഹീനകാമച്ഛന്ദസ്സ യഥാ ഇണമുത്തസ്സ പുരിസസ്സ ഇണസാമികേ ദിസ്വാ നേവ ഭയം ന ഛമ്ഭിതത്തം ഹോതി. ഏവമേവ പരവത്ഥുമ്ഹി നേവ സങ്ഗോ ന ബന്ധോ ഹോതി. ദിബ്ബാനിപി രൂപാനി പസ്സതോ കിലേസോ ന സമുദാചരതി. തസ്മാ ഭഗവാ ആണണ്യമിവ കാമച്ഛന്ദപ്പഹാനമാഹ.

യഥാ പന സോ പിത്തരോഗാതുരോ പുരിസോ ഭേസജ്ജകിരിയായ തം രോഗം വൂപസമേത്വാ തതോ പട്ഠായ മധുസക്കരാദീനം രസം വിന്ദതി. ഏവമേവം ഭിക്ഖു, ‘‘അയം ബ്യാപാദോ നാമ അനത്ഥകാരകോ’’തി ഛ ധമ്മേ ഭാവേത്വാ ബ്യാപാദനീവരണം പജഹതി. സോ ഏവം പഹീനബ്യാപാദോ യഥാ പിത്തരോഗവിമുത്തോ പുരിസോ മധുസക്കരാദീനി മധുരാനി സമ്പിയായമാനോ പടിസേവതി. ഏവമേവം ആചാരപണ്ണത്തിആദീനി സിക്ഖാപിയമാനോ സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ സമ്പിയായമാനോ സിക്ഖതി. തസ്മാ ഭഗവാ ആരോഗ്യമിവ ബ്യാപാദപ്പഹാനമാഹ.

യഥാ സോ നക്ഖത്തദിവസേ ബന്ധനാഗാരം പവേസിതോ പുരിസോ അപരസ്മിം നക്ഖത്തദിവസേ, ‘‘പുബ്ബേപി അഹം പമാദദോസേന ബദ്ധോ തം നക്ഖത്തം നാനുഭവാമി, ഇദാനി അപ്പമത്തോ ഭവിസ്സാമീ’’തി യഥാസ്സ പച്ചത്ഥികാ ഓകാസം ന ലഭന്തി. ഏവം അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ നക്ഖത്തം അനുഭവിത്വാ – ‘‘അഹോ നക്ഖത്തം അഹോ നക്ഖത്ത’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേസി. ഏവമേവ ഭിക്ഖു, ‘‘ഇദം ഥിനമിദ്ധം നാമ മഹാഅനത്ഥകര’’ന്തി ഛ ധമ്മേ ഭാവേത്വാ ഥിനമിദ്ധനീവരണം പജഹതി. സോ ഏവം പഹീനഥിനമിദ്ധോ യഥാ ബന്ധനാ മുത്തോ പുരിസോ സത്താഹമ്പി നക്ഖത്തസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം അനുഭവതി. ഏവമേവം ഭിക്ഖു ധമ്മനക്ഖത്തസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം അനുഭവന്തോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണാതി. തസ്മാ ഭഗവാ ബന്ധനാ മോക്ഖമിവ ഥിനമിദ്ധപ്പഹാനമാഹ.

യഥാ പന ദാസോ കഞ്ചിദേവ മിത്തം ഉപനിസ്സായ സാമികാനം ധനം ദത്വാ അത്താനം ഭുജിസ്സം കത്വാ തതോ പട്ഠായ യം ഇച്ഛതി, തം കരേയ്യ. ഏവമേവ ഭിക്ഖു, ‘‘ഇദം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം നാമ മഹാഅനത്ഥകര’’ന്തി ഛ ധമ്മേ ഭാവേത്വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പജഹതി. സോ ഏവം പഹീനുദ്ധച്ചകുക്കുച്ചോ യഥാ ഭുജിസ്സോ പുരിസോ യം ഇച്ഛതി, തം കരോതി. ന തം കോചി ബലക്കാരേന തതോ നിവത്തേതി. ഏവമേവം ഭിക്ഖു യഥാസുഖം നേക്ഖമ്മപടിപദം പടിപജ്ജതി, ന നം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ബലക്കാരേന തതോ നിവത്തേതി. തസ്മാ ഭഗവാ ഭുജിസ്സം വിയ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപ്പഹാനമാഹ.

യഥാ ബലവാ പുരിസോ ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ സജ്ജാവുധോ സപരിവാരോ കന്താരം പടിപജ്ജേയ്യ. തം ചോരാ ദൂരതോവ ദിസ്വാ പലായേയ്യും. സോ സോത്ഥിനാ തം കന്താരം നിത്ഥരിത്വാ ഖേമന്തം പത്തോ ഹട്ഠതുട്ഠോ അസ്സ. ഏവമേവം ഭിക്ഖു, ‘‘അയം വിചികിച്ഛാ നാമ അനത്ഥകാരികാ’’തി ഛ ധമ്മേ ഭാവേത്വാ വിചികിച്ഛം പജഹതി. സോ ഏവം പഹീനവിചികിച്ഛോ യഥാ ബലവാ സജ്ജാവുധോ സപരിവാരോ പുരിസോ നിബ്ഭയോ ചോരേ തിണം വിയ അഗണേത്വാ സോത്ഥിനാ നിക്ഖമിത്വാ ഖേമന്തഭൂമിം പാപുണാതി. ഏവമേവം ദുച്ചരിതകന്താരം നിത്ഥരിത്വാ പരമഖേമന്തഭൂമിം അമതം നിബ്ബാനം പാപുണാതി. തസ്മാ ഭഗവാ ഖേമന്തഭൂമിം വിയ വിചികിച്ഛാപഹാനമാഹ.

൪൨൭. ഇമമേവ കായന്തി ഇമം കരജകായം. അഭിസന്ദേതീതി തേമേതി സ്നേഹേതി, സബ്ബത്ഥ പവത്തപീതിസുഖം കരോതി. പരിസന്ദേതീതി സമന്തതോ സന്ദേതി. പരിപൂരേതീതി വായുനാ ഭസ്തം വിയ പൂരേതി. പരിപ്ഫരതീതി സമന്തതോ ഫുസതി. സബ്ബാവതോ കായസ്സാതി അസ്സ ഭിക്ഖുനോ സബ്ബകോട്ഠാസവതോ കായസ്സ. കിഞ്ചി ഉപാദിന്നകസന്തതിപവത്തിട്ഠാനേ ഛവിമംസലോഹിതാനുഗതം അണുമത്തമ്പി ഠാനം പഠമജ്ഝാനസുഖേന അഫുട്ഠം നാമ ന ഹോതി. ദക്ഖോതി ഛേകോ പടിബലോ ന്ഹാനീയചുണ്ണാനി കാതുഞ്ചേവ യോജേതുഞ്ച സന്നേതുഞ്ച. കംസഥാലേതി യേന കേനചി ലോഹേന കതഭാജനേ. മത്തികഭാജനം പന ഥിരം ന ഹോതി, സന്നേന്തസ്സ ഭിജ്ജതി, തസ്മാ തം ന ദസ്സേതി. പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകന്തി സിഞ്ചിത്വാ സിഞ്ചിത്വാ. സന്നേയ്യാതി വാമഹത്ഥേന കംസഥാലം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന പമാണയുത്തം ഉദകം സിഞ്ചിത്വാ സിഞ്ചിത്വാ പരിമദ്ദന്തോ പിണ്ഡം കരേയ്യ. സ്നേഹാനുഗതാതി ഉദകസിനേഹേന അനുഗതാ. സ്നേഹപരേതാതി ഉദകസിനേഹേന പരിഗതാ. സന്തരബാഹിരാതി സദ്ധിം അന്തോപദേസേന ചേവ ബഹിപദേസേന ച, സബ്ബത്ഥകമേവ ഉദകസിനേഹേന ഫുടാതി അത്ഥോ. ന ച പഗ്ഘരിണീതി ന ബിന്ദു ബിന്ദു ഉദകം പഗ്ഘരതി, സക്കാ ഹോതി ഹത്ഥേനപി ദ്വീഹിപി തീഹിപി അങ്ഗുലീഹി ഗഹേതും ഓവട്ടികമ്പി കാതുന്തി അത്ഥോ.

൪൨൮. ദുതിയജ്ഝാനസുഖഉപമായം ഉബ്ഭിതോദകോതി ഉബ്ഭിന്നഉദകോ, ന ഹേട്ഠാ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ ഉഗ്ഗച്ഛനഉദകോ, അന്തോയേവ പന ഉബ്ഭിജ്ജനഉദകോതി അത്ഥോ. ആയമുഖന്തി ആഗമനമഗ്ഗോ. ദേവോതി മേഘോ. കാലേനകാലന്തി കാലേ കാലേ, അന്വദ്ധമാസം വാ അനുദസാഹം വാതി അത്ഥോ. ധാരന്തി വുട്ഠിം. നാനുപ്പവേച്ഛേയ്യാതി ന പവേസേയ്യ, ന വസ്സേയ്യാതി അത്ഥോ. സീതാ വാരിധാരാ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാതി സീതം വാരി തം ഉദകരഹദം പൂരയമാനം ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ. ഹേട്ഠാ ഉഗ്ഗച്ഛനഉദകഞ്ഹി ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭിജ്ജന്തം ഉദകം ഖോഭേതി. ചതൂഹി ദിസാഹി പവിസനഉദകം പുരാണപണ്ണതിണകട്ഠദണ്ഡകാദീഹി ഉദകം ഖോഭേതി. വുട്ഠിഉദകം ധാരാനിപാതപുപ്ഫുളകേഹി ഉദകം ഖോഭേതി. സന്നിസിന്നമേവ പന ഹുത്വാ ഇദ്ധിനിമ്മിതമിവ ഉപ്പജ്ജമാനം ഉദകം ഇമം പദേസം ഫരതി, ഇമം പദേസം ന ഫരതീതി നത്ഥി. തേന അഫുടോകാസോ നാമ ന ഹോതീതി. തത്ഥ രഹദോ വിയ കരജകായോ, ഉദകം വിയ ദുതിയജ്ഝാനസുഖം. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൨൯. തതിയജ്ഝാനസുഖഉപമായം ഉപ്പലാനി ഏത്ഥ സന്തീതി ഉപ്പലിനീ. സേസപദദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സേതരത്തനീലേസു യംകിഞ്ചി ഉപ്പലം ഉപ്പലമേവ, ഊനകസതപത്തം പുണ്ഡരീകം, സതപത്തം പദുമം. പത്തനിയമം വാ വിനാപി സേതം പദുമം, രത്തം പുണ്ഡരീകന്തി അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. ഉദകാനുഗ്ഗതാനീതി ഉദകതോ ന ഉഗ്ഗതാനി. അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനീതി ഉദകതലസ്സ അന്തോ നിമുഗ്ഗാനിയേവ ഹുത്വാ പോസീനി, വഡ്ഢീനീതി അത്ഥോ. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൩൦. ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖഉപമായം പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേനാതി ഏത്ഥ നിരുപക്കിലേസട്ഠേന പരിസുദ്ധം. പഭസ്സരട്ഠേന പരിയോദാതം വേദിതബ്ബം. ഓദാതേന വത്ഥേനാതി ഇദം ഉതുഫരണത്ഥം വുത്തം. കിലിട്ഠവത്ഥേന ഹി ഉതുഫരണം ന ഹോതി, തങ്ഖണധോതപരിസുദ്ധേന ഉതുഫരണം ബലവം ഹോതി. ഇമിസ്സാ ഹി ഉപമായ വത്ഥം വിയ കരജകായോ. ഉതുഫരണം വിയ ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖം. തസ്മാ യഥാ സുന്ഹാതസ്സ പുരിസസ്സ പരിസുദ്ധം വത്ഥം സസീസം പാരുപിത്വാ നിസിന്നസ്സ സരീരതോ ഉതു സബ്ബമേവ വത്ഥം ഫരതി, ന കോചി വത്ഥസ്സ അഫുടോകാസോ ഹോതി. ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖേന ഭിക്ഖുനോ കരജകായസ്സ ന കോചി ഓകാസോ അഫുടോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തമേവ വാ വത്ഥം വിയ, തംസമുട്ഠാനരൂപം ഉതുഫരണം വിയ. യഥാ ഹി കത്ഥചി ഓദാതവത്ഥേ കായം അപ്ഫുസന്തേപി തംസമുട്ഠാനേന ഉതുനാ സബ്ബത്ഥകമേവ കായോ ഫുട്ഠോ ഹോതി. ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനസമുട്ഠിതേന സുഖുമരൂപേന സബ്ബത്ഥകമേവ ഭിക്ഖുനോ കരജകായോ ഫുടോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൪൩൧. പുബ്ബേനിവാസഞാണഉപമായം തംദിവസം കതകിരിയാ പാകടാ ഹോതീതി തംദിവസം ഗതഗാമത്തയമേവ ഗഹിതം. തത്ഥ ഗാമത്തയം ഗതപുരിസോ വിയ പുബ്ബേനിവാസഞാണലാഭീ ദട്ഠബ്ബോ. തയോ ഗാമാ വിയ തയോ ഭവാ ദട്ഠബ്ബാ. തസ്സ പുരിസസ്സ തീസു ഗാമേസു തംദിവസം കതകിരിയായ ആവിഭാവോ വിയ പുബ്ബേനിവാസായ ചിത്തം അഭിനീഹരിത്വാ നിസിന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ തീസു ഭവേസു കതകിരിയായ ആവിഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ.

൪൩൨. ദിബ്ബചക്ഖുഉപമായം ദ്വേ അഗാരാതി ദ്വേ ഘരാ. സദ്വാരാതി സമ്മുഖദ്വാരാ. അനുചങ്കമന്തേതി അപരാപരം സഞ്ചരന്തേ. അനുവിചരന്തേതി ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തേ, ഇതോ പന ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ ഏതം ഗേഹം, ഏതസ്മാ വാ നിക്ഖമിത്വാ ഇമം ഗേഹം പവിസനവസേനപി ദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥ ദ്വേ അഗാരാ സദ്വാരാ വിയ ചുതിപടിസന്ധിയോ, ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണലാഭീ, ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ ദ്വിന്നം ഗേഹാനം അന്തരേ ഠത്വാ പസ്സതോ ദ്വേ അഗാരേ പവിസനകനിക്ഖമനകപുരിസാനം പാകടകാലോ വിയ ദിബ്ബചക്ഖുലാഭിനോ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ ചവനകഉപപജ്ജനകസത്താനം പാകടകാലോ. കിം പന തേ ഞാണസ്സ പാകടാ, പുഗ്ഗലസ്സാതി? ഞാണസ്സ. തസ്സ പാകടത്താ പന പുഗ്ഗലസ്സ പാകടായേവാതി.

൪൩൩. ആസവക്ഖയഞാണഉപമായം പബ്ബതസങ്ഖേപേതി പബ്ബതമത്ഥകേ. അനാവിലോതി നിക്കദ്ദമോ. സിപ്പിയോ ച സമ്ബുകാ ച സിപ്പിസമ്ബുകം. സക്ഖരാ ച കഥലാ ച സക്ഖരകഥലം. മച്ഛാനം ഗുമ്ബാ ഘടാതി മച്ഛഗുമ്ബം. തിട്ഠന്തമ്പി ചരന്തമ്പീതി ഏത്ഥ സക്ഖരകഥലം തിട്ഠതിയേവ, ഇതരാനി ചരന്തിപി തിട്ഠന്തിപി. യഥാ പന അന്തരന്തരാ ഠിതാസുപി നിസിന്നാസുപി വിജ്ജമാനാസുപി, ‘‘ഏതാ ഗാവോ ചരന്തീ’’തി ചരന്തിയോ ഉപാദായ ഇതരാപി ചരന്തീതി വുച്ചന്തി. ഏവം തിട്ഠന്തമേവ സക്ഖരകഥലം ഉപാദായ ഇതരമ്പി ദ്വയം തിട്ഠന്തന്തി വുത്തം. ഇതരഞ്ച ദ്വയം ചരന്തം ഉപാദായ സക്ഖരകഥലമ്പി ചരന്തന്തി വുത്തം. തത്ഥ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ തീരേ ഠത്വാ പസ്സതോ സിപ്പിസമ്ബുകാദീനം വിഭൂതകാലോ വിയ ആസവാനം ഖയായ ചിത്തം നീഹരിത്വാ നിസിന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചതുന്നം സച്ചാനം വിഭൂതകാലോ ദട്ഠബ്ബോ.

൪൩൪. ഇദാനി സത്തഹാകാരേഹി സലിങ്ഗതോ സഗുണതോ ഖീണാസവസ്സ നാമം ഗണ്ഹന്തോ, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമണോ ഇതിപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമണോ ഹോതീതിആദീസു, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ഭിക്ഖു സമിതപാപത്താ സമണോ ഹോതി. ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി. ന്ഹാതകിലേസത്താ ന്ഹാതകോ ഹോതി, ധോതകിലേസത്താതി അത്ഥോ. ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതേഹി വേദേഹി അകുസലധമ്മാനം ഗതത്താ വേദഗൂ ഹോതി, വിദിതത്താതി അത്ഥോ. തേനേവ വിദിതാസ്സ ഹോന്തീതിആദിമാഹ. കിലേസാനം സുതത്താ സോത്തിയോ ഹോതി, നിസ്സുതത്താ അപഹതത്താതി അത്ഥോ. കിലേസാനം ആരകത്താ അരിയോ ഹോതി, ഹതത്താതി അത്ഥോ. തേഹി ആരകത്താ അരഹം ഹോതി, ദൂരീഭൂതത്താതി അത്ഥോ. സേസം സബത്ഥ പാകടമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാഅസ്സപുരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.