൬. മഹാസച്ചകസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൪. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാസച്ചകസുത്തം. തത്ഥ ഏകം സമയന്തി ച തേന ഖോ പന സമയേനാതി ച പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി ച തീഹി പദേഹി ഏകോവ സമയോ വുത്തോ. ഭിക്ഖൂനഞ്ഹി വത്തപടിപത്തിം കത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ പത്തചീവരമാദായ ചേതിയം വന്ദിത്വാ കതരം ഗാമം പവിസിസ്സാമാതി വിതക്കമാളകേ ഠിതകാലോ നാമ ഹോതി. ഭഗവാ ഏവരൂപേ സമയേ രത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ പംസുകൂലചീവരം ഏകംസം പാരുപിത്വാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഗന്ധകുടിപമുഖേ അട്ഠാസി. തം സന്ധായ, – ‘‘ഏകം സമയന്തി ച തേന ഖോ പന സമയേനാതി ച പുബ്ബണ്ഹസമയ’’ന്തി ച വുത്തം. പവിസിതുകാമോതി പിണ്ഡായ പവിസിസ്സാമീതി ഏവം കതസന്നിട്ഠാനോ. തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമീതി? വാദാരോപനജ്ഝാസയേന. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘പുബ്ബേപാഹം അപണ്ഡിതതായ സകലം വേസാലിപരിസം ഗഹേത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പരിസമജ്ഝേ മങ്കു ജാതോ. ഇദാനി തഥാ അകത്വാ ഏകകോവ ഗന്ത്വാ വാദം ആരോപേസ്സാമി. യദി സമണം ഗോതമം പരാജേതും സക്ഖിസ്സാമി, അത്തനോ ലദ്ധിം ദീപേത്വാ ജയം കരിസ്സാമി. യദി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ജയോ ഭവിസ്സതി, അന്ധകാരേ നച്ചം വിയ ന കോചി ജാനിസ്സതീ’’തി നിദ്ദാപഞ്ഹം നാമ ഗഹേത്വാ ഇമിനാ വാദജ്ഝാസയേന ഉപസങ്കമി.

അനുകമ്പം ഉപാദായാതി സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ അനുകമ്പം പടിച്ച. ഥേരസ്സ കിരസ്സ ഏവം അഹോസി – ‘‘ഭഗവതി മുഹുത്തം നിസിന്നേ ബുദ്ധദസ്സനം ധമ്മസ്സവനഞ്ച ലഭിസ്സതി. തദസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ സംവത്തിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ ഭഗവന്തം യാചിത്വാ പംസുകൂലചീവരം ചതുഗ്ഗുണം പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദതു ഭഗവാതി ആഹ. ‘‘കാരണം ആനന്ദോ വദതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. ഭഗവന്തം ഏതദവോചാതി യം പന പഞ്ഹം ഓവട്ടികസാരം കത്വാ ആദായ ആഗതോ തം ഠപേത്വാ പസ്സേന താവ പരിഹരന്തോ ഏതം സന്തി, ഭോ ഗോതമാതിആദിവചനം അവോച.

൩൬൫. ഫുസന്തി ഹി തേ, ഭോ ഗോതമാതി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ സരീരേ ഉപ്പന്നം സാരീരികം ദുക്ഖം വേദനം ഫുസന്തി ലഭന്തി, അനുഭവന്തീതി അത്ഥോ. ഊരുക്ഖമ്ഭോതി ഖമ്ഭകതഊരുഭാവോ, ഊരുഥദ്ധതാതി അത്ഥോ. വിമ്ഹയത്ഥവസേന പനേത്ഥ ഭവിസ്സതീതി അനാഗതവചനം കതം. കായന്വയം ഹോതീതി കായാനുഗതം ഹോതി കായസ്സ വസവത്തി. കായഭാവനാതി പന വിപസ്സനാ വുച്ചതി, തായ ചിത്തവിക്ഖേപം പാപുണന്തോ നാമ നത്ഥി, ഇതി നിഗണ്ഠോ അസന്തം അഭൂതം യം നത്ഥി, തദേവാഹ. ചിത്തഭാവനാതിപി സമഥോ വുച്ചതി, സമാധിയുത്തസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ ഊരുക്ഖമ്ഭാദയോ നാമ നത്ഥി, ഇതി നിഗണ്ഠോ ഇദം അഭൂതമേവ ആഹ. അട്ഠകഥായം പന വുത്തം – ‘‘യഥേവ ‘ഭൂതപുബ്ബന്തി വത്വാ ഊരുക്ഖമ്ഭോപി നാമ ഭവിസ്സതീ’തിആദീനി വദതോ അനാഗതരൂപം ന സമേതി, തഥാ അത്ഥോപി ന സമേതി, അസന്തം അഭൂതം യം നത്ഥി, തം കഥേതീ’’തി.

നോ കായഭാവനന്തി പഞ്ചാതപതപ്പനാദിം അത്തകിലമഥാനുയോഗം സന്ധായാഹ. അയഞ്ഹി തേസം കായഭാവനാ നാമ. കിം പന സോ ദിസ്വാ ഏവമാഹ? സോ കിര ദിവാദിവസ്സ വിഹാരം ആഗച്ഛതി, തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ഭിക്ഖൂ പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു പടിസല്ലാനം ഉപഗച്ഛന്തി. സോ തേ പടിസല്ലീനേ ദിസ്വാ ചിത്തഭാവനാമത്തം ഏതേ അനുയുഞ്ജന്തി, കായഭാവനാ പനേതേസം നത്ഥീതി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

൩൬൬. അഥ നം ഭഗവാ അനുയുഞ്ജന്തോ കിന്തി പന തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, കായഭാവനാ സുതാതി ആഹ. സോ തം വിത്ഥാരേന്തോ സേയ്യഥിദം, നന്ദോ വച്ഛോതിആദിമാഹ. തത്ഥ നന്ദോതി തസ്സ നാമം. വച്ഛോതി ഗോത്തം. കിസോതി നാമം. സംകിച്ചോതി ഗോത്തം. മക്ഖലിഗോസാലോ ഹേട്ഠാ ആഗതോവ. ഏതേതി ഏതേ തയോ ജനാ, തേ കിര കിലിട്ഠതപാനം മത്ഥകപത്താ അഹേസും. ഉളാരാനി ഉളാരാനീതി പണീതാനി പണീതാനി. ഗാഹേന്തി നാമാതി ബലം ഗണ്ഹാപേന്തി നാമ. ബ്രൂഹേന്തീതി വഡ്ഢേന്തി. മേദേന്തീതി ജാതമേദം കരോന്തി. പുരിമം പഹായാതി പുരിമം ദുക്കരകാരം പഹായ. പച്ഛാ ഉപചിനന്തീതി പച്ഛാ ഉളാരഖാദനീയാദീഹി സന്തപ്പേന്തി, വഡ്ഢേന്തി. ആചയാപചയോ ഹോതീതി വഡ്ഢി ച അവഡ്ഢി ച ഹോതി, ഇതി ഇമസ്സ കായസ്സ കാലേന വഡ്ഢി, കാലേന പരിഹാനീതി വഡ്ഢിപരിഹാനിമത്തമേവ പഞ്ഞായതി, കായഭാവനാ പന ന പഞ്ഞായതീതി ദീപേത്വാ ചിത്തഭാവനം പുച്ഛന്തോ, ‘‘കിന്തി പന തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ചിത്തഭാവനാ സുതാ’’തി ആഹ. ന സമ്പായാസീതി സമ്പാദേത്വാ കഥേതും നാസക്ഖി, യഥാ തം ബാലപുഥുജ്ജനോ.

൩൬൭. കുതോ പന ത്വന്തി യോ ത്വം ഏവം ഓളാരികം ദുബ്ബലം കായഭാവനം ന ജാനാസി? സോ ത്വം കുതോ സണ്ഹം സുഖുമം ചിത്തഭാവനം ജാനിസ്സസീതി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ചോദനാലയത്ഥേരോ, ‘‘അബുദ്ധവചനം നാമേതം പദ’’ന്തി ബീജനിം ഠപേത്വാ പക്കമിതും ആരഭി. അഥ നം മഹാസീവത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘ദിസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ ആചയോപി അപചയോപി ആദാനമ്പി നിക്ഖേപനമ്പീ’’തി (സം. നി. ൨.൬൨). തം സുത്വാ സല്ലക്ഖേസി – ‘‘ഓളാരികം കായം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഉപ്പന്നവിപസ്സനാ ഓളാരികാതി വത്തും വട്ടതീ’’തി.

൩൬൮. സുഖസാരാഗീതി സുഖസാരാഗേന സമന്നാഗതോ. സുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാതി ന അനന്തരാവ ഉപ്പജ്ജതി, സുഖദുക്ഖാനഞ്ഹി അനന്തരപച്ചയതാ പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൧.൨.൪൫-൪൬) പടിസിദ്ധാ. യസ്മാ പന സുഖേ അനിരുദ്ധേ ദുക്ഖം നുപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ഇധ ഏവം വുത്തം. പരിയാദായ തിട്ഠതീതി ഖേപേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ തിട്ഠതി. ഉഭതോപക്ഖന്തി സുഖം ഏകം പക്ഖം ദുക്ഖം ഏകം പക്ഖന്തി ഏവം ഉഭതോപക്ഖം ഹുത്വാ.

൩൬൯. ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഭാവിതത്താ കായസ്സ. ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സാതി ഏത്ഥ കായഭാവനാ വിപസ്സനാ, ചിത്തഭാവനാ സമാധി. വിപസ്സനാ ച സുഖസ്സ പച്ചനീകാ, ദുക്ഖസ്സ ആസന്നാ. സമാധി ദുക്ഖസ്സ പച്ചനീകോ, സുഖസ്സ ആസന്നോ. കഥം? വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നസ്സ ഹി അദ്ധാനേ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ തത്ഥ തത്ഥ അഗ്ഗിഉട്ഠാനം വിയ ഹോതി, കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, മത്ഥകതോ ഉസുമവട്ടിഉട്ഠാനം വിയ ഹോതീതി ചിത്തം ഹഞ്ഞതി വിഹഞ്ഞതി വിപ്ഫന്ദതി. ഏവം താവ വിപസ്സനാ സുഖസ്സ പച്ചനീകാ, ദുക്ഖസ്സ ആസന്നാ. ഉപ്പന്നേ പന കായികേ വാ ചേതസികേ വാ ദുക്ഖേ തം ദുക്ഖം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ സമാപത്തിക്ഖണേ ദുക്ഖം ദൂരാപഗതം ഹോതി, അനപ്പകം സുഖം ഓക്കമതി. ഏവം സമാധി ദുക്ഖസ്സ പച്ചനീകോ, സുഖസ്സ ആസന്നോ. യഥാ വിപസ്സനാ സുഖസ്സ പച്ചനീകാ, ദുക്ഖസ്സ ആസന്നാ, ന തഥാ സമാധി. യഥാ സമാധി ദുക്ഖസ്സ പച്ചനീകോ, സുഖസ്സ ആസന്നോ, ന ച തഥാ വിപസ്സനാതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഭാവിതത്താ കായസ്സ. ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സാ’’തി.

൩൭൦. ആസജ്ജ ഉപനീയാതി ഗുണേ ഘട്ടേത്വാ ചേവ ഉപനേത്വാ ച. തം വത മേതി തം വത മമ ചിത്തം.

൩൭൧. കിഞ്ഹി നോ സിയാ, അഗ്ഗിവേസ്സനാതി, അഗ്ഗിവേസ്സന, കിം ന ഭവിസ്സതി, ഭവിസ്സതേവ, മാ ഏവം സഞ്ഞീ ഹോഹി, ഉപ്പജ്ജിയേവ മേ സുഖാപി ദുക്ഖാപി വേദനാ, ഉപ്പന്നായ പനസ്സാ അഹം ചിത്തം പരിയാദായ ഠാതും ന ദേമി. ഇദാനിസ്സ തമത്ഥം പകാസേതും ഉപരി പസാദാവഹം ധമ്മദേസനം ദേസേതുകാമോ മൂലതോ പട്ഠായ മഹാഭിനിക്ഖമനം ആരഭി. തത്ഥ ഇധ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ…പേ… തത്ഥേവ നിസീദിം, അലമിദം പധാനായാതി ഇദം സബ്ബം ഹേട്ഠാ പാസരാസിസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ, തത്ഥ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസജ്ജാ, ഇധ ദുക്കരകാരികാ.

൩൭൪. അല്ലകട്ഠന്തി അല്ലം ഉദുമ്ബരകട്ഠം. സസ്നേഹന്തി സഖീരം. കാമേഹീതി വത്ഥുകാമേഹി. അവൂപകട്ഠാതി അനപഗതാ. കാമച്ഛന്ദോതിആദീസു കിലേസകാമോവ ഛന്ദകരണവസേന ഛന്ദോ. സിനേഹകരണവസേന സ്നേഹോ. മുച്ഛാകരണവസേന മുച്ഛാ. പിപാസാകരണവസേന പിപാസാ. അനുദഹനവസേന പരിളാഹോതി വേദിതബ്ബോ. ഓപക്കമികാതി ഉപക്കമനിബ്ബത്താ. ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായാതി സബ്ബം ലോകുത്തരമഗ്ഗവേവചനമേവ.

ഇദം പനേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം – അല്ലം സഖീരം ഉദുമ്ബരകട്ഠം വിയ ഹി കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമതോ അനിസ്സടപുഗ്ഗലാ. ഉദകേ പക്ഖിത്തഭാവോ വിയ കിലേസകാമേന തിന്തതാ; മന്ഥനേനാപി അഗ്ഗിനോ അനഭിനിബ്ബത്തനം വിയ കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമതോ അനിസ്സടാനം ഓപക്കമികാഹി വേദനാഹി ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ അനധിഗമോ. അമന്ഥനേനാപി അഗ്ഗിനോ അനഭിനിബ്ബത്തനം വിയ തേസം പുഗ്ഗലാനം വിനാപി ഓപക്കമികാഹി വേദനാഹി ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ അനധിഗമോ. ദുതിയഉപമാപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാ. അയം പന വിസേസോ, പുരിമാ സപുത്തഭരിയപബ്ബജ്ജായ ഉപമാ; പച്ഛിമാ ബ്രാഹ്മണധമ്മികപബ്ബജ്ജായ.

൩൭൬. തതിയഉപമായ കോളാപന്തി ഛിന്നസിനേഹം നിരാപം. ഥലേ നിക്ഖിത്തന്തി പബ്ബതഥലേ വാ ഭൂമിഥലേ വാ നിക്ഖിത്തം. ഏത്ഥാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – സുക്ഖകോളാപകട്ഠം വിയ ഹി കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമതോ നിസ്സടപുഗ്ഗലാ, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തഭാവോ വിയ കിലേസകാമേന അതിന്തതാ. മന്ഥനേനാപി അഗ്ഗിനോ അഭിനിബ്ബത്തനം വിയ കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമതോ നിസ്സടാനം അബ്ഭോകാസികനേസജ്ജികാദിവസേന ഓപക്കമികാഹിപി വേദനാഹി ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ അധിഗമോ. അഞ്ഞസ്സ രുക്ഖസ്സ സുക്ഖസാഖായ സദ്ധിം ഘംസനമത്തേനേവ അഗ്ഗിനോ അഭിനിബ്ബത്തനം വിയ വിനാപി ഓപക്കമികാഹി വേദനാഹി സുഖായേവ പടിപദായ ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ അധിഗമോതി. അയം ഉപമാ ഭഗവതാ അത്തനോ അത്ഥായ ആഹടാ.

൩൭൭. ഇദാനി അത്തനോ ദുക്കരകാരികം ദസ്സേന്തോ, തസ്സ മയ്ഹന്തിആദിമാഹ. കിം പന ഭഗവാ ദുക്കരം അകത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിതും ന സമത്ഥോതി? കത്വാപി അകത്വാപി സമത്ഥോവ. അഥ കസ്മാ അകാസീതി? സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അത്തനോ പരക്കമം ദസ്സേസ്സാമി. സോ ച മം വീരിയനിമ്മഥനഗുണോ ഹാസേസ്സതീതി. പാസാദേ നിസിന്നോയേവ ഹി പവേണിആഗതം രജ്ജം ലഭിത്വാപി ഖത്തിയോ ന തഥാപമുദിതോ ഹോതി, യഥാ ബലകായം ഗഹേത്വാ സങ്ഗാമേ ദ്വേ തയോ സമ്പഹാരേ ദത്വാ അമിത്തമഥനം കത്വാ പത്തരജ്ജോ. ഏവം പത്തരജ്ജസ്സ ഹി രജ്ജസിരിം അനുഭവന്തസ്സ പരിസം ഓലോകേത്വാ അത്തനോ പരക്കമം അനുസ്സരിത്വാ, ‘‘അസുകട്ഠാനേ അസുകകമ്മം കത്വാ അസുകഞ്ച അസുകഞ്ച അമിത്തം ഏവം വിജ്ഝിത്വാ ഏവം പഹരിത്വാ ഇമം രജ്ജസിരിം പത്തോസ്മീ’’തി ചിന്തയതോ ബലവസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേവം ഭഗവാപി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പരക്കമം ദസ്സേസ്സാമി, സോ ഹി മം പരക്കമോ അതിവിയ ഹാസേസ്സതി, സോമനസ്സം ഉപ്പാദേസ്സതീതി ദുക്കരമകാസി.

അപിച പച്ഛിമം ജനതം അനുകമ്പമാനോപി അകാസിയേവ, പച്ഛിമാ ഹി ജനതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാപി പധാനം പദഹിത്വാവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പത്തോ, കിമങ്ഗം പന മയന്തി പധാനവീരിയം കത്തബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതി; ഏവം സന്തേ ഖിപ്പമേവ ജാതിജരാമരണസ്സ അന്തം കരിസ്സതീതി പച്ഛിമം ജനതം അനുകമ്പമാനോ അകാസിയേവ.

ദന്തേഭിദന്തമാധായാതി ഹേട്ഠാദന്തേ ഉപരിദന്തം ഠപേത്വാ. ചേതസാ ചിത്തന്തി കുസലചിത്തേന അകുസലചിത്തം. അഭിനിഗ്ഗണ്ഹേയ്യന്തി നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യം. അഭിനിപ്പീളേയ്യന്തി നിപ്പീളേയ്യം. അഭിസന്താപേയ്യന്തി താപേത്വാ വീരിയനിമ്മഥനം കരേയ്യം. സാരദ്ധോതി സദരഥോ. പധാനാഭിതുന്നസ്സാതി പധാനേന അഭിതുന്നസ്സ, വിദ്ധസ്സ സതോതി അത്ഥോ.

൩൭൮. അപ്പാണകന്തി നിരസ്സാസകം. കമ്മാരഗഗ്ഗരിയാതി കമ്മാരസ്സ ഗഗ്ഗരനാളിയാ. സീസവേദനാ ഹോന്തീതി കുതോചി നിക്ഖമിതും അലഭമാനേഹി വാതേഹി സമുട്ഠാപിതാ ബലവതിയോ സീസവേദനാ ഹോന്തി. സീസവേഠം ദദേയ്യാതി സീസവേഠനം ദദേയ്യ. ദേവതാതി ബോധിസത്തസ്സ ചങ്കമനകോടിയം പണ്ണസാലപരിവേണസാമന്താ ച അധിവത്ഥാ ദേവതാ.

തദാ കിര ബോധിസത്തസ്സ അധിമത്തേ കായദാഹേ ഉപ്പന്നേ മുച്ഛാ ഉദപാദി. സോ ചങ്കമേവ നിസിന്നോ ഹുത്വാ പപതി. തം ദിസ്വാ ദേവതാ ഏവമാഹംസു – ‘‘വിഹാരോത്വേവ സോ അരഹതോ’’തി, ‘‘അരഹന്തോ നാമ ഏവരൂപാ ഹോന്തി മതകസദിസാ’’തി ലദ്ധിയാ വദന്തി. തത്ഥ യാ ദേവതാ ‘‘കാലങ്കതോ’’തി ആഹംസു, താ ഗന്ത്വാ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ആരോചേസും – ‘‘തുമ്ഹാകം പുത്തോ കാലങ്കതോ’’തി. മമ പുത്തോ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ കാലങ്കതോ, നോ അഹുത്വാതി? ബുദ്ധോ ഭവിതും നാസക്ഖി, പധാനഭൂമിയംയേവ പതിത്വാ കാലങ്കതോതി. നാഹം സദ്ദഹാമി, മമ പുത്തസ്സ ബോധിം അപത്വാ കാലങ്കിരിയാ നാമ നത്ഥീതി.

അപരഭാഗേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം ഗന്ത്വാ കപിലവത്ഥും അനുപ്പത്തസ്സ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ പത്തം ഗഹേത്വാ പാസാദം ആരോപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ അന്തരാഭത്തസമയേ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി – തുമ്ഹാകം ഭഗവാ പധാനകരണകാലേ ദേവതാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘പുത്തോ തേ, മഹാരാജ, കാലങ്കതോ’’തി ആഹംസൂതി. കിം സദ്ദഹസി മഹാരാജാതി? ന ഭഗവാ സദ്ദഹിന്തി. ഇദാനി, മഹാരാജ, സുപിനപ്പടിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ അച്ഛരിയാനി പസ്സന്തോ കിം സദ്ദഹിസ്സസി? അഹമ്പി ബുദ്ധോ ജാതോ, ത്വമ്പി ബുദ്ധപിതാ ജാതോ, പുബ്ബേ പന മയ്ഹം അപരിപക്കേ ഞാണേ ബോധിചരിയം ചരന്തസ്സ ധമ്മപാലകുമാരകാലേപി സിപ്പം ഉഗ്ഗഹേതും ഗതസ്സ, ‘‘തുമ്ഹാകം പുത്തോ ധമ്മപാലകുമാരോ കാലങ്കതോ, ഇദമസ്സ അട്ഠീ’’തി ഏളകട്ഠിം ആഹരിത്വാ ദസ്സേസും, തദാപി തുമ്ഹേ, ‘‘മമ പുത്തസ്സ അന്തരാമരണം നാമ നത്ഥി, നാഹം സദ്ദഹാമീ’’തി അവോചുത്ഥ, മഹാരാജാതി ഇമിസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഭഗവാ മഹാധമ്മപാലജാതകം കഥേസി.

൩൭൯. മാ ഖോ ത്വം മാരിസാതി സമ്പിയായമാനാ ആഹംസു. ദേവതാനം കിരായം പിയമനാപവോഹാരോ, യദിദം മാരിസാതി. അജജ്ജിതന്തി അഭോജനം. ഹലന്തി വദാമീതി അലന്തി വദാമി, അലം ഇമിനാ ഏവം മാ കരിത്ഥ, യാപേസ്സാമഹന്തി ഏവം പടിസേധേമീതി അത്ഥോ.

൩൮൦-൧. മങ്ഗുരച്ഛവീതി മങ്ഗുരമച്ഛച്ഛവി. ഏതാവ പരമന്തി താസമ്പി വേദനാനമേതംയേവ പരമം, ഉത്തമം പമാണം. പിതു സക്കസ്സ കമ്മന്തേ…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതാതി രഞ്ഞോ കിര വപ്പമങ്ഗലദിവസോ നാമ ഹോതി, തദാ അനേകപ്പകാരം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദേന്തി. നഗരവീഥിയോ സോധാപേത്വാ പുണ്ണഘടേ ഠപാപേത്വാ ധജപടാകാദയോ ഉസ്സാപേത്വാ സകലനഗരം ദേവവിമാനം വിയ അലങ്കരോന്തി. സബ്ബേ ദാസകമ്മകരാദയോ അഹതവത്ഥനിവത്ഥാ ഗന്ധമാലാദിപടിമണ്ഡിതാ രാജകുലേ സന്നിപതന്തി. രഞ്ഞോ കമ്മന്തേ നങ്ഗലസതസഹസ്സം യോജീയതി. തസ്മിം പന ദിവസേ ഏകേന ഊനം അട്ഠസതം യോജേന്തി. സബ്ബനങ്ഗലാനി സദ്ധിം ബലിബദ്ദരസ്മിയോത്തേഹി ജാണുസ്സോണിസ്സ രഥോ വിയ രജതപരിക്ഖിത്താനി ഹോന്തി. രഞ്ഞോ ആലമ്ബനനങ്ഗലം രത്തസുവണ്ണപരിക്ഖിത്തം ഹോതി. ബലിബദ്ദാനം സിങ്ഗാനിപി രസ്മിപതോദാപി സുവണ്ണപരിക്ഖിത്താ ഹോന്തി. രാജാ മഹാപരിവാരേന നിക്ഖമന്തോ പുത്തം ഗഹേത്വാ അഗമാസി.

കമ്മന്തട്ഠാനേ ഏകോ ജമ്ബുരുക്ഖോ ബഹലപത്തപലാസോ സന്ദച്ഛായോ അഹോസി. തസ്സ ഹേട്ഠാ കുമാരസ്സ സയനം പഞ്ഞപേത്വാ ഉപരി സുവണ്ണതാരകഖചിതം വിതാനം ബന്ധാപേത്വാ സാണിപാകാരേന പരിക്ഖിപാപേത്വാ ആരക്ഖം ഠപേത്വാ രാജാ സബ്ബാലങ്കാരം അലങ്കരിത്വാ അമച്ചഗണപരിവുതോ നങ്ഗലകരണട്ഠാനം അഗമാസി. തത്ഥ രാജാ സുവണ്ണനങ്ഗലം ഗണ്ഹാതി. അമച്ചാ ഏകേനൂനഅട്ഠസതരജതനങ്ഗലാനി ഗഹേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച കസന്തി. രാജാ പന ഓരതോ പാരം ഗച്ഛതി, പാരതോ വാ ഓരം ഗച്ഛതി. ഏതസ്മിം ഠാനേ മഹാസമ്പത്തി ഹോതി, ബോധിസത്തം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ ധാതിയോ രഞ്ഞോ സമ്പത്തിം പസ്സിസ്സാമാതി അന്തോസാണിതോ ബഹി നിക്ഖന്താ. ബോധിസത്തോ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ കഞ്ചി അദിസ്വാ വേഗേന ഉട്ഠായ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ആനാപാനേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേസി. ധാതിയോ ഖജ്ജഭോജ്ജന്തരേ വിചരമാനാ ഥോകം ചിരായിംസു, സേസരുക്ഖാനം ഛായാ നിവത്താ, തസ്സ പന രുക്ഖസ്സ പരിമണ്ഡലാ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. ധാതിയോ അയ്യപുത്തോ ഏകകോതി വേഗേന സാണിം ഉക്ഖിപിത്വാ അന്തോ പവിസമാനാ ബോധിസത്തം സയനേ പല്ലങ്കേന നിസിന്നം തഞ്ച പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു – ‘‘കുമാരോ ദേവ, ഏവം നിസിന്നോ അഞ്ഞേസം രുക്ഖാനം ഛായാ നിവത്താ, ജമ്ബുരുക്ഖസ്സ പരിമണ്ഡലാ ഠിതാ’’തി. രാജാ വേഗേനാഗന്ത്വാ പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ, ‘‘ഇദം തേ, താത, ദുതിയം വന്ദന’’ന്തി പുത്തം വന്ദി. ഇദമേതം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘പിതു സക്കസ്സ കമ്മന്തേ…പേ… പഠമജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതാ’’തി. സിയാ നു ഖോ ഏസോ മഗ്ഗോ ബോധായാതി ഭവേയ്യ നു ഖോ ഏതം ആനാപാനസ്സതിപഠമജ്ഝാനം ബുജ്ഝനത്ഥായ മഗ്ഗോതി. സതാനുസാരിവിഞ്ഞാണന്തി നയിദം ബോധായ മഗ്ഗോ ഭവിസ്സതി, ആനാപാനസ്സതിപഠമജ്ഝാനം പന ഭവിസ്സതീതി ഏവം ഏകം ദ്വേ വാരേ ഉപ്പന്നസതിയാ അനന്തരം ഉപ്പന്നവിഞ്ഞാണം സതാനുസാരിവിഞ്ഞാണം നാമ. യം തം സുഖന്തി യം തം ആനാപാനസ്സതിപഠമജ്ഝാനസുഖം.

൩൮൨. പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോന്തീതി പണ്ണസാലപരിവേണസമ്മജ്ജനാദിവത്തകരണേന ഉപട്ഠിതാ ഹോന്തി. ബാഹുല്ലികോതി പച്ചയബാഹുല്ലികോ. ആവത്തോ ബാഹുല്ലായാതി രസഗിദ്ധോ ഹുത്വാ പണീതപിണ്ഡപാതാദീനം അത്ഥായ ആവത്തോ. നിബ്ബിജ്ജ പക്കമിംസൂതി ഉക്കണ്ഠിത്വാ ധമ്മനിയാമേനേവ പക്കന്താ ബോധിസത്തസ്സ സമ്ബോധിം പത്തകാലേ കായവിവേകസ്സ ഓകാസദാനത്ഥം ധമ്മതായ ഗതാ. ഗച്ഛന്താ ച അഞ്ഞട്ഠാനം അഗന്ത്വാ ബാരാണസിമേവ അഗമംസു. ബോധിസത്തോ തേസു ഗതേസു അദ്ധമാസം കായവിവേകം ലഭിത്വാ ബോധിമണ്ഡേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝി.

൩൮൩. വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദി ഭയഭേരവേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩൮൭. അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹന്തി അയം പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. നിഗണ്ഠോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സമണം ഗോതമം ഏകം പഞ്ഹം പുച്ഛിം. സമണോ ഗോതമോ ‘അപരാപി മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപരാപി മം, അഗ്ഗിവേസ്സനാ’തി പരിയോസാനം അദസ്സേന്തോ കഥേതിയേവ. കുപിതോ നു ഖോ’’തി? അഥ ഭഗവാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, തഥാഗതേ അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേന്തേ കുപിതോ സമണോ ഗോതമോതി ഏകോപി വത്താ നത്ഥി, പരേസം ബോധനത്ഥായ പടിവിജ്ഝനത്ഥായ ഏവ തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതീതി ദസ്സേന്തോ ഇമം ധമ്മദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ആരബ്ഭാതി സന്ധായ. യാവദേവാതി പയോജനവിധി പരിച്ഛേദനിയമനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പരേസം വിഞ്ഞാപനമേവ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനായ പയോജനം, തസ്മാ ന ഏകസ്സേവ ദേസേതി, യത്തകാ വിഞ്ഞാതാരോ അത്ഥി, സബ്ബേസം ദേസേതീതി. തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിന്തി ഇമിനാ കിം ദസ്സേതീതി? സച്ചകോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ അഭിരൂപോ പാസാദികോ സുഫുസിതം ദന്താവരണം, ജിവ്ഹാ മുദുകാ, മധുരം വാക്കരണം, പരിസം രഞ്ജേന്തോ മഞ്ഞേ വിചരതി, അന്തോ പനസ്സ ചിത്തേകഗ്ഗതാ നത്ഥീ’’തി. അഥ ഭഗവാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ന തഥാഗതോ പരിസം രഞ്ജേന്തോ വിചരതി, ചക്കവാളപരിയന്തായപി പരിസായ തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി, അസല്ലീനോ അനുപലിത്തോ ഏത്തകം ഏകവിഹാരീ, സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തിം അനുയുത്തോതി ദസ്സേതും ഏവമാഹ.

അജ്ഝത്തമേവാതി ഗോചരജ്ഝത്തമേവ. സന്നിസാദേമീതി സന്നിസീദാപേമി, തഥാഗതോ ഹി യസ്മിം ഖണേ പരിസാ സാധുകാരം ദേതി, തസ്മിം ഖണേ പുബ്ബാഭോഗേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, സാധുകാരസദ്ദസ്സ നിഗ്ഘോസേ അവിച്ഛിന്നേയേവ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ഠിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ ധമ്മം ദേസേതി, ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഭവങ്ഗപരിവാസോ ലഹുകോ ഹോതീതി അസ്സാസവാരേ പസ്സാസവാരേ സമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി. യേന സുദം നിച്ചകപ്പന്തി യേന സുഞ്ഞേന ഫലസമാധിനാ നിച്ചകാലം വിഹരാമി, തസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ ചിത്തം സണ്ഠപേമി സമാദഹാമീതി ദസ്സേതി.

ഓകപ്പനിയമേതന്തി സദ്ദഹനിയമേതം. ഏവം ഭഗവതോ ഏകഗ്ഗചിത്തതം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഇദാനി അത്തനോ ഓവട്ടികസാരം കത്വാ ആനീതപഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ അഭിജാനാതി ഖോ പന ഭവം ഗോതമോ ദിവാ സുപിതാതി ആഹ. യഥാ ഹി സുനഖോ നാമ അസമ്ഭിന്നഖീരപക്കപായസം സപ്പിനാ യോജേത്വാ ഉദരപൂരം ഭോജിതോപി ഗൂഥം ദിസ്വാ അഖാദിത്വാ ഗന്തും ന സക്കാ, അഖാദമാനോ ഘായിത്വാപി ഗച്ഛതി, അഘായിത്വാവ ഗതസ്സ കിരസ്സ സീസം രുജ്ജതി; ഏവമേവം ഇമസ്സപി സത്ഥാ അസമ്ഭിന്നഖീരപക്കപായസസദിസം അഭിനിക്ഖമനതോ പട്ഠായ യാവ ആസവക്ഖയാ പസാദനീയം ധമ്മദേസനം ദേസേതി. ഏതസ്സ പന ഏവരൂപം ധമ്മദേസനം സുത്വാ സത്ഥരി പസാദമത്തമ്പി ന ഉപ്പന്നം, തസ്മാ ഓവട്ടികസാരം കത്വാ ആനീതപഞ്ഹം അപുച്ഛിത്വാ ഗന്തും അസക്കോന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ ഥിനമിദ്ധം സബ്ബഖീണാസവാനം അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ പഹീയതി, കായദരഥോ പന ഉപാദിന്നകേപി ഹോതി അനുപാദിന്നകേപി. തഥാ ഹി കമലുപ്പലാദീനി ഏകസ്മിം കാലേ വികസന്തി, ഏകസ്മിം മകുലാനി ഹോന്തി, സായം കേസഞ്ചി രുക്ഖാനമ്പി പത്താനി പതിലീയന്തി, പാതോ വിപ്ഫാരികാനി ഹോന്തി. ഏവം ഉപാദിന്നകസ്സ കായസ്സ ദരഥോയേവ ദരഥവസേന ഭവങ്ഗസോതഞ്ച ഇധ നിദ്ദാതി അധിപ്പേതം, തം ഖീണാസവാനമ്പി ഹോതി. തം സന്ധായ, ‘‘അഭിജാനാമഹ’’ന്തിആദിമാഹ. സമ്മോഹവിഹാരസ്മിം വദന്തീതി സമ്മോഹവിഹാരോതി വദന്തി.

൩൮൯. ആസജ്ജ ആസജ്ജാതി ഘട്ടേത്വാ ഘട്ടേത്വാ. ഉപനീതേഹീതി ഉപനേത്വാ കഥിതേഹി. വചനപ്പഥേഹീതി വചനേഹി. അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാതി അലന്തി ചിത്തേന സമ്പടിച്ഛന്തോ അഭിനന്ദിത്വാ വാചായപി പസംസന്തോ അനുമോദിത്വാ. ഭഗവതാ ഇമസ്സ നിഗണ്ഠസ്സ ദ്വേ സുത്താനി കഥിതാനി. പുരിമസുത്തം ഏകോ ഭാണവാരോ, ഇദം ദിയഡ്ഢോ, ഇതി അഡ്ഢതിയേ ഭാണവാരേ സുത്വാപി അയം നിഗണ്ഠോ നേവ അഭിസമയം പത്തോ, ന പബ്ബജിതോ, ന സരണേസു പതിട്ഠിതോ. കസ്മാ ഏതസ്സ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസീതി? അനാഗതേ വാസനത്ഥായ. പസ്സതി ഹി ഭഗവാ, ‘‘ഇമസ്സ ഇദാനി ഉപനിസ്സയോ നത്ഥി, മയ്ഹം പന പരിനിബ്ബാനതോ സമധികാനം ദ്വിന്നം വസ്സസതാനം അച്ചയേന തമ്ബപണ്ണിദീപേ സാസനം പതിട്ഠഹിസ്സതി. തത്രായം കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ സമ്പത്തേ കാലേ പബ്ബജിത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ കാളബുദ്ധരക്ഖിതോ നാമ മഹാഖീണാസവോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഇദം ദിസ്വാ അനാഗതേ വാസനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേസി.

സോപി തത്ഥേവ തമ്ബപണ്ണിദീപമ്ഹി സാസനേ പതിട്ഠിതേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ ദക്ഖിണഗിരിവിഹാരസ്സ ഭിക്ഖാചാരഗാമേ ഏകസ്മിം അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തോ പബ്ബജ്ജാസമത്ഥയോബ്ബനേ പബ്ബജിത്വാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണം പരിഹരന്തോ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഉപജ്ഝായം പസ്സിതും അഗമാസി. അഥസ്സ ഉപജ്ഝായോ സദ്ധിവിഹാരികം ചോദേസ്സാമീതി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ആഗതേന തേന സദ്ധിം മുഖം ദത്വാ കഥാമത്തമ്പി ന അകാസി. സോ പച്ചൂസസമയേ വുട്ഠായ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, – ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, മയി ഗന്ഥകമ്മം കത്വാ തുമ്ഹാകം സന്തികം ആഗതേ മുഖം ദത്വാ കഥാമത്തമ്പി ന കരിത്ഥ, കോ മയ്ഹം ദോസോ’’തി പുച്ഛി. ഥേരോ ആഹ – ‘‘ത്വം, ആവുസോ, ബുദ്ധരക്ഖിത ഏത്തകേനേവ ‘പബ്ബജ്ജാകിച്ചം മേ മത്ഥകം പത്ത’ന്തി സഞ്ഞം കരോസീ’’തി. കിം കരോമി, ഭന്തേതി? ഗണം വിനോദേത്വാ ത്വം പപഞ്ചം ഛിന്ദിത്വാ ചേതിയപബ്ബതവിഹാരം ഗന്ത്വാ സമണധമ്മം കരോഹീതി. സോ ഉപജ്ഝായസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ പുഞ്ഞവാ രാജപൂജിതോ ഹുത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ചേതിയപബ്ബതവിഹാരേ വസി.

തസ്മിഞ്ഹി കാലേ തിസ്സമഹാരാജാ ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തോ ചേതിയപബ്ബതേ രാജലേണേ വസതി. സോ ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകഭിക്ഖുനോ സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘യദാ മയ്ഹം അയ്യോ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, ധമ്മം വാ കഥേതി, തദാ മേ സഞ്ഞം ദദേയ്യാഥാ’’തി. ഥേരോപി ഏകസ്മിം ധമ്മസ്സവനദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ കണ്ടകചേതിയങ്ഗണം ആരുയ്ഹ ചേതിയം വന്ദിത്വാ കാളതിമ്ബരുരുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. അഥ നം ഏകോ പിണ്ഡപാതികത്ഥേരോ കാളകാരാമസുത്തന്തേ പഞ്ഹം പുച്ഛി. ഥേരോ നനു, ആവുസോ, അജ്ജ ധമ്മസ്സവനദിവസോതി ആഹ. ആമ, ഭന്തേ, ധമ്മസ്സവനദിവസോതി. തേന ഹി പീഠകം ആനേഥ, ഇധേവ നിസിന്നാ ധമ്മസ്സവനം കരിസ്സാമാതി. അഥസ്സ രുക്ഖമൂലേ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ അദംസു. ഥേരോ പുബ്ബഗാഥാ വത്വാ കാളകാരാമസുത്തം ആരഭി. സോപിസ്സ ഉപട്ഠാകദഹരോ രഞ്ഞോ സഞ്ഞം ദാപേസി. രാജാ പുബ്ബഗാഥാസു അനിട്ഠിതാസുയേവ പാപുണി. പത്വാ ച അഞ്ഞാതകവേസേനേവ പരിസന്തേ ഠത്വാ തിയാമരത്തിം ഠിതകോവ ധമ്മം സുത്വാ ഥേരസ്സ, ഇദമവോച ഭഗവാതി വചനകാലേ സാധുകാരം അദാസി. ഥേരോ ഞത്വാ, കദാ ആഗതോസി, മഹാരാജാതി പുച്ഛി. പുബ്ബഗാഥാ ഓസാരണകാലേയേവ, ഭന്തേതി. ദുക്കരം തേ മഹാരാജ, കതന്തി. നയിദം, ഭന്തേ, ദുക്കരം, യദി പന മേ അയ്യസ്സ ധമ്മകഥം ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ഏകപദേപി അഞ്ഞവിഹിതഭാവോ അഹോസി, തമ്ബപണ്ണിദീപസ്സ പതോദയട്ഠിനിതുദനമത്തേപി ഠാനേ സാമിഭാവോ നാമ മേ മാ ഹോതൂതി സപഥമകാസി.

തസ്മിം പന സുത്തേ ബുദ്ധഗുണാ പരിദീപിതാ, തസ്മാ രാജാ പുച്ഛി – ‘‘ഏത്തകാവ, ഭന്തേ, ബുദ്ധഗുണാ, ഉദാഹു അഞ്ഞേപി അത്ഥീ’’തി. മയാ കഥിതതോ, മഹാരാജ, അകഥിതമേവ ബഹു അപ്പമാണന്തി. ഉപമം, ഭന്തേ, കരോഥാതി. യഥാ, മഹാരാജ, കരീസസഹസ്സമത്തേ സാലിക്ഖേത്തേ ഏകസാലിസീസതോ അവസേസസാലീയേവ ബഹൂ, ഏവം മയാ കഥിതഗുണാ അപ്പാ, അവസേസാ ബഹൂതി. അപരമ്പി, ഭന്തേ, ഉപമം കരോഥാതി. യഥാ, മഹാരാജ, മഹാഗങ്ഗായ ഓഘപുണ്ണായ സൂചിപാസം സമ്മുഖം കരേയ്യ, സൂചിപാസേന ഗതഉദകം അപ്പം, സേസം ബഹു, ഏവമേവ മയാ കഥിതഗുണാ അപ്പാ, അവസേസാ ബഹൂതി. അപരമ്പി, ഭന്തേ, ഉപമം കരോഥാതി. ഇധ, മഹാരാജ, ചാതകസകുണാ നാമ ആകാസേ കീളന്താ വിചരന്തി. ഖുദ്ദകാ സാ സകുണജാതി, കിം നു ഖോ തസ്സ സകുണസ്സ ആകാസേ പക്ഖപസാരണട്ഠാനം ബഹു, അവസേസോ ആകാസോ അപ്പോതി? കിം, ഭന്തേ, വദഥ, അപ്പോ തസ്സ പക്ഖപസാരണോകാസോ, അവസേസോവ ബഹൂതി. ഏവമേവ, മഹാരാജ, അപ്പകാ മയാ ബുദ്ധഗുണാ കഥിതാ, അവസേസാ ബഹൂ അനന്താ അപ്പമേയ്യാതി. സുകഥിതം, ഭന്തേ, അനന്താ ബുദ്ധഗുണാ അനന്തേനേവ ആകാസേന ഉപമിതാ. പസന്നാ മയം അയ്യസ്സ, അനുച്ഛവികം പന കാതും ന സക്കോമ. അയം മേ ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരോ ഇമസ്മിം തമ്ബപണ്ണിദീപേ ഇമം തിയോജനസതികം രജ്ജം അയ്യസ്സ ദേമാതി. തുമ്ഹേഹി, മഹാരാജ, അത്തനോ പസന്നാകാരോ കതോ, മയം പന അമ്ഹാകം ദിന്നം രജ്ജം തുമ്ഹാകംയേവ ദേമ, ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേഹി മഹാരാജാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാസച്ചകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.