൮. മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തവണ്ണനാ

൩൯൬. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തം. തത്ഥ ദിട്ഠിഗതന്തി അലഗദ്ദൂപമസുത്തേ ലദ്ധിമത്തം ദിട്ഠിഗതന്തി വുത്തം, ഇധ സസ്സതദിട്ഠി. സോ ച ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ, അയം അപ്പസ്സുതോ, ജാതകഭാണകോ ഭഗവന്തം ജാതകം കഥേത്വാ, ‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, തേന സമയേന വേസ്സന്തരോ അഹോസിം, മഹോസധോ, വിധുരപണ്ഡിതോ, സേനകപണ്ഡിതോ, മഹാജനകോ രാജാ അഹോസി’’ന്തി സമോധാനേന്തം സുണാതി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമേ രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരാ തത്ഥ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝന്തി, വിഞ്ഞാണം പന ഇധലോകതോ പരലോകം, പരലോകതോ ഇമം ലോകം സന്ധാവതി സംസരതീ’’തി സസ്സതദസ്സനം ഉപ്പന്നം. തേനാഹ – ‘‘തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി അനഞ്ഞ’’ന്തി.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പന, ‘‘വിഞ്ഞാണം പച്ചയസമ്ഭവം, സതി പച്ചയേ ഉപ്പജ്ജതി, വിനാ പച്ചയം നത്ഥി വിഞ്ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ’’തി വുത്തം. തസ്മാ അയം ഭിക്ഖു ബുദ്ധേന അകഥിതം കഥേതി, ജിനചക്കേ പഹാരം ദേതി, വേസാരജ്ജഞാണം പടിബാഹതി, സോതുകാമം ജനം വിസംവാദേതി, അരിയപഥേ തിരിയം നിപതിത്വാ മഹാജനസ്സ അഹിതായ ദുക്ഖായ പടിപന്നോ. യഥാ നാമ രഞ്ഞോ രജ്ജേ മഹാചോരോ ഉപ്പജ്ജമാനോ മഹാജനസ്സ അഹിതായ ദുക്ഖായ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ജിനസാസനേ ചോരോ ഹുത്വാ മഹാജനസ്സ അഹിതായ ദുക്ഖായ ഉപ്പന്നോതി വേദിതബ്ബോ. സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂതി ജനപദവാസിനോ പിണ്ഡപാതികഭിക്ഖൂ. തേനുപസങ്കമിംസൂതി അയം പരിസം ലഭിത്വാ സാസനമ്പി അന്തരധാപേയ്യ, യാവ പക്ഖം ന ലഭതി, താവദേവ നം ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേമാതി സുതസുതട്ഠാനതോയേവ അട്ഠത്വാ അനിസീദിത്വാ ഉപസങ്കമിംസു.

൩൯൮. കതമം തം സാതി വിഞ്ഞാണന്തി സാതി യം ത്വം വിഞ്ഞാണം സന്ധായ വദേസി, കതമം തം വിഞ്ഞാണന്തി? യ്വായം, ഭന്തേ, വദോ വേദേയ്യോ തത്ര തത്ര കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദേതീതി, ഭന്തേ, യോ അയം വദതി വേദയതി, യോ ചായം തഹിം തഹിം കുസലാകുസലകമ്മാനം വിപാകം പച്ചനുഭോതി. ഇദം, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണം, യമഹം സന്ധായ വദേമീതി. കസ്സ നു ഖോ നാമാതി കസ്സ ഖത്തിയസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ വേസ്സസുദ്ദഗഹട്ഠപബ്ബജിതദേവമനുസ്സാനം വാ അഞ്ഞതരസ്സ.

൩൯൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി കസ്മാ ആമന്തേസി? സാതിസ്സ കിര ഏവം അഹോസി – ‘‘സത്ഥാ മം ‘മോഘപുരിസോ’തി വദതി, ന ച മോഘപുരിസോതി വുത്തമത്തേനേവ മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ ന ഹോതി. ഉപസേനമ്പി ഹി വങ്ഗന്തപുത്തം, ‘അതിലഹും ഖോ ത്വം മോഘപുരിസ ബാഹുല്ലായ ആവത്തോ’തി (മഹാവ. ൭൫) ഭഗവാ മോഘപുരിസവാദേന ഓവദി. ഥേരോ അപരഭാഗേ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഛ അഭിഞ്ഞാ സച്ഛാകാസി. അഹമ്പി തഥാരൂപം വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ഭഗവാ ഛിന്നപച്ചയോ അയം സാസനേ അവിരുള്ഹധമ്മോതി ദസ്സേന്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി. ഉസ്മീകതോതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്താധിപ്പായമേവ. അഥ ഖോ ഭഗവാതി അയമ്പി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. സാതിസ്സ കിര ഏതദഹോസി – ‘‘ഭഗവാ മയ്ഹം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ നത്ഥീതി വദതി, കിം സക്കാ ഉപനിസ്സയേ അസതി കാതും? ന ഹി തഥാഗതാ സഉപനിസ്സയസ്സേവ ധമ്മം ദേസേന്തി, യസ്സ കസ്സചി ദേസേന്തിയേവ. അഹം ബുദ്ധസ്സ സന്തികാ സുഗതോവാദം ലഭിത്വാ സഗ്ഗസമ്പത്തൂപഗം കുസലം കരിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ഭഗവാ, ‘‘നാഹം, മോഘപുരിസ, തുയ്ഹം ഓവാദം വാ അനുസാസനിം വാ ദേമീ’’തി സുഗതോവാദം പടിപ്പസ്സമ്ഭേന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇദാനി പരിസായ ലദ്ധിം സോധേന്തോ, ‘‘ഇധാഹം ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛിസ്സാമീ’’തിആദിമാഹ. തം സബ്ബമ്പി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൦൦. ഇദാനി വിഞ്ഞാണസ്സ സപ്പച്ചയഭാവം ദസ്സേതും യം യദേവ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ചാതി സഹാവജ്ജനേന ഭവങ്ഗമനഞ്ച തേഭൂമകധമ്മേ ച പടിച്ച. കട്ഠഞ്ച പടിച്ചാതിആദി ഓപമ്മനിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേന കിം ദീപേതി? ദ്വാരസങ്കന്തിയാ അഭാവം. യഥാ ഹി കട്ഠം പടിച്ച ജലമാനോ അഗ്ഗി ഉപാദാനപച്ചയേ സതിയേവ ജലതി, തസ്മിം അസതി പച്ചയവേകല്ലേന തത്ഥേവ വൂപസമ്മതി, ന സകലികാദീനി സങ്കമിത്വാ സകലികഗ്ഗീതിആദിസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ഏവമേവ ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം തസ്മിം ദ്വാരേ ചക്ഖുരൂപആലോകമനസികാരസങ്ഖാതേ പച്ചയമ്ഹി സതിയേവ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം അസതി പച്ചയവേകല്ലേന തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, ന സോതാദീനി സങ്കമിത്വാ സോതവിഞ്ഞാണന്തിആദിസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഏസ നയോ സബ്ബവാരേസു. ഇതി ഭഗവാ നാഹം വിഞ്ഞാണപ്പവത്തേ ദ്വാരസങ്കന്തിമത്തമ്പി വദാമി, അയം പന സാതി മോഘപുരിസോ ഭവസങ്കന്തിം വദതീതി സാതിം നിഗ്ഗഹേസി.

൪൦൧. ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ സപ്പച്ചയഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പന പഞ്ചന്നമ്പി ഖന്ധാനം സപ്പച്ചയഭാവം ദസ്സേന്തോ, ഭൂതമിദന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭൂതമിദന്തി ഇദം ഖന്ധപഞ്ചകം ജാതം ഭൂതം നിബ്ബത്തം, തുമ്ഹേപി തം ഭൂതമിദന്തി, ഭിക്ഖവേ, പസ്സഥാതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി തം പനേതം ഖന്ധപഞ്ചകം ആഹാരസമ്ഭവം പച്ചയസമ്ഭവം, സതി പച്ചയേ ഉപ്പജ്ജതി ഏവം പസ്സഥാതി പുച്ഛതി. തദാഹാരനിരോധാതി തസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ. ഭൂതമിദം നോസ്സൂതി ഭൂതം നു ഖോ ഇദം, ന നു ഖോ ഭൂതന്തി. തദാഹാരസമ്ഭവം നോസ്സൂതി തം ഭൂതം ഖന്ധപഞ്ചകം പച്ചയസമ്ഭവം നു ഖോ, ന നു ഖോതി. തദാഹാരനിരോധാതി തസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ. നിരോധധമ്മം നോസ്സൂതി തം ധമ്മം നിരോധധമ്മം നു ഖോ, ന നു ഖോതി. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോതി ഇദം ഖന്ധപഞ്ചകം ജാതം ഭൂതം നിബ്ബത്തന്തി യാഥാവസരസലക്ഖണതോ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സമ്മാ പസ്സന്തസ്സ. പഞ്ഞായ സുദിട്ഠന്തി വുത്തനയേനേവ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സുട്ഠു ദിട്ഠം. ഏവം യേ യേ തം പുച്ഛം സല്ലക്ഖേസും, തേസം തേസം പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹന്തോ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം സപ്പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി.

ഇദാനി യായ പഞ്ഞായ തേഹി തം സപ്പച്ചയം സനിരോധം ഖന്ധപഞ്ചകം സുദിട്ഠം, തത്ഥ നിത്തണ്ഹഭാവം പുച്ഛന്തോ ഇമം ചേ തുമ്ഹേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠിന്തി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിം. സഭാവദസ്സനേന പരിസുദ്ധം. പച്ചയദസ്സനേന പരിയോദാതം. അല്ലീയേഥാതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അല്ലീയിത്വാ വിഹരേയ്യാഥ. കേലായേഥാതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി കീളമാനാ വിഹരേയ്യാഥ. ധനായേഥാതി ധനം വിയ ഇച്ഛന്താ ഗേധം ആപജ്ജേയ്യാഥ. മമായേഥാതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി മമത്തം ഉപ്പാദേയ്യാഥ. നിത്ഥരണത്ഥായ നോ ഗഹണത്ഥായാതി യോ സോ മയാ ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥായ കുല്ലൂപമോ ധമ്മോ ദേസിതോ, നോ നികന്തിവസേന ഗഹണത്ഥായ. അപി നു തം തുമ്ഹേ ആജാനേയ്യാഥാതി. വിപരിയായേന സുക്കപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ.

൪൦൨. ഇദാനി തേസം ഖന്ധാനം പച്ചയം ദസ്സേന്തോ, ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാതിആദിമാഹ, തമ്പി വുത്തത്ഥമേവ. യഥാ പന ഏകോ ഇമം ജാനാസീതി വുത്തോ, ‘‘ന കേവലം ഇമം, മാതരമ്പിസ്സ ജാനാമി, മാതു മാതരമ്പീ’’തി ഏവം പവേണിവസേന ജാനന്തോ സുട്ഠു ജാനാതി നാമ. ഏവമേവം ഭഗവാ ന കേവലം ഖന്ധമത്തമേവ ജാനാതി, ഖന്ധാനം പച്ചയമ്പി തേസമ്പി പച്ചയാനം പച്ചയന്തി ഏവം സബ്ബപച്ചയപരമ്പരം ജാനാതി. സോ തം, ബുദ്ധബലം ദീപേന്തോ ഇദാനി പച്ചയപരമ്പരം ദസ്സേതും, ഇമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാതിആദിമാഹ. തം വുത്തത്ഥമേവ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീതി ഏത്ഥ പന പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ ഭവേയ്യ, സാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാവ.

൪൦൪. ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീതി ഇമസ്മിം അവിജ്ജാദികേ പച്ചയേ സതി ഇദം സങ്ഖാരാദികം ഫലം ഹോതി. ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്സ അവിജ്ജാദികസ്സ പച്ചയസ്സ ഉപ്പാദാ ഇദം സങ്ഖാരാദികം ഫലം ഉപ്പജ്ജതി, തേനേവാഹ – ‘‘യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… സമുദയോ ഹോതീ’’തി. ഏവം വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ, അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിജ്ജായ ത്വേവാതി അവിജ്ജായ ഏവ തു. അസേസവിരാഗനിരോധാതി വിരാഗസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേന അസേസനിരോധാ അനുപ്പാദനിരോധാ. സങ്ഖാരനിരോധോതി സങ്ഖാരാനം അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി, ഏവം നിരുദ്ധാനം പന സങ്ഖാരാനം നിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ ഹോതി, വിഞ്ഞാണാദീനഞ്ച നിരോധാ നാമരൂപാദീനി നിരുദ്ധാനിയേവ ഹോന്തീതി ദസ്സേതും സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോതിആദിം വത്വാ ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീതി വുത്തം. തത്ഥ കേവലസ്സാതി സകലസ്സ, സുദ്ധസ്സ വാ, സത്തവിരഹിതസ്സാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി ദുക്ഖരാസിസ്സ. നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതി.

൪൦൬. ഇമസ്മിം അസതീതിആദി വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബം.

൪൦൭. ഏവം വട്ടവിവട്ടം കഥേത്വാ ഇദാനി ഇമം ദ്വാദസങ്ഗപച്ചയവട്ടം സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗേന ജാനന്തസ്സ യാ പടിധാവനാ പഹീയതി, തസ്സാ അഭാവം പുച്ഛന്തോ അപി നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവം ജാനന്താതി ഏവം സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗേന ജാനന്താ. ഏവം പസ്സന്താതി തസ്സേവ വേവചനം. പുബ്ബന്തന്തി പുരിമകോട്ഠാസം, അതീതഖന്ധധാതുആയതനാനീതി അത്ഥോ. പടിധാവേയ്യാഥാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന പടിധാവേയ്യാഥ. സേസം സബ്ബാസവസുത്തേ വിത്ഥാരിതമേവ.

ഇദാനി നേസം തത്ഥ നിച്ചലഭാവം പുച്ഛന്തോ, അപി നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ ഏവം വദേയ്യാഥ, സത്ഥാ നോ ഗരൂതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗരൂതി ഭാരികോ അകാമാ അനുവത്തിതബ്ബോ. സമണോതി ബുദ്ധസമണോ. അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാതി അയം സത്ഥാ അമ്ഹാകം കിച്ചം സാധേതും ന സക്കോതീതി അപി നു ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ അഞ്ഞം ബാഹിരകം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ. പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനന്തി ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ പുഥൂനം തിത്ഥിയസമണാനം ചേവ ബ്രാഹ്മണാനഞ്ച. വതകോതൂഹലമങ്ഗലാനീതി വതസമാദാനാനി ച ദിട്ഠികുതൂഹലാനി ച ദിട്ഠസുതമുതമങ്ഗലാനി ച. താനി സാരതോ പച്ചാഗച്ഛേയ്യാഥാതി ഏതാനി സാരന്തി ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ പടിആഗച്ഛേയ്യാഥ. ഏവം നിസ്സട്ഠാനി ച പുന ഗണ്ഹേയ്യാഥാതി അത്ഥോ. സാമം ഞാതന്തി സയം ഞാണേന ഞാതം. സാമം ദിട്ഠന്തി സയം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ദിട്ഠം. സാമം വിദിതന്തി സയം വിഭാവിതം പാകടം കതം. ഉപനീതാ ഖോ മേ തുമ്ഹേതി മയാ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ ഇമിനാ സന്ദിട്ഠികാദിസഭാവേന ധമ്മേന നിബ്ബാനം ഉപനീതാ, പാപിതാതി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠികോതിആദീനമത്ഥോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതോ. ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തന്തി ഏതം വചനമിദം തുമ്ഹേഹി സാമം ഞാതാദിഭാവം പടിച്ച വുത്തം.

൪൦൮. തിണ്ണം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേതി കസ്മാ ആരഭി? നനു ഹേട്ഠാ വട്ടവിവട്ടവസേന ദേസനാ മത്ഥകം പാപിതാതി? ആമ പാപിതാ. അയം പന പാടിഏക്കോ അനുസന്ധി, ‘‘അയഞ്ഹി ലോകസന്നിവാസോ പടിസന്ധിസമ്മൂള്ഹോ, തസ്സ സമ്മോഹട്ഠാനം വിദ്ധംസേത്വാ പാകടം കരിസ്സാമീ’’തി ഇമം ദേസനം ആരഭി. അപിച വട്ടമൂലം അവിജ്ജാ, വിവട്ടമൂലം ബുദ്ധുപ്പാദോ, ഇതി വട്ടമൂലം അവിജ്ജം വിവട്ടമൂലഞ്ച ബുദ്ധുപ്പാദം ദസ്സേത്വാപി, ‘‘പുന ഏകവാരം വട്ടവിവട്ടവസേന ദേസനം മത്ഥകം പാപേസ്സാമീ’’തി ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ സന്നിപാതാതി സമോധാനേന പിണ്ഡഭാവേന. ഗബ്ഭസ്സാതി ഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തനകസത്തസ്സ. അവക്കന്തി ഹോതീതി നിബ്ബത്തി ഹോതി. കത്ഥചി ഹി ഗബ്ഭോതി മാതുകുച്ഛി വുത്തോ. യഥാഹ –

‘‘യമേകരത്തിം പഠമം, ഗബ്ഭേ വസതി മാണവോ;

അബ്ഭുട്ഠിതോവ സോ യാതി, സ ഗച്ഛം ന നിവത്തതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൩൬൩);

കത്ഥചി ഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തനസത്തോ. യഥാഹ – ‘‘യഥാ ഖോ, പനാനന്ദ, അഞ്ഞാ ഇത്ഥികാ നവ വാ ദസ വാ മാസേ ഗബ്ഭം കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ വിജായന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൦൫). ഇധ സത്തോ അധിപ്പേതോ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’’തി.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സത്തലോകേ. മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതീതി ഇദം ഉതുസമയം സന്ധായ വുത്തം. മാതുഗാമസ്സ കിര യസ്മിം ഓകാസേ ദാരകോ നിബ്ബത്തതി, തത്ഥ മഹതീ ലോഹിതപീളകാ സണ്ഠഹിത്വാ ഭിജ്ജിത്വാ പഗ്ഘരതി, വത്ഥു സുദ്ധം ഹോതി, സുദ്ധേ വത്ഥുമ്ഹി മാതാപിതൂസു ഏകവാരം സന്നിപതിതേസു യാവ സത്ത ദിവസാനി ഖേത്തമേവ ഹോതി. തസ്മിം സമയേ ഹത്ഥഗ്ഗാഹവേണിഗ്ഗാഹാദിനാ അങ്ഗപരാമസനേനപി ദാരകോ നിബ്ബത്തതിയേവ. ഗന്ധബ്ബോതി തത്രൂപഗസത്തോ. പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതീതി ന മാതാപിതൂനം സന്നിപാതം ഓലോകയമാനോ സമീപേ ഠിതോ പച്ചുപട്ഠിതോ നാമ ഹോതി. കമ്മയന്തയന്തിതോ പന ഏകോ സത്തോ തസ്മിം ഓകാസേ നിബ്ബത്തനകോ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. സംസയേനാതി ‘‘അരോഗോ നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അഹം വാ, പുത്തോ വാ മേ’’തി ഏവം മഹന്തേന ജീവിതസംസയേന. ലോഹിതഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേതി തദാ കിര മാതുലോഹിതം തം ഠാനം സമ്പത്തം പുത്തസിനേഹേന പണ്ഡരം ഹോതി. തസ്മാ ഏവമാഹ. വങ്കകന്തി ഗാമദാരകാനം കീളനകം ഖുദ്ദകനങ്ഗലം. ഘടികാ വുച്ചതി ദീഘദണ്ഡേന രസ്സദണ്ഡകം പഹരണകീളാ. മോക്ഖചികന്തി സമ്പരിവത്തകകീളാ, ആകാസേ വാ ദണ്ഡകം ഗഹേത്വാ ഭൂമിയം വാ സീസം ഠപേത്വാ ഹേട്ഠുപരിയഭാവേന പരിവത്തനകീളനന്തി വുത്തം ഹോതി. ചിങ്ഗുലകം വുച്ചതി താലപണ്ണാദീഹി കതം വാതപ്പഹാരേന പരിബ്ഭമനചക്കം. പത്താള്ഹകം വുച്ചതി പണ്ണനാളികാ, തായ വാലികാദീനി മിനന്താ കീളന്തി. രഥകന്തി ഖുദ്ദകരഥം. ധനുകമ്പി ഖുദ്ദകധനുമേവ.

൪൦൯. സാരജ്ജതീതി രാഗം ഉപ്പാദേതി. ബ്യാപജ്ജതീതി ബ്യാപാദം ഉപ്പാദേതി. അനുപട്ഠിതകായസതീതി കായേ സതി കായസതി, തം അനുപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. പരിത്തചേതസോതി അകുസലചിത്തോ. യത്ഥസ്സ തേ പാപകാതി യസ്സം ഫലസമാപത്തിയം ഏതേ നിരുജ്ഝന്തി, തം ന ജാനാതി നാധിഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. അനുരോധവിരോധന്തി രാഗഞ്ചേവ ദോസഞ്ച. അഭിനന്ദതീതി തണ്ഹാവസേന അഭിനന്ദതി, തണ്ഹാവസേനേവ അഹോ സുഖന്തിആദീനി വദന്തോ അഭിവദതി. അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീതി തണ്ഹാഅജ്ഝോസാനഗഹണേന ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗണ്ഹാതി. സുഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ അഭിനന്ദതു, ദുക്ഖം കഥം അഭിനന്ദതീതി? ‘‘അഹം ദുക്ഖിതോ മമ ദുക്ഖ’’ന്തി ഗണ്ഹന്തോ അഭിനന്ദതി നാമ. ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീതി തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജതി. തദുപാദാനന്തി സാവ തണ്ഹാ ഗഹണട്ഠേന ഉപാദാനം നാമ. തസ്സ ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ…പേ… സമുദയോ ഹോതീതി, ഇദഞ്ഹി ഭഗവതാ പുന ഏകവാരം ദ്വിസന്ധി തിസങ്ഖേപം പച്ചയാകാരവട്ടം ദസ്സിതം.

൪൧൦-൪. ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേതും ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പമാണചേതസോതി അപ്പമാണം ലോകുത്തരം ചേതോ അസ്സാതി അപ്പമാണചേതസോ, മഗ്ഗചിത്തസമങ്ഗീതി അത്ഥോ. ഇമം ഖോ മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സംഖിത്തേന തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിം ധാരേഥാതി, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സംഖിത്തേന ദേസിതം മയ്ഹം, തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിദേസനം തുമ്ഹേ നിച്ചകാലം ധാരേയ്യാഥ മാ പമജ്ജേയ്യാഥ. ദേസനാ ഹി ഏത്ഥ വിമുത്തിപടിലാഭഹേതുതോ വിമുത്തീതി വുത്താ. മഹാതണ്ഹാജാലതണ്ഹാസങ്ഘാടപടിമുക്കന്തി തണ്ഹാവ സംസിബ്ബിതട്ഠേന മഹാതണ്ഹാജാലം, സങ്ഘടിതട്ഠേന സങ്ഘാടന്തി വുച്ചതി; ഇതി ഇമസ്മിം മഹാതണ്ഹാജാലേ തണ്ഹാസങ്ഘാടേ ച ഇമം സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം പടിമുക്കം ധാരേഥ. അനുപവിട്ഠോ അന്തോഗധോതി നം ധാരേഥാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.