൭. ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തവണ്ണനാ

൩൯൦. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തം. തത്ഥ പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേതി പുബ്ബാരാമസങ്ഖാതേ വിഹാരേ മിഗാരമാതുയാ പാസാദേ. തത്രായം അനുപുബ്ബീകഥാഅതീതേ സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ ഏകാ ഉപാസികാ പദുമുത്തരം ഭഗവന്തം നിമന്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സതസഹസ്സം ദാനം ദത്വാ ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ, ‘‘അനാഗതേ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗുപട്ഠായികാ ഹോമീ’’തി പത്ഥനമകാസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവേസു ചേവ മനുസ്സേസു ച സംസരിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ഭദ്ദിയനഗരേ മേണ്ഡകസേട്ഠിപുത്തസ്സ ധനഞ്ജയസ്സ സേട്ഠിനോ ഗഹേ സുമനദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ജാതകാലേ ചസ്സാ വിസാഖാതി നാമം അകംസു. സാ യദാ ഭഗവാ ഭദ്ദിയനഗരം അഗമാസി, തദാ പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം ഭഗവതോ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ പഠമദസ്സനമ്ഹിയേവ സോതാപന്നാ അഹോസി. അപരഭാഗേ സാവത്ഥിയം മിഗാരസേട്ഠിപുത്തസ്സ പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരസ്സ ഗേഹം ഗതാ, തത്ഥ നം മിഗാരസേട്ഠി മാതിട്ഠാനേ ഠപേസി, തസ്മാ മിഗാരമാതാതി വുച്ചതി.

പതികുലം ഗച്ഛന്തിയാ ചസ്സാ പിതാ മഹാലതാപിളന്ധനം നാമ കാരാപേസി. തസ്മിം പിളന്ധനേ ചതസ്സോ വജിരനാളിയോ ഉപയോഗം അഗമംസു, മുത്താനം ഏകാദസ നാളിയോ, പവാളാനം ദ്വാവീസതി നാളിയോ, മണീനം തേത്തിംസ നാളിയോ, ഇതി ഏതേഹി ച അഞ്ഞേഹി ച സത്തവണ്ണേഹി രതനേഹി നിട്ഠാനം അഗമാസി. തം സീസേ പടിമുക്കം യാവ പാദപിട്ഠിയാ ഭസ്സതി, പഞ്ചന്നം ഹത്ഥീനം ബലം ധാരയമാനാവ നം ഇത്ഥീ ധാരേതും സക്കോതി. സാ അപരഭാഗേ ദസബലസ്സ അഗ്ഗുപട്ഠായികാ ഹുത്വാ തം പസാധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ നവഹി കോടീഹി ഭഗവതോ വിഹാരം കാരയമാനാ കരീസമത്തേ ഭൂമിഭാഗേ പാസാദം കാരേസി. തസ്സ ഉപരിഭൂമിയം പഞ്ച ഗബ്ഭസതാനി ഹോന്തി, ഹേട്ഠാഭൂമിയം പഞ്ചാതി ഗബ്ഭസഹസ്സപ്പടിമണ്ഡിതോ അഹോസി. സാ ‘‘സുദ്ധപാസാദോവ ന സോഭതീ’’തി തം പരിവാരേത്വാ പഞ്ച ദ്വികൂടഗേഹസതാനി, പഞ്ച ചൂളപാസാദസതാനി, പഞ്ച ദീഘസാലസതാനി ച കാരാപേസി. വിഹാരമഹോ ചതൂഹി മാസേഹി നിട്ഠാനം അഗമാസി.

മാതുഗാമത്തഭാവേ ഠിതായ വിസാഖായ വിയ അഞ്ഞിസ്സാ ബുദ്ധസാസനേ ധനപരിച്ചാഗോ നാമ നത്ഥി, പുരിസത്തഭാവേ ഠിതസ്സ ച അനാഥപിണ്ഡികസ്സ വിയ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസാസനേ ധനപരിച്ചാഗോ നാമ നത്ഥി. സോ ഹി ചതുപഞ്ഞാസകോടിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ സാവത്ഥിയാ ദക്ഖിണഭാഗേ അനുരാധപുരസ്സ മഹാവിഹാരസദിസേ ഠാനേ ജേതവനമഹാവിഹാരം നാമ കാരേസി. വിസാഖാ, സാവത്ഥിയാ പാചീനഭാഗേ ഉത്തമദേവീവിഹാരസദിസേ ഠാനേ പുബ്ബാരാമം നാമ കാരേസി. ഭഗവാ ഇമേസം ദ്വിന്നം കുലാനം അനുകമ്പായ സാവത്ഥിം നിസ്സായ വിഹരന്തോ ഇമേസു ദ്വീസു വിഹാരേസു നിബദ്ധവാസം വസി. ഏകം അന്തോവസ്സം ജേതവനേ വസതി, ഏകം പുബ്ബാരാമേ, ഏതസ്മിം പന സമയേ ഭഗവാ പുബ്ബാരാമേ വിഹരതി. തേന വുത്തം – ‘‘പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ’’തി.

കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേതി കിത്തകേന നു ഖോ, ഭന്തേ. സംഖിത്തേന തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഹോതീതി തണ്ഹാസങ്ഖയേ നിബ്ബാനേ തം ആരമ്മണം കത്വാ വിമുത്തചിത്തതായ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ നാമ സംഖിത്തേന കിത്താവതാ ഹോതി? യായ പടിപത്തിയാ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഹോതി, തം മേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം സംഖിത്തേന ദേസേഥാതി പുച്ഛതി. അച്ചന്തനിട്ഠോതി ഖയവയസങ്ഖാതം അന്തം അതീതാതി അച്ചന്താ. അച്ചന്താ നിട്ഠാ അസ്സാതി അച്ചന്തനിട്ഠോ, ഏകന്തനിട്ഠോ സതതനിട്ഠോതി അത്ഥോ. അച്ചന്തം യോഗക്ഖേമീതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ, നിച്ചയോഗക്ഖേമീതി അത്ഥോ. അച്ചന്തം ബ്രഹ്മചാരീതി അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ, നിച്ചബ്രഹ്മചാരീതി അത്ഥോ. അച്ചന്തം പരിയോസാനമസ്സാതി പുരിമനയേനേവ അച്ചന്തപരിയോസാനോ. സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനന്തി ദേവാനഞ്ച മനുസ്സാനഞ്ച സേട്ഠോ ഉത്തമോ. ഏവരൂപോ ഭിക്ഖു കിത്താവതാ ഹോതി, ഖിപ്പമേതസ്സ സങ്ഖേപേനേവ പടിപത്തിം കഥേഥാതി ഭഗവന്തം യാചതി. കസ്മാ പനേസ ഏവം വേഗായതീതി? കീളം അനുഭവിതുകാമതായ.

അയം കിര ഉയ്യാനകീളം ആണാപേത്വാ ചതൂഹി മഹാരാജൂഹി ചതൂസു ദിസാസു ആരക്ഖം ഗാഹാപേത്വാ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവസങ്ഘേന പരിവുതോ അഡ്ഢതിയാഹി നാടകകോടീഹി സദ്ധിം ഏരാവണം ആരുയ്ഹ ഉയ്യാനദ്വാരേ ഠിതോ ഇമം പഞ്ഹം സല്ലക്ഖേസി – ‘‘കിത്തകേന നു ഖോ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ സങ്ഖേപതോ ആഗമനിയപുബ്ബഭാഗപടിപദാ ഹോതീ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം പഞ്ഹോ അതിവിയ സസ്സിരികോ, സചാഹം ഇമം പഞ്ഹം അനുഗ്ഗണ്ഹിത്വാവ ഉയ്യാനം പവിസിസ്സാമി, ഛദ്വാരികേഹി ആരമ്മണേഹി നിമ്മഥിതോ ന പുന ഇമം പഞ്ഹം സല്ലക്ഖേസ്സാമി, തിട്ഠതു താവ ഉയ്യാനകീളാ, സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതപഞ്ഹോ ഉയ്യാനേ കീളിസ്സാമീ’’തി ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ അന്തരഹിതോ ഭഗവതോ സന്തികേ പാതുരഹോസി. തേപി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ആരക്ഖം ഗഹേത്വാ ഠിതട്ഠാനേയേവ ഠിതാ, പരിചാരികദേവസങ്ഘാപി നാടകാനിപി ഏരാവണോപി നാഗരാജാ തത്ഥേവ ഉയ്യാനദ്വാരേ അട്ഠാസി, ഏവമേസ കീളം അനുഭവിതുകാമതായ വേഗായന്തോ ഏവമാഹ.

സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാതി ഏത്ഥ സബ്ബേ ധമ്മാ നാമ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസ ധാതുയോ. തേ സബ്ബേപി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനിവേസായ നാലം ന പരിയത്താ ന സമത്ഥാ ന യുത്താ, കസ്മാ? ഗഹിതാകാരേന അതിട്ഠനതോ. തേ ഹി നിച്ചാതി ഗഹിതാപി അനിച്ചാവ സമ്പജ്ജന്തി, സുഖാതി ഗഹിതാപി ദുക്ഖാവ സമ്പജ്ജന്തി, അത്താതി ഗഹിതാപി അനത്താവ സമ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ നാലം അഭിനിവേസായ. അഭിജാനാതീതി അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഞാതപരിഞ്ഞായ അഭിജാനാതി. പരിജാനാതീതി തഥേവ തീരണപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി. യംകിഞ്ചി വേദനന്തി അന്തമസോ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തമ്പി യംകിഞ്ചി അപ്പമത്തകമ്പി വേദനം അനുഭവതി. ഇമിനാ ഭഗവാ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ വേദനാവസേന നിബ്ബത്തേത്വാ അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതി. സചേ പന വേദനാകമ്മട്ഠാനം ഹേട്ഠാ ന കഥിതം ഭവേയ്യ, ഇമസ്മിം ഠാനേ കഥേതബ്ബം സിയാ. ഹേട്ഠാ പന കഥിതം, തസ്മാ സതിപട്ഠാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അനിച്ചാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ അനിച്ചം വേദിതബ്ബം, അനിച്ചാനുപസ്സനാ വേദിതബ്ബാ, അനിച്ചാനുപസ്സീ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അനിച്ചന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധാ, തേ ഹി ഉപ്പാദവയട്ഠേന അനിച്ചാ. അനിച്ചാനുപസ്സനാതി പഞ്ചക്ഖന്ധാനം ഖയതോ വയതോ ദസ്സനഞാണം. അനിച്ചാനുപസ്സീതി തേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ. തസ്മാ ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ വിഹരതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

വിരാഗാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ ദ്വേ വിരാഗാ ഖയവിരാഗോ ച അച്ചന്തവിരാഗോ ച. തത്ഥ സങ്ഖാരാനം ഖയവയതോ അനുപസ്സനാപി, അച്ചന്തവിരാഗം നിബ്ബാനം വിരാഗതോ ദസ്സനമഗ്ഗഞാണമ്പി വിരാഗാനുപസ്സനാ. തദുഭയസമാങ്ഗീപുഗ്ഗലോ വിരാഗാനുപസ്സീ നാമ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘വിരാഗാനുപസ്സീ’’തി, വിരാഗതോ അനുപസ്സന്തോതി അത്ഥോ. നിരോധാനുപസ്സിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ, നിരോധോപി ഹി ഖയനിരോധോ ച അച്ചന്തനിരോധോ ചാതി ദുവിധോയേവ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ പടിനിസ്സഗ്ഗോ വുച്ചതി വോസ്സഗ്ഗോ, സോ ച പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാ, സാ ഹി തദങ്ഗവസേന കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച വോസ്സജ്ജതി. പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി മഗ്ഗോ, സോ ഹി നിബ്ബാനം ആരമ്മണം ആരമ്മണതോ പക്ഖന്ദതി. ദ്വീഹിപി വാ കാരണേഹി വോസ്സഗ്ഗോയേവ, സമുച്ഛേദവസേന ഖന്ധാനം കിലേസാനഞ്ച വോസ്സജ്ജനതോ, നിബ്ബാനഞ്ച പക്ഖന്ദനതോ. തസ്മാ കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച പരിച്ചജതീതി പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ, നിരോധേ നിബ്ബാനധാതുയാ ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി ഉഭയമ്പേതം മഗ്ഗേ സമേതി. തദുഭയസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ ഇമായ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ സമന്നാഗതത്താ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ നാമ ഹോതി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ’’തി. ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീതി കിഞ്ചി ഏകമ്പി സങ്ഖാരഗതം തണ്ഹാവസേന ന ഉപാദിയതി ന ഗണ്ഹാതി ന പരാമസതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതീതി അഗ്ഗണ്ഹന്തോ തണ്ഹാപരിതസ്സനായ ന പരിതസ്സതി. പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതീതി സയമേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി. ഖീണാ ജാതീതിആദിനാ പനസ്സ പച്ചവേക്ഖണാവ ദസ്സിതാ. ഇതി ഭഗവാ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ സംഖിത്തേന ഖീണാസവസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പുച്ഛിതോ സല്ലഹുകം കത്വാ സംഖിത്തേനേവ ഖിപ്പം കഥേസി.

൩൯൧. അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതീതി അനന്തരേ കൂടാഗാരേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഭിസമേച്ചാതി ഞാണേന അഭിസമാഗന്ത്വാ, ജാനിത്വാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കിം നു ഖോ ഏസ ജാനിത്വാ അനുമോദി, ഉദാഹു അജാനിത്വാ വാതി. കസ്മാ പനസ്സ ഏവമഹോസീതി? ഥേരോ കിര ന ഭഗവതോ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനസദ്ദം അസ്സോസി, സക്കസ്സ പന ദേവരഞ്ഞോ, ‘‘ഏവമേതം ഭഗവാ ഏവമേതം സുഗതാ’’തി അനുമോദനസദ്ദം അസ്സോസി. സക്കോ കിര ദേവരാജാ മഹതാ സദ്ദേന അനുമോദി. അഥ കസ്മാ ന ഭഗവതോ സദ്ദം അസ്സോസീതി? യഥാപരിസവിഞ്ഞാപകത്താ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ധമ്മം കഥേന്താനം ഏകാബദ്ധായ ചക്കവാളപരിയന്തായപി പരിസായ സദ്ദോ സുയ്യതി, പരിയന്തം പന മുഞ്ചിത്വാ അങ്ഗുലിമത്തമ്പി ബഹിദ്ധാ ന നിച്ഛരതി. കസ്മാ? ഏവരൂപാ മധുരകഥാ മാ നിരത്ഥകാ അഗമാസീതി. തദാ ഭഗവാ മിഗാരമാതുപാസാദേ സത്തരതനമയേ കൂടാഗാരേ സിരിഗബ്ഭമ്ഹി നിസിന്നോ ഹോതി, തസ്സ ദക്ഖിണപസ്സേ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വസനകൂടാഗാരം, വാമപസ്സേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ, അന്തരേ ഛിദ്ദവിവരോകാസോ നത്ഥി, തസ്മാ ഥേരോ ന ഭഗവതോ സദ്ദം അസ്സോസി, സക്കസ്സേവ അസ്സോസീതി.

പഞ്ചഹി തൂരിയസതേഹീതി പഞ്ചങ്ഗികാനം തൂരിയാനം പഞ്ചഹി സതേഹി. പഞ്ചങ്ഗികം തൂരിയം നാമ ആതതം വിതതം ആതതവിതതം സുസിരം ഘനന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം. തത്ഥ ആതതം നാമ ചമ്മപരിയോനദ്ധേസു ഭേരിആദീസു ഏകതലതൂരിയം. വിതതം നാമ ഉഭയതലം. ആതതവിതതം നാമ തന്തിബദ്ധപണവാദി. സുസിരം വംസാദി. ഘനം സമ്മാദി. സമപ്പിതോതി ഉപഗതോ. സമങ്ഗീഭൂതോതി തസ്സേവ വേവചനം. പരിചാരേതീതി തം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ തതോ തതോ ഇന്ദ്രിയാനി ചാരേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പരിവാരേത്വാ വജ്ജമാനേഹി പഞ്ചഹി തൂരിയസതേഹി സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവതീ. പടിപണാമേത്വാതി അപനേത്വാ, നിസ്സദ്ദാനി കാരാപേത്വാതി അത്ഥോ. യഥേവ ഹി ഇദാനി സദ്ധാ രാജാനോ ഗരുഭാവനിയം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ – ‘‘അസുകോ നാമ അയ്യോ ആഗച്ഛതി, മാ, താതാ, ഗായഥ, മാ വാദേഥ, മാ നച്ചഥാ’’തി നാടകാനി പടിവിനേന്തി, സക്കോപി ഥേരം ദിസ്വാ ഏവമകാസി. ചിരസ്സം ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഇമം പരിയായമകാസീതി ഏവരൂപം ലോകേ പകതിയാ പിയസമുദാഹാരവചനം ഹോതി, ലോകിയാ ഹി ചിരസ്സം ആഗതമ്പി അനാഗതപുബ്ബമ്പി മനാപജാതിയം ആഗതം ദിസ്വാ, – ‘‘കുതോ ഭവം ആഗതോ, ചിരസ്സം ഭവം ആഗതോ, കഥം തേ ഇധാഗമനമഗ്ഗോ ഞാതോ മഗ്ഗമൂള്ഹോസീ’’തിആദീനി വദന്തി. അയം പന ആഗതപുബ്ബത്തായേവ ഏവമാഹ. ഥേരോ ഹി കാലേന കാലം ദേവചാരികം ഗച്ഛതിയേവ. തത്ഥ പരിയായമകാസീതി വാരമകാസി. യദിദം ഇധാഗമനായാതി യോ അയം ഇധാഗമനായ വാരോ, തം, ഭന്തേ, ചിരസ്സമകാസീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദമാസനം പഞ്ഞത്തന്തി യോജനികം മണിപല്ലങ്കം പഞ്ഞപാപേത്വാ ഏവമാഹ.

൩൯൨. ബഹുകിച്ചാ ബഹുകരണീയാതി ഏത്ഥ യേസം ബഹൂനി കിച്ചാനി, തേ ബഹുകിച്ചാ. ബഹുകരണീയാതി തസ്സേവ വേവചനം. അപ്പേവ സകേന കരണീയേനാതി സകരണീയമേവ അപ്പം മന്ദം, ന ബഹു, ദേവാനം കരണീയം പന ബഹു, പഥവിതോ പട്ഠായ ഹി കപ്പരുക്ഖമാതുഗാമാദീനം അത്ഥായ അട്ടാ സക്കസ്സ സന്തികേ ഛിജ്ജന്തി, തസ്മാ നിയമേന്തോ ആഹ – അപിച ദേവാനംയേവ താവതിംസാനം കരണീയേനാതി. ദേവാനഞ്ഹി ധീതാ ച പുത്താ ച അങ്കേ നിബ്ബത്തന്തി, പാദപരിചാരികാ ഇത്ഥിയോ സയനേ നിബ്ബത്തന്തി, താസം മണ്ഡനപസാധനകാരികാ ദേവധീതാ സയനം പരിവാരേത്വാ നിബ്ബത്തന്തി, വേയ്യാവച്ചകരാ അന്തോവിമാനേ നിബ്ബത്തന്തി, ഏതേസം അത്ഥായ അട്ടകരണം നത്ഥി. യേ പന സീമന്തരേ നിബ്ബത്തന്തി, തേ ‘‘മമ സന്തകാ തവ സന്തകാ’’തി നിച്ഛേതും അസക്കോന്താ അട്ടം കരോന്തി, സക്കം ദേവരാജാനം പുച്ഛന്തി, സോ യസ്സ വിമാനം ആസന്നതരം, തസ്സ സന്തകോതി വദതി. സചേ ദ്വേപി സമട്ഠാനേ ഹോന്തി, യസ്സ വിമാനം ഓലോകേന്തോ ഠിതോ, തസ്സ സന്തകോതി വദതി. സചേ ഏകമ്പി ന ഓലോകേതി, തം ഉഭിന്നം കലഹുപച്ഛേദനത്ഥം അത്തനോ സന്തകം കരോതി. തം സന്ധായ, ‘‘ദേവാനംയേവ താവതിംസാനം കരണീയേനാ’’തി ആഹ. അപിചസ്സ ഏവരൂപം കീളാകിച്ചമ്പി കരണീയമേവ.

യം നോ ഖിപ്പമേവ അന്തരധായതീതി യം അമ്ഹാകം സീഘമേവ അന്ധകാരേ രൂപഗതം വിയ ന ദിസ്സതി. ഇമിനാ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം ന സല്ലക്ഖേമീ’’തി ദീപേതി. ഥേരോ – ‘‘കസ്മാ നു ഖോ അയം യക്ഖോ അസല്ലക്ഖണഭാവം ദീപേതി, പസ്സേന പരിഹരതീ’’തി ആവജ്ജന്തോ – ‘‘ദേവാ നാമ മഹാമൂള്ഹാ ഹോന്തി. ഛദ്വാരികേഹി ആരമ്മണേഹി നിമ്മഥീയമാനാ അത്തനോ ഭുത്താഭുത്തഭാവമ്പി പീതാപീതഭാവമ്പി ന ജാനന്തി, ഇധ കതമേത്ഥ പമുസ്സന്തീ’’തി അഞ്ഞാസി. കേചി പനാഹു – ‘‘ഥേരോ ഏതസ്സ ഗരു ഭാവനിയോ, തസ്മാ ‘ഇദാനേവ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ സന്തികേ പഞ്ഹം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ആഗതോ, ഇദാനേവ നാടകാനം അന്തരം പവിട്ഠോതി ഏവം മം ഥേരോ തജ്ജേയ്യാ’തി ഭയേന ഏവമാഹാ’’തി. ഏതം പന കോഹഞ്ഞം നാമ ഹോതി, ന അരിയസാവകസ്സ ഏവരൂപം കോഹഞ്ഞം നാമ ഹോതി, തസ്മാ മൂള്ഹഭാവേനേവ ന സല്ലക്ഖേസീതി വേദിതബ്ബം. ഉപരി കസ്മാ സല്ലക്ഖേസീതി? ഥേരോ തസ്സ സോമനസ്സസംവേഗം ജനയിത്വാ തമം നീഹരി, തസ്മാ സല്ലക്ഖേസീതി.

ഇദാനി സക്കോ പുബ്ബേ അത്തനോ ഏവം ഭൂതകാരണം ഥേരസ്സ ആരോചേതും ഭൂതപുബ്ബന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമുപബ്യൂള്ഹോതി സന്നിപതിതോ രാസിഭൂതോ. അസുരാ പരാജിനിംസൂതി അസുരാ പരാജയം പാപുണിംസു. കദാ പനേതേ പരാജിതാതി? സക്കസ്സ നിബ്ബത്തകാലേ. സക്കോ കിര അനന്തരേ അത്തഭാവേ മഗധരട്ഠേ മചലഗാമേ മഘോ നാമ മാണവോ അഹോസി, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ, ബോധിസത്തചരിയാ വിയസ്സ ചരിയാ അഹോസി. സോ തേത്തിംസ പുരിസേ ഗഹേത്വാ കല്യാണമകാസി. ഏകദിവസം അത്തനോവ പഞ്ഞായ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ മഹാജനസ്സ സന്നിപതിതട്ഠാനേ കചവരം ഉഭയതോ അപബ്ബഹിത്വാ തം ഠാനം അതിരമണീയമകാസി, പുന തത്ഥേവ മണ്ഡപം കാരേസി, പുന ഗച്ഛന്തേ കാലേ സാലം കാരേസി. ഗാമതോ ച നിക്ഖമിത്വാ ഗാവുതമ്പി അഡ്ഢയോജനമ്പി തിഗാവുതമ്പി യോജനമ്പി വിചരിത്വാ തേഹി സഹായേഹി സദ്ധിം വിസമം സമം അകാസി. തേ സബ്ബേപി ഏകച്ഛന്ദാ തത്ഥ തത്ഥ സേതുയുത്തട്ഠാനേസു സേതും, മണ്ഡപസാലാപോക്ഖരണീമാലാഗച്ഛരോപനാദീനം യുത്തട്ഠാനേസു മണ്ഡപാദീനി കരോന്താ ബഹും പുഞ്ഞമകംസു. മഘോ സത്ത വതപദാനി പൂരേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ സദ്ധിം സഹായേഹി താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി.

തസ്മിം കാലേ അസുരഗണാ താവതിംസദേവലോകേ പടിവസന്തി. സബ്ബേ തേ ദേവാനം സമാനായുകാ സമാനവണ്ണാ ച ഹോന്തി, തേ സക്കം സപരിസം ദിസ്വാ അധുനാ നിബ്ബത്താ നവകദേവപുത്താ ആഗതാതി മഹാപാനം സജ്ജയിംസു. സക്കോ ദേവപുത്താനം സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘അമ്ഹേഹി കുസലം കരോന്തേഹി ന പരേഹി സദ്ധിം സാധാരണം കതം, തുമ്ഹേ ഗണ്ഡപാനം മാ പിവിത്ഥ പീതമത്തമേവ കരോഥാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. ബാലഅസുരാ ഗണ്ഡപാനം പിവിത്വാ മത്താ നിദ്ദം ഓക്കമിംസു. സക്കോ ദേവാനം സഞ്ഞം ദത്വാ തേ പാദേസു ഗാഹാപേത്വാ സിനേരുപാദേ ഖിപാപേസി, സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ അസുരഭവനം നാമ അത്ഥി, താവതിംസദേവലോകപ്പമാണമേവ. തത്ഥ അസുരാ വസന്തി. തേസമ്പി ചിത്തപാടലി നാമ രുക്ഖോ അത്ഥി. തേ തസ്സ പുപ്ഫനകാലേ ജാനന്തി – ‘‘നായം താവതിംസാ, സക്കേന വഞ്ചിതാ മയ’’ന്തി. തേ ഗണ്ഹഥ നന്തി വത്വാ സിനേരും പരിഹരമാനാ ദേവേ വുട്ഠേ വമ്മികപാദതോ വമ്മികമക്ഖികാ വിയ അഭിരുഹിംസു. തത്ഥ കാലേന ദേവാ ജിനന്തി, കാലേന അസുരാ. യദാ ദേവാനം ജയോ ഹോതി, അസുരേ യാവ സമുദ്ദപിട്ഠാ അനുബന്ധന്തി. യദാ അസുരാനം ജയോ ഹോതി, ദേവേ യാവ വേദികപാദാ അനുബന്ധന്തി. തസ്മിം പന സങ്ഗാമേ ദേവാനം ജയോ അഹോസി, ദേവാ അസുരേ യാവ സമുദ്ദപിട്ഠാ അനുബന്ധിംസു. സക്കോ അസുരേ പലാപേത്വാ പഞ്ചസു ഠാനേസു ആരക്ഖം ഠപേസി. ഏവം ആരക്ഖം ദത്വാ വേദികപാദേ വജിരഹത്ഥാ ഇന്ദപടിമായോ ഠപേസി. അസുരാ കാലേന കാലം ഉട്ഠഹിത്വാ താ പടിമായോ ദിസ്വാ, ‘‘സക്കോ അപ്പമത്തോ തിട്ഠതീ’’തി തതോവ നിവത്തന്തി. തതോ പടിനിവത്തിത്വാതി വിജിതട്ഠാനതോ നിവത്തിത്വാ. പരിചാരികായോതി മാലാഗന്ധാദികമ്മകാരികായോ.

൩൯൩. വേസ്സവണോ ച മഹാരാജാതി സോ കിര സക്കസ്സ വല്ലഭോ, ബലവവിസ്സാസികോ, തസ്മാ സക്കേന സദ്ധിം അഗമാസി. പുരക്ഖത്വാതി പുരതോ കത്വാ. പവിസിംസൂതി പവിസിത്വാ പന ഉപഡ്ഢപിഹിതാനി ദ്വാരാനി കത്വാ ഓലോകയമാനാ അട്ഠംസു. ഇദമ്പി, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, പസ്സ വേജയന്തസ്സ പാസാദസ്സ രാമണേയ്യകന്തി, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഇദമ്പി വേജയന്തസ്സ പാസാദസ്സ രാമണേയ്യകം പസ്സ, സുവണ്ണത്ഥമ്ഭേ പസ്സ, രജതത്ഥമ്ഭേ മണിത്ഥമ്ഭേ പവാളത്ഥമ്ഭേ ലോഹിതങ്ഗത്ഥമ്ഭേ മസാരഗല്ലത്ഥമ്ഭേ മുത്തത്ഥമ്ഭേ സത്തരതനത്ഥമ്ഭേ, തേസംയേവ സുവണ്ണാദിമയേ ഘടകേ വാളരൂപകാനി ച പസ്സാതി ഏവം ഥമ്ഭപന്തിയോ ആദിം കത്വാ രാമണേയ്യകം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. യഥാ തം പുബ്ബേകതപുഞ്ഞസ്സാതി യഥാ പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞസ്സ ഉപഭോഗട്ഠാനേന സോഭിതബ്ബം, ഏവമേവം സോഭതീതി അത്ഥോ. അതിബാള്ഹം ഖോ അയം യക്ഖോ പമത്തോ വിഹരതീതി അത്തനോ പാസാദേ നാടകപരിവാരേന സമ്പത്തിയാ വസേന അതിവിയ മത്തോ.

ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസീതി ഇദ്ധിമകാസി. ആപോകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ പാസാദപതിട്ഠിതോകാസം ഉദകം ഹോതൂതി ഇദ്ധിം അധിട്ഠായ പാസാദകണ്ണികേ പാദങ്ഗുട്ഠകേന പഹരി. സോ പാസാദോ യഥാ നാമ ഉദകപിട്ഠേ ഠപിതപത്തം മുഖവട്ടിയം അങ്ഗുലിയാ പഹടം അപരാപരം കമ്പതി ചലതി ന സന്തിട്ഠതി. ഏവമേവം സംകമ്പി സമ്പകമ്പി സമ്പവേധി, ഥമ്ഭപിട്ഠസങ്ഘാടകണ്ണികഗോപാനസിആദീനി കരകരാതി സദ്ദം മുഞ്ചന്താനി പതിതും വിയ ആരദ്ധാനി. തേന വുത്തം – ‘‘സങ്കമ്പേസി സമ്പകമ്പേസി സമ്പവേധേസീ’’തി. അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാതി അഹോ അച്ഛരിയം, അഹോ അബ്ഭുതന്തി ഏവം സഞ്ജാതഅച്ഛരിയഅബ്ഭുതാ ചേവ സഞ്ജാതതുട്ഠിനോ ച അഹേസും ഉപ്പന്നബലവസോമനസ്സാ. സംവിഗ്ഗന്തി ഉബ്ബിഗ്ഗം. ലോമഹട്ഠജാതന്തി ജാതലോമഹംസം, കഞ്ചനഭിത്തിയം ഠപിതമണിനാഗദന്തേഹി വിയ ഉദ്ധഗ്ഗേഹി ലോമേഹി ആകിണ്ണസരീരന്തി അത്ഥോ. ലോമഹംസോ ച നാമേസ സോമനസ്സേനപി ഹോതി ദോമനസ്സേനപി, ഇധ പന സോമനസ്സേന ജാതോ. ഥേരോ ഹി സക്കസ്സ സോമനസ്സവേഗേന സംവേജേതും തം പാടിഹാരിയമകാസി. തസ്മാ സോമനസ്സവേഗേന സംവിഗ്ഗലോമഹട്ഠം വിദിത്വാതി അത്ഥോ.

൩൯൪. ഇധാഹം, മാരിസാതി ഇദാനിസ്സ യസ്മാ ഥേരേന സോമനസ്സസംവേഗം ജനയിത്വാ തമം വിനോദിതം, തസ്മാ സല്ലക്ഖേത്വാ ഏവമാഹ. ഏസോ നു തേ, മാരിസ, സോ ഭഗവാ സത്ഥാതി, മാരിസ, ത്വം കുഹിം ഗതോസീതി വുത്തേ മയ്ഹം സത്ഥു സന്തികന്തി വദേസി, ഇമസ്മിം ദേവലോകേ ഏകപാദകേന വിയ തിട്ഠസി, യം ത്വം ഏവം വദേസി, ഏസോ നു തേ, മാരിസ, സോ ഭഗവാ സത്ഥാതി പുച്ഛിംസു. സബ്രഹ്മചാരീ മേ ഏസോതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഥേരോ അനഗാരിയോ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ അഗ്ഗസാവകോ, സക്കോ അഗാരിയോ, മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവസേന പനേതേ സബ്രഹ്മചാരിനോ ഹോന്തി, തസ്മാ ഏവമാഹ. അഹോ നൂന തേ സോ ഭഗവാ സത്ഥാതി സബ്രഹ്മചാരീ താവ തേ ഏവംമഹിദ്ധികോ, സോ പന തേ ഭഗവാ സത്ഥാ അഹോ നൂന മഹിദ്ധികോതി സത്ഥു ഇദ്ധിപാടിഹാരിയദസ്സനേ ജാതാഭിലാപാ ഹുത്വാ ഏവമാഹംസു.

൩൯൫. ഞാതഞ്ഞതരസ്സാതി പഞ്ഞാതഞ്ഞതരസ്സ, സക്കോ ഹി പഞ്ഞാതാനം അഞ്ഞതരോ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ, ദേസനം പന ഭഗവാ യഥാനുസന്ധിനാവ നിട്ഠാപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.