൫. ചൂളസച്ചകസുത്തവണ്ണനാ

൩൫൩. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളസച്ചകസുത്തം. തത്ഥ മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായന്തി മഹാവനം നാമ സയംജാതം അരോപിമം സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനം. കപിലവത്ഥുസാമന്താ പന മഹാവനം ഹിമവന്തേന സഹ ഏകാബദ്ധം അപരിച്ഛേദം ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദം ആഹച്ച ഠിതം. ഇദം താദിസം ന ഹോതി. സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനന്തി മഹാവനം. കൂടാഗാരസാലാ പന മഹാവനം നിസ്സായ കതേ ആരാമേ കൂടാഗാരം അന്തോകത്വാ ഹംസവട്ടകച്ഛന്നേന കതാ സബ്ബാകാരസമ്പന്നാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടി വേദിതബ്ബാ.

സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോതി പുബ്ബേ കിര ഏകോ നിഗണ്ഠോ ച നിഗണ്ഠീ ച പഞ്ച പഞ്ച വാദസതാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ, വാദം ആരോപേസ്സാമാതി ജമ്ബുദീപേ വിചരന്താ വേസാലിയം സമാഗതാ. ലിച്ഛവിരാജാനോ ദിസ്വാ, – ‘‘ത്വം കോ, ത്വം കാ’’തി പുച്ഛിംസു. നിഗണ്ഠോ – ‘‘അഹം വാദം ആരോപേസ്സാമീതി ജമ്ബുദീപേ വിചരാമീ’’തി ആഹ. നിഗണ്ഠീപി തഥാ ആഹ. ലിച്ഛവിനോ, ‘‘ഇധേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം വാദം ആരോപേഥാ’’തി ആഹംസു. നിഗണ്ഠീ അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതാനി പഞ്ചവാദസതാനി പുച്ഛി, നിഗണ്ഠോ കഥേസി. നിഗണ്ഠേന പുച്ഛിതേപി നിഗണ്ഠീ കഥേസിയേവ. ഏകസ്സപി ന ജയോ, ന പരാജയോ, ഉഭോ സമസമാവ അഹേസും. ലിച്ഛവിനോ, – ‘‘തുമ്ഹേ ഉഭോപി സമസമാ ആഹിണ്ഡിത്വാ കിം കരിസ്സഥ, ഇധേവ വസഥാ’’തി ഗേഹം ദത്വാ ബലിം പട്ഠപേസും. തേസം സംവാസമന്വായ ചതസ്സോ ധീതരോ ജാതാ, – ഏകാ സച്ചാ നാമ, ഏകാ ലോലാ നാമ, ഏകാ പടാചാരാ നാമ, ഏകാ ആചാരവതീ നാമ. താപി പണ്ഡിതാവ അഹേസും, മാതാപിതൂഹി ഉഗ്ഗഹിതാനി പഞ്ച പഞ്ച വാദസതാനി ഉഗ്ഗഹേസും. താ വയപത്താ മാതാപിതരോ അവോചും – ‘‘അമ്ഹാകം അമ്മാ കുലേ ദാരികാ നാമ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനി ദത്വാ കുലഘരം പേസിതപുബ്ബാ നാമ നത്ഥി. യോ പന അഗാരികോ താസം വാദം മദ്ദിതും സക്കോതി, തസ്സ പാദപരിചാരികാ ഹോന്തി. യോ പബ്ബജിതോ താസം മദ്ദിതും സക്കോതി, തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജന്തി. തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? മയമ്പി ഏവമേവ കരിസ്സാമാതി. ചതസ്സോപി പരിബ്ബാജികവേസം ഗഹേത്വാ, ‘‘അയം ജമ്ബുദീപോ നാമ ജമ്ബുയാ പഞ്ഞായതീ’’തി ജമ്ബുസാഖം ഗഹേത്വാ ചാരികം പക്കമിംസു. യം ഗാമം പാപുണന്തി, തസ്സ ദ്വാരേ പംസുപുഞ്ജേ വാ വാലികപുഞ്ജേ വാ ജമ്ബുധജം ഠപേത്വാ, – ‘‘യോ വാദം ആരോപേതും സക്കോതി, സോ ഇമം മദ്ദതൂ’’തി വത്വാ ഗാമം പവിസന്തി. ഏവം ഗാമേന ഗാമം വിചരന്തിയോ സാവത്ഥിം പാപുണിത്വാ തഥേവ ഗാമദ്വാരേ ജമ്ബുധജം ഠപേത്വാ സമ്പത്തമനുസ്സാനം ആരോചേത്വാ അന്തോനഗരം പവിട്ഠാ.

തേന സമയേന ഭഗവാ സാവത്ഥിം നിസ്സായ ജേതവനേ വിഹരതി. അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ ഗിലാനേ പുച്ഛന്തോ അജഗ്ഗിതട്ഠാനം ജഗ്ഗന്തോ അത്തനോ കിച്ചമഹന്തതായ അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി ദിവാതരം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസന്തോ ഗാമദ്വാരേ ജമ്ബുധജം ദിസ്വാ, – ‘‘കിമിദ’’ന്തി ദാരകേ പുച്ഛി. തേ തമത്ഥം ആരോചേസും. തേന ഹി മദ്ദഥാതി. ന സക്കോമ, ഭന്തേ, ഭായാമാതി. ‘‘കുമാരാ മാ ഭായഥ, ‘കേന അമ്ഹാകം ജമ്ബുധജോ മദ്ദാപിതോ’തി വുത്തേ, ബുദ്ധസാവകേന സാരിപുത്തത്ഥേരേന മദ്ദാപിതോ, വാദം ആരോപേതുകാമാ ജേതവനേ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗച്ഛഥാതി വദേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. തേ ഥേരസ്സ വചനം സുത്വാ ജമ്ബുധജം മദ്ദിത്വാ ഛഡ്ഡേസും. ഥേരോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ വിഹാരം ഗതോ. പരിബ്ബാജികാപി ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ, ‘‘അമ്ഹാകം ധജോ കേന മദ്ദാപിതോ’’തി പുച്ഛിംസു. ദാരകാ തമത്ഥം ആരോചേസും. പരിബ്ബാജികാ പുന ഗാമം പവിസിത്വാ ഏകേകം വീഥിം ഗഹേത്വാ, – ‘‘ബുദ്ധസാവകോ കിര സാരിപുത്തോ നാമ അമ്ഹേഹി സദ്ധിം വാദം കരിസ്സതി, സോതുകാമാ നിക്ഖമഥാ’’തി ആരോചേസും. മഹാജനോ നിക്ഖമി, തേന സദ്ധിം പരിബ്ബാജികാ ജേതവനം അഗമിംസു.

ഥേരോ – ‘‘അമ്ഹാകം വസനട്ഠാനേ മാതുഗാമസ്സ ആഗമനം നാമ അഫാസുക’’ന്തി വിഹാരമജ്ഝേ നിസീദി. പരിബ്ബാജികായോ ഗന്ത്വാ ഥേരം പുച്ഛിംസു – ‘‘തുമ്ഹേഹി അമ്ഹാകം ധജോ മദ്ദാപിതോ’’തി? ആമ, മയാ മദ്ദാപിതോതി. മയം തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം വാദം കരിസ്സാമാതി. സാധു കരോഥ, കസ്സ പുച്ഛാ കസ്സ വിസ്സജ്ജനം ഹോതൂതി? പുച്ഛാ നാമ അമ്ഹാകം പത്താ, തുമ്ഹേ പന മാതുഗാമാ നാമ പഠമം പുച്ഛഥാതി ആഹ. താ ചതസ്സോപി ചതൂസു ദിസാസു ഠത്വാ മാതാപിതൂനം സന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതം വാദസഹസ്സം പുച്ഛിംസു. ഥേരോ ഖഗ്ഗേന കുമുദനാളം ഛിന്ദന്തോ വിയ പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം നിജ്ജടം നിഗ്ഗണ്ഠിം കത്വാ കഥേസി, കഥേത്വാ പുന പുച്ഛഥാതി ആഹ. ഏത്തകമേവ, ഭന്തേ, മയം ജാനാമാതി. ഥേരോ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേഹി വാദസഹസ്സം പുച്ഛിതം മയാ കഥിതം, അഹം പന ഏകം യേവ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമി, തം തുമ്ഹേ കഥേഥാ’’തി. താ ഥേരസ്സ വിസയം ദിസ്വാ, ‘‘പുച്ഛഥ, ഭന്തേ, ബ്യാകരിസ്സാമാ’’തി വത്തും നാസക്ഖിംസു. ‘‘വദ, ഭന്തേ, ജാനമാനാ ബ്യാകരിസ്സാമാ’’തി പുന ആഹംസു.

ഥേരോ അയം പന കുലപുത്തേ പബ്ബാജേത്വാ പഠമം സിക്ഖാപേതബ്ബപഞ്ഹോതി വത്വാ, – ‘‘ഏകം നാമ കി’’ന്തി പുച്ഛി. താ നേവ അന്തം, ന കോടിം അദ്ദസംസു. ഥേരോ കഥേഥാതി ആഹ. ന പസ്സാമ, ഭന്തേതി. തുമ്ഹേഹി വാദസഹസ്സം പുച്ഛിതം മയാ കഥിതം, മയ്ഹം തുമ്ഹേ ഏകം പഞ്ഹമ്പി കഥേതും ന സക്കോഥ, ഏവം സന്തേ കസ്സ ജയോ കസ്സ പരാജയോതി? തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ജയോ, അമ്ഹാകം പരാജയോതി. ഇദാനി കിം കരിസ്സഥാതി? താ മാതാപിതൂഹി വുത്തവചനം ആരോചേത്വാ, ‘‘തുമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. തുമ്ഹേ മാതുഗാമാ നാമ അമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബജിതും ന വട്ടതി, അമ്ഹാകം പന സാസനം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജഥാതി. താ സാധൂതി ഥേരസ്സ സാസനം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിംസു. പബ്ബജിതാ ച പന അപ്പമത്താ ആതാപിനിയോ ഹുത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

അയം സച്ചകോ താസം ചതുന്നമ്പി കനിട്ഠഭാതികോ. താഹി ചതൂഹിപി ഉത്തരിതരപഞ്ഞോ, മാതാപിതൂനമ്പി സന്തികാ വാദസഹസ്സം, തതോ ബഹുതരഞ്ച ബാഹിരസമയം ഉഗ്ഗഹേത്വാ കത്ഥചി അഗന്ത്വാ രാജദാരകേ സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തോ തത്ഥേവ വേസാലിയം വസതി, പഞ്ഞായ അതിപൂരിതത്താ കുച്ഛി മേ ഭിജ്ജേയ്യാതി ഭീതോ അയപട്ടേന കുച്ഛിം പരിക്ഖിപിത്വാ ചരതി, ഇമം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ’’തി.

ഭസ്സപ്പവാദകോതി ഭസ്സം വുച്ചതി കഥാമഗ്ഗോ, തം പവദതി കഥേതീതി ഭസ്സപ്പവാദകോ. പണ്ഡിതവാദോതി അഹം പണ്ഡിതോതി ഏവം വാദോ. സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സാതി യം യം നക്ഖത്തചാരേന ആദിസതി, തം തം യേഭുയ്യേന തഥേവ ഹോതി, തസ്മാ അയം സാധുലദ്ധികോ ഭദ്ദകോതി ഏവം സമ്മതോ മഹാജനസ്സ. വാദേന വാദം സമാരദ്ധോതി കഥാമഗ്ഗേന ദോസം ആരോപിതോ. ആയസ്മാ അസ്സജീതി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ആചരിയോ അസ്സജിത്ഥേരോ. ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോതി തതോ തതോ ലിച്ഛവിരാജഗേഹതോ തം തം ഗേഹം ഗമനത്ഥായ അനുചങ്കമമാനോ. യേനായസ്മാ അസ്സജി തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? സമയജാനനത്ഥം.

ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഹം ‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’തി ആഹിണ്ഡാമി, ‘സമയം പനസ്സ ന ജാനാമീ’തി ന ആരോപേസിം. പരസ്സ ഹി സമയം ഞത്വാ ആരോപിതോ വാദോ സ്വാരോപിതോ നാമ ഹോതി. അയം പന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ പഞ്ഞായതി അസ്സജിത്ഥേരോ; സോ അത്തനോ സത്ഥു സമയേ കോവിദോ, ഏതാഹം പുച്ഛിത്വാ കഥം പതിട്ഠാപേത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ ഉപസങ്കമി. വിനേതീതി കഥം വിനേതി, കഥം സിക്ഖാപേതീതി പുച്ഛതി. ഥേരോ പന യസ്മാ ദുക്ഖന്തി വുത്തേ ഉപാരമ്ഭസ്സ ഓകാസോ ഹോതി, മഗ്ഗഫലാനിപി പരിയായേന ദുക്ഖന്തി ആഗതാനി, അയഞ്ച ദുക്ഖന്തി വുത്തേ ഥേരം പുച്ഛേയ്യ – ‘‘ഭോ അസ്സജി, കിമത്ഥം തുമ്ഹേ പബ്ബജിതാ’’തി. തതോ ‘‘മഗ്ഗഫലത്ഥായാ’’തി വുത്തേ, – ‘‘നയിദം, ഭോ അസ്സജി, തുമ്ഹാകം സാസനം നാമ, മഹാആഘാതനം നാമേതം, നിരയുസ്സദോ നാമേസ, നത്ഥി തുമ്ഹാകം സുഖാസാ, ഉട്ഠായുട്ഠായ ദുക്ഖമേവ ജിരാപേന്താ ആഹിണ്ഡഥാ’’തി ദോസം ആരോപേയ്യ, തസ്മാ പരവാദിസ്സ പരിയായകഥം കാതും ന വട്ടതി. യഥാ ഏസ അപ്പതിട്ഠോ ഹോതി, ഏവമസ്സ നിപ്പരിയായകഥം കഥേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ, ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ച’’ന്തി ഇമം അനിച്ചാനത്തവസേനേവ കഥം കഥേതി. ദുസ്സുതന്തി സോതും അയുത്തം.

൩൫൪. സന്ഥാഗാരേതി രാജകുലാനം അത്ഥാനുസാസനസന്ഥാഗാരസാലായം. യേന തേ ലിച്ഛവീ തേനുപസങ്കമീതി ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഹം പുബ്ബേ സമയം അജാനനഭാവേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ന ആരോപേസിം, ഇദാനി പനസ്സ മഹാസാവകേന കഥിതം സമയം ജാനാമി, ഇമേ ച മമ അന്തേവാസികാ പഞ്ചസതാ ലിച്ഛവീ സന്നിപതിതാ. ഏതേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി തസ്മാ ഉപസങ്കമി. ഞാതഞ്ഞതരേനാതി ഞാതേസു അഭിഞ്ഞാതേസു പഞ്ചവഗ്ഗിയത്ഥേരേസു അഞ്ഞതരേന. പതിട്ഠിതന്തി യഥാ തേന പതിട്ഠിതം. സചേ ഏവം പതിട്ഠിസ്സതി, അഥ പന അഞ്ഞദേവ വക്ഖതി, തത്ര മയാ കിം സക്കാ കാതുന്തി ഇദാനേവ പിട്ഠിം പരിവത്തേന്തോ ആഹ. ആകഡ്ഢേയ്യാതി അത്തനോ അഭിമുഖം കഡ്ഢേയ്യ. പരികഡ്ഢേയ്യാതി പുരതോ പടിപണാമേയ്യ. സമ്പരികഡ്ഢേയ്യാതി കാലേന ആകഡ്ഢേയ്യ, കാലേന പരികഡ്ഢേയ്യ. സോണ്ഡികാകിലഞ്ജന്തി സുരാഘരേ പിട്ഠകിലഞ്ജം. സോണ്ഡികാധുത്തോതി സുരാധുത്തോ. വാലം കണ്ണേ ഗഹേത്വാതി സുരാപരിസ്സാവനത്ഥവികം ധോവിതുകാമോ കസടനിധുനനത്ഥം ഉഭോസു കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ. ഓധുനേയ്യാതി അധോമുഖം കത്വാ ധുനേയ്യ. നിദ്ധുനേയ്യാതി ഉദ്ധംമുഖം കത്വാ ധുനേയ്യ. നിപ്ഫോടേയ്യാതി പുനപ്പുനം പപ്ഫോടേയ്യ. സാണധോവികം നാമാതി ഏത്ഥ മനുസ്സാ സാണസാടകകരണത്ഥം സാണവാകേ ഗഹേത്വാ മുട്ഠിം മുട്ഠിം ബന്ധിത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപന്തി. തേ തതിയദിവസേ സുട്ഠു കിലിന്നാ ഹോന്തി. അഥ മനുസ്സാ അമ്ബിലയാഗുസുരാദീനി ആദായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സാണമുട്ഠിം ഗഹേത്വാ, ദക്ഖിണതോ വാമതോ സമ്മുഖാ ചാതി തീസു ഫലകേസു സകിം ദക്ഖിണഫലകേ, സകിം വാമഫലകേ, സകിം സമ്മുഖഫലകേ പഹരന്താ അമ്ബിലയാഗുസുരാദീനി ഭുഞ്ജന്താ പിവന്താ ഖാദന്താ ധോവന്തി. മഹന്താ കീളാ ഹോതി. രഞ്ഞോ നാഗോ തം കീളം ദിസ്വാ ഗമ്ഭീരം ഉദകം അനുപവിസിത്വാ സോണ്ഡായ ഉദകം ഗഹേത്വാ സകിം കുമ്ഭേ സകിം പിട്ഠിയം സകിം ഉഭോസു പസ്സേസു സകിം അന്തരസത്ഥിയം പക്ഖിപന്തോ കീളിത്ഥ. തദുപാദായ തം കീളിതജാതം സാണധോവികം നാമ വുച്ചതി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സാണധോവികം നാമ കീളിതജാതം കീളതീ’’തി. കിം സോ ഭവമാനോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ, യോ ഭഗവതോ വാദം ആരോപേസ്സതീതി യോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതോ വാദം ആരോപേസ്സതി, സോ കിം ഭവമാനോ കിം യക്ഖോ ഭവമാനോ ഉദാഹു ഇന്ദോ, ഉദാഹു ബ്രഹ്മാ ഭവമാനോ ഭഗവതോ വാദം ആരോപേസ്സതി? ന ഹി സക്കാ പകതിമനുസ്സേന ഭഗവതോ വാദം ആരോപേതുന്തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

൩൫൫. തേന ഖോ പന സമയേനാതി യസ്മിം സമയേ സച്ചകോ ആരാമം പാവിസി, തസ്മിം. കിസ്മിം പന സമയേ പാവിസീതി? മഹാമജ്ഝന്ഹികസമയേ. കസ്മാ പന തസ്മിം സമയേ ചങ്കമന്തീതി? പണീതഭോജനപച്ചയസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ വിനോദനത്ഥം. ദിവാപധാനികാ വാ തേ. താദിസാനഞ്ഹി പച്ഛാഭത്തം ചങ്കമിത്വാ ന്ഹത്വാ സരീരം ഉതും ഗണ്ഹാപേത്വാ നിസജ്ജ സമണധമ്മം കരോന്താനം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. യേന തേ ഭിക്ഖൂതി സോ കിര കുഹിം സമണോ ഗോതമോതി പരിവേണതോ പരിവേണം ഗന്ത്വാ പുച്ഛിത്വാ പവിസിസ്സാമീതി വിലോകേന്തോ അരഞ്ഞേ ഹത്ഥീ വിയ ചങ്കമേ ചങ്കമമാനേ പംസുകൂലികഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ തേസം സന്തികം അഗമാസി. തം സന്ധായ, ‘‘യേന തേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി വുത്തം. കഹം നു ഖോ, ഭോതി കതരസ്മിം ആവാസേ വാ മണ്ഡപേ വാതി അത്ഥോ. ഏസ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭഗവാതി തദാ കിര ഭഗവാ പച്ചൂസകാലേ മഹാകരുണാ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണജാലം പത്ഥരിത്വാ ബോധനേയ്യസത്തം ഓലോകേന്തോ അദ്ദസ – ‘‘സ്വേ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ മഹതിം ലിച്ഛവിപരിസം ഗഹേത്വാ മമ വാദം ആരോപേതുകാമോ ആഗമിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ വേസാലിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ മഹാപരിസായ നിസീദിതും സുഖട്ഠാനേ നിസീദിസ്സാമീതി ഗന്ധകുടിം അപവിസിത്വാ മഹാവനേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ വത്തം ദസ്സേത്വാ ആഗതാ, സച്ചകേന പുട്ഠാ ദൂരേ നിസിന്നം ഭഗവന്തം ദസ്സേന്താ, ‘‘ഏസ അഗ്ഗിവേസ്സന ഭഗവാ’’തി ആഹംസു.

മഹതിയാ ലിച്ഛവിപരിസായ സദ്ധിന്തി ഹേട്ഠാ പഞ്ചമത്തേഹി ലിച്ഛവിസതേഹി പരിവുതോതി വുത്തം. തേ ഏതസ്സ അന്തേവാസികായേവ, അന്തോവേസാലിയം പന സച്ചകോ പഞ്ചമത്താനി ലിച്ഛവിരാജസതാനി ഗഹേത്വാ, ‘‘വാദത്ഥികോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമന്തോ’’തി സുത്വാ ദ്വിന്നം പണ്ഡിതാനം കഥാസല്ലാപം സോസ്സാമാതി യേഭുയ്യേന മനുസ്സാ നിക്ഖന്താ, ഏവം സാ പരിസാ മഹതീ അപരിച്ഛിന്നഗണനാ അഹോസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. അഞ്ജലിം പണാമേത്വാതി ഏതേ ഉഭതോപക്ഖികാ, തേ ഏവം ചിന്തേസും – ‘‘സചേ നോ മിച്ഛാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി, ‘കസ്മാ തുമ്ഹേ സമണം ഗോതമം വന്ദിത്ഥാ’തി, തേസം, ‘കിം അഞ്ജലിമത്തകരണേനപി വന്ദിതം ഹോതീ’തി വക്ഖാമ. സചേ നോ സമ്മാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി, ‘കസ്മാ ഭഗവന്തം ന വന്ദിത്ഥാ’തി, ‘കിം സീസേന ഭൂമിം പഹരന്തേനേവ വന്ദിതം ഹോതി, നനു അഞ്ജലികമ്മമ്പി വന്ദനാ ഏവാ’തി വക്ഖാമാ’’തി. നാമ ഗോത്തന്തി, ഭോ ഗോതമ, അഹം അസുകസ്സ പുത്തോ ദത്തോ നാമ മിത്തോ നാമ ഇധ ആഗതോതി വദന്താ നാമം സാവേന്തി നാമ. ഭോ ഗോതമ, അഹം വാസിട്ഠോ നാമ കച്ചാനോ നാമ ഇധ ആഗതോതി വദന്താ ഗോത്തം സാവേന്തി നാമ. ഏതേ കിര ദലിദ്ദാ ജിണ്ണകുലപുത്താ പരിസമജ്ഝേ നാമഗോത്തവസേന പാകടാ ഭവിസ്സാമാതി ഏവം അകംസു. യേ പന തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദിംസു, തേ കേരാടികാ ചേവ അന്ധബാലാ ച. തത്ഥ കേരാടികാ, ‘‘ഏകം ദ്വേ കഥാസല്ലാപേ കരോന്തോ വിസ്സാസികോ ഹോതി, അഥ വിസ്സാസേ സതി ഏകം ദ്വേ ഭിക്ഖാ അദാതും ന യുത്ത’’ന്തി തതോ അത്താനം മോചേന്താ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി. അന്ധബാലാ അഞ്ഞാണതായേവ അവക്ഖിത്തമത്തികാപിണ്ഡോ വിയ യത്ഥ കത്ഥചി തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദന്തി.

൩൫൬. കിഞ്ചിദേവ ദേസന്തി കഞ്ചി ഓകാസം കിഞ്ചി കാരണം, അഥസ്സ ഭഗവാ പഞ്ഹപുച്ഛനേ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ആഹ – പുച്ഛ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യദാകങ്ഖസീതി. തസ്സത്ഥോ – ‘‘പുച്ഛ യദി ആകങ്ഖസി, ന മേ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ ഭാരോ അത്ഥി’’. അഥ വാ ‘‘പുച്ഛ യം ആകങ്ഖസി, സബ്ബം തേ വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി അസാധാരണം പച്ചേകബുദ്ധഅഗ്ഗസാവമഹാസാവകേഹി. തേ ഹി യദാകങ്ഖസീതി ന വദന്തി, സുത്വാ വേദിസ്സാമാതി വദന്തി. ബുദ്ധാ പന ‘‘പുച്ഛാവുസോ, യദാകങ്ഖസീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩൭) വാ, ‘‘പുച്ഛ, മഹാരാജ, യദാകങ്ഖസീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൨) വാ,

‘‘പുച്ഛ വാസവ മം പഞ്ഹം, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസി;

തസ്സ തസ്സേവ പഞ്ഹസ്സ, അഹം അന്തം കരോമി തേ’’ ഇതി. (ദീ. നി. ൨.൩൫൬) വാ,

‘‘തേന ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, സകേ ആസനേ നിസീദിത്വാ പുച്ഛ യദാകങ്ഖസീ’’തി (മ. നി. ൩.൮൫) വാ,

‘‘ബാവരിസ്സ ച തുയ്ഹം വാ, സബ്ബേസം സബ്ബസംസയം;

കതാവകാസാ പുച്ഛവ്ഹോ, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛഥാ’’തി. (സു. നി. ൧൦൩൬) വാ,

‘‘പുച്ഛ മം സഭിയ പഞ്ഹം, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസി;

തസ്സ തസ്സേവ പഞ്ഹസ്സ, അഹം അന്തം കരോമി തേ’’ ഇതി. (സു. നി. ൫൧൭) വാ –

തേസം തേസം യക്ഖനരിന്ദദേവസമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാനം സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേന്തി. അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം ഭഗവാ ബുദ്ധഭൂമിം പത്വാ ഏതം പവാരണം പവാരേയ്യ. യോ ബോധിസത്തഭൂമിയം പദേസഞാണേപി ഠിതോ

‘‘കോണ്ഡഞ്ഞ പഞ്ഹാനി വിയാകരോഹി,

യാചന്തി തം ഇസയോ സാധുരൂപാ;

കോണ്ഡഞ്ഞ ഏസോ മനുജേസു ധമ്മോ,

യം വുദ്ധമാഗച്ഛതി ഏസ ഭാരോ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൬൦) –

ഏവം സക്കാദീനം അത്ഥായ ഇസീഹി യാചിതോ

‘‘കതാവകാസാ പുച്ഛന്തു ഭോന്തോ,

യം കിഞ്ചി പഞ്ഹം മനസാഭിപത്ഥിതം;

അഹഞ്ഹി തം തം വോ വിയാകരിസ്സം,

ഞത്വാ സയം ലോകമിമം പരഞ്ചാ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൬൧);

ഏവം സരഭങ്ഗകാലേ, സമ്ഭവജാതകേ ച സകലജമ്ബുദീപം തിക്ഖത്തും വിചരിത്വാ പഞ്ഹാനം അന്തകരം അദിസ്വാ സുചിരതേന ബ്രാഹ്മണേന പഞ്ഹം പുട്ഠോ ഓകാസേ കാരിതേ, ജാതിയാ സത്തവസ്സോ രഥികായം പംസും കീളന്തോ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ അന്തരവീഥിയം നിസിന്നോവ –

‘‘തഗ്ഘ തേ അഹമക്ഖിസ്സം, യഥാപി കുസലോ തഥാ;

രാജാ ച ഖോ തം ജാനാതി, യദി കാഹതി വാ ന വാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൬.൧൭൨) –

സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി.

ഏവം ഭഗവതാ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണായ പവാരിതായ അത്തമനോ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ, ‘‘കഥം പന, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിമാഹ.

അഥസ്സ ഭഗവാ, ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, അഞ്ഞം സാവകേന കഥിതം, അഞ്ഞം സത്ഥാ കഥേതി, നനു മയാ പടികച്ചേവ വുത്തം, ‘സചേ തഥാ പതിട്ഠിസ്സതി, യഥാസ്സ സാവകേന പതിട്ഠിതം, ഏവാഹം വാദം ആരോപേസ്സാമീ’തി. അയം പന അഞ്ഞമേവ കഥേതി, തത്ഥ കിം മയാ സക്കാ കാതു’’ന്തി ഏവം നിഗണ്ഠസ്സ വചനോകാസോ മാ ഹോതൂതി ഹേട്ഠാ അസ്സജിത്ഥേരേന കഥിതനിയാമേനേവ കഥേന്തോ, ഏവം ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സനാതിആദിമാഹ. ഉപമാ മം, ഭോ ഗോതമ, പടിഭാതീതി, ഭോ ഗോതമ, മയ്ഹം ഏകാ ഉപമാ ഉപട്ഠാതി, ആഹരാമി തം ഉപമന്തി വദതി. പടിഭാതു തം, അഗ്ഗിവേസ്സനാതി ഉപട്ഠാതു തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആഹര തം ഉപമം വിസത്ഥോതി ഭഗവാ അവോച. ബലകരണീയാതി ബാഹുബലേന കത്തബ്ബാ കസിവാണിജ്ജാദികാ കമ്മന്താ. രൂപത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോതി രൂപം അത്താ അസ്സാതി രൂപത്താ, രൂപം അത്താതി ഗഹേത്വാ ഠിതപുഗ്ഗലം ദീപേതി. രൂപേ പതിട്ഠായാതി തസ്മിം അത്താതി ഗഹിതരൂപേ പതിട്ഠഹിത്വാ. പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതീതി കുസലം വാ അകുസലം വാ പടിലഭതി. വേദനത്താദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ കിം ദീപേതി? ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഇമേസം സത്താനം പഥവീ വിയ പതിട്ഠാ, തേ ഇമേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പതിട്ഠായ കുസലാകുസലകമ്മം നാമ ആയൂഹന്തി. തുമ്ഹേ ഏവരൂപം വിജ്ജമാനമേവ അത്താനം പടിസേധേന്തോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനത്താതി ദീപേഥാതി അതിവിയ സകാരണം കത്വാ ഉപമം ആഹരി. ഇമിനാ ച നിഗണ്ഠേന ആഹടഓപമ്മം നിയതമേവ, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധതോ അഞ്ഞോ തസ്സ കഥം ഛിന്ദിത്വാ വാദേ ദോസം ദാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ദുവിധാ ഹി പുഗ്ഗലാ ബുദ്ധവേനേയ്യാ ച സാവകവേനേയ്യാ ച. സാവകവേനേയ്യേ സാവകാപി വിനേന്തി ബുദ്ധാപി. ബുദ്ധവേനേയ്യേ പന സാവകാ വിനേതും ന സക്കോന്തി, ബുദ്ധാവ വിനേന്തി. അയമ്പി നിഗണ്ഠോ ബുദ്ധവേനേയ്യോ, തസ്മാ ഏതസ്സ വാദം ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞോ ദോസം ദാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തേനസ്സ ഭഗവാ സയമേവ വാദേ ദോസദസ്സനത്ഥം നനു ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സനാതിആദിമാഹ.

അഥ നിഗണ്ഠോ ചിന്തേസി – ‘‘അതിവിയ സമണോ ഗോതമോ മമ വാദം പതിട്ഠപേതി, സചേ ഉപരി കോചി ദോസോ ഭവിസ്സതി, മമം ഏകകംയേവ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സതി. ഹന്ദാഹം ഇമം വാദം മഹാജനസ്സാപി മത്ഥകേ പക്ഖിപാമീ’’തി, തസ്മാ ഏവമാഹ – അഹമ്പി, ഭോ ഗോതമ, ഏവം വദാമി രൂപം മേ അത്താ…പേ… വിഞ്ഞാണം മേ അത്താതി, അയഞ്ച മഹതീ ജനതാതി. ഭഗവാ പന നിഗണ്ഠതോ സതഗുണേനപി സഹസ്സഗുണേനപി സതസഹസ്സഗുണേനപി വാദീവരതരോ, തസ്മാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം നിഗണ്ഠോ അത്താനം മോചേത്വാ മഹാജനസ്സ മത്ഥകേ വാദം പക്ഖിപതി, നാസ്സ അത്താനം മോചേതും ദസ്സാമി, മഹാജനതോ നിവത്തേത്വാ ഏകകംയേവ നം നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം കിഞ്ഹി തേ, അഗ്ഗിവേസ്സനാതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – നായം ജനതാ മമ വാദം ആരോപേതും ആഗതാ, ത്വംയേവ സകലം വേസാലിം സംവട്ടിത്വാ മമ വാദം ആരോപേതും ആഗതോ, തസ്മാ ത്വം സകമേവ വാദം നിവേഠേഹി, മാ മഹാജനസ്സ മത്ഥകേ പക്ഖിപസീതി. സോ പടിജാനന്തോ അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമാതിആദിമാഹ.

൩൫൭. ഇതി ഭഗവാ നിഗണ്ഠസ്സ വാദം പതിട്ഠപേത്വാ, തേന ഹി, അഗ്ഗിവേസ്സനാതി പുച്ഛം ആരഭി. തത്ഥ തേന ഹീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. യസ്മാ ത്വം പഞ്ചക്ഖന്ധേ അത്തതോ പടിജാനാസി, തസ്മാതി അത്ഥോ. സകസ്മിം വിജിതേതി അത്തനോ രട്ഠേ. ഘാതേതായം വാ ഘാതേതുന്തി ഘാതാരഹം ഘാതേതബ്ബയുത്തകം ഘാതേതും. ജാപേതായം വാ ജാപേതുന്തി ധനജാനിരഹം ജാപേതബ്ബയുത്തം ജാപേതും ജിണ്ണധനം കാതും. പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതുന്തി സകരട്ഠതോ പബ്ബാജനാരഹം പബ്ബാജേതും, നീഹരിതും. വത്തിതുഞ്ച അരഹതീതി വത്തതി ചേവ വത്തിതുഞ്ച അരഹതി. വത്തിതും യുത്തോതി ദീപേതി. ഇതി നിഗണ്ഠോ അത്തനോ വാദഭേദനത്ഥം ആഹടകാരണമേവ അത്തനോ മാരണത്ഥായ ആവുധം തിഖിണം കരോന്തോ വിയ വിസേസേത്വാ ദീപേതി, യഥാ തം ബാലോ. ഏവം മേ രൂപം ഹോതൂതി മമ രൂപം ഏവംവിധം ഹോതു, പാസാദികം അഭിരൂപം അലങ്കതപ്പടിയത്തം സുവണ്ണതോരണം വിയ സുസജ്ജിതചിത്തപടോ വിയ ച മനാപദസ്സനന്തി. ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീതി മമ രൂപം ഏവംവിധം മാ ഹോതു, ദുബ്ബണ്ണം ദുസ്സണ്ഠിതം വലിതപലിതം തിലകസമാകിണ്ണന്തി.

തുണ്ഹീ അഹോസീതി നിഗണ്ഠോ ഇമസ്മിം ഠാനേ വിരദ്ധഭാവം ഞത്വാ, ‘‘സമണോ ഗോതമോ മമ വാദം ഭിന്ദനത്ഥായ കാരണം ആഹരി, അഹം ബാലതായ തമേവ വിസേസേത്വാ ദീപേസിം, ഇദാനി നട്ഠോമ്ഹി, സചേ വത്തതീതി വക്ഖാമി, ഇമേ രാജാനോ ഉട്ഠഹിത്വാ, ‘അഗ്ഗിവേസ്സന, ത്വം മമ രൂപേ വസോ വത്തതീതി വദസി, യദി തേ രൂപേ വസോ വത്തതി, കസ്മാ ത്വം യഥാ ഇമേ ലിച്ഛവിരാജാനോ താവതിംസദേവസദിസേഹി അത്തഭാവേഹി വിരോചന്തി അഭിരൂപാ പാസാദികാ, ഏവം ന വിരോചസീ’തി. സചേ ന വത്തതീതി വക്ഖാമി, സമണോ ഗോതമോ ഉട്ഠഹിത്വാ, ‘അഗ്ഗിവേസ്സന, ത്വം പുബ്ബേ വത്തതി മേ രൂപസ്മിം വസോതി വത്വാ ഇദാനി പടിക്ഖിപസീ’തി വാദം ആരോപേസ്സതി. ഇതി വത്തതീതി വുത്തേപി ഏകോ ദോസോ, ന വത്തതീതി വുത്തേപി ഏകോ ദോസോ’’തി തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഭഗവാ പുച്ഛി, ദുതിയമ്പി തുണ്ഹീ അഹോസി. യസ്മാ പന യാവതതിയം ഭഗവതാ പുച്ഛിതേ അബ്യാകരോന്തസ്സ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലതി, ബുദ്ധാ ച നാമ സത്താനംയേവ അത്ഥായ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമീനം പൂരിതത്താ സത്തേസു ബലവഅനുദ്ദയാ ഹോന്തി. തസ്മാ യാവതതിയം അപുച്ഛിത്വാ അഥ ഖോ ഭഗവാ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം ഏതദവോച – ഏതം ‘‘ബ്യാകരോഹീ ദാനീ’’തിആദിവചനം അവോച.

തത്ഥ സഹധമ്മികന്തി സഹേതുകം സകാരണം. വജിരം പാണിമ്ഹി അസ്സാതി വജിരപാണി. യക്ഖോതി ന യോ വാ സോ വാ യക്ഖോ, സക്കോ ദേവരാജാതി വേദിതബ്ബോ. ആദിത്തന്തി അഗ്ഗിവണ്ണം. സമ്പജ്ജലിതന്തി സുട്ഠു പജ്ജലിതം. സജോതിഭൂതന്തി സമന്തതോ ജോതിഭൂതം, ഏകഗ്ഗിജാലഭൂതന്തി അത്ഥോ. ഠിതോ ഹോതീതി മഹന്തം സീസം, കന്ദലമകുലസദിസാ ദാഠാ, ഭയാനകാനി അക്ഖിനാസാദീനീതി ഏവം വിരൂപരൂപം മാപേത്വാ ഠിതോ. കസ്മാ പനേസ ആഗതോതി? ദിട്ഠിവിസ്സജ്ജാപനത്ഥം. അപിച, ‘‘അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ധമ്മം ദേസേയ്യം, പരേ ച മേ ന ആജാനേയ്യു’’ന്തി ഏവം ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കഭാവം ആപന്നേ ഭഗവതി സക്കോ മഹാബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ, ‘‘ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേഥ, തുമ്ഹാകം ആണായ അവത്തമാനേ മയം വത്താപേസ്സാമ, തുമ്ഹാകം ധമ്മചക്കം ഹോതു, അമ്ഹാകം ആണാചക്ക’’ന്തി പടിഞ്ഞമകാസി. തസ്മാ ‘‘അജ്ജ സച്ചകം താസേത്വാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജാപേസ്സാമീ’’തി ആഗതോ.

ഭഗവാ ചേവ പസ്സതി, സച്ചകോ ച നിഗണ്ഠപുത്തോതി യദി ഹി തം അഞ്ഞേപി പസ്സേയ്യും. തം കാരണം അഗരു അസ്സ, ‘‘സമണോ ഗോതമോ സച്ചകം അത്തനോ വാദേ അനോതരന്തം ഞത്വാ യക്ഖം ആവാഹേത്വാ ദസ്സേസി, തതോ സച്ചകോ ഭയേന കഥേസീ’’തി വദേയ്യും. തസ്മാ ഭഗവാ ചേവ പസ്സതി സച്ചകോ ച. തസ്സ തം ദിസ്വാവ സകലസരീരതോ സേദാ മുച്ചിംസു, അന്തോകുച്ഛി വിപരിവത്തമാനാ മഹാരവം രവി. സോ ‘‘അഞ്ഞേപി നു ഖോ പസ്സന്തീ’’തി ഓലോകേന്തോ കസ്സചി ലോമഹംസമത്തമ്പി ന അദ്ദസ. തതോ – ‘‘ഇദം ഭയം മമേവ ഉപ്പന്നം. സചാഹം യക്ഖോതി വക്ഖാമി, ‘കിം തുയ്ഹമേവ അക്ഖീനി അത്ഥി, ത്വമേവ യക്ഖം പസ്സസി, പഠമം യക്ഖം അദിസ്വാ സമണേന ഗോതമേന വാദസങ്ഘാടേ ഖിത്തോവ യക്ഖം പസ്സസീ’തി വദേയ്യു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ന ദാനി മേ ഇധ അഞ്ഞം പടിസരണം അത്ഥി, അഞ്ഞത്ര സമണാ ഗോതമാ’’തി മഞ്ഞമാനോ, അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ…പേ… ഭഗവന്തം ഏതദവോച. താണം ഗവേസീതി താണന്തി ഗവേസമാനോ. ലേണം ഗവേസീതി ലേണന്തി ഗവേസമാനോ. സരണം ഗവേസീതി സരണന്തി ഗവേസമാനോ. ഏത്ഥ ച തായതി രക്ഖതീതി താണം. നിലീയന്തി ഏത്ഥാതി ലേണം. സരതീതി സരണം, ഭയം ഹിംസതി വിദ്ധംസേതീതി അത്ഥോ.

൩൫൮. മനസി കരിത്വാതി മനമ്ഹി കത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉപധാരേത്വാ. ഏവം മേ വേദനാ ഹോതൂതി കുസലാവ ഹോതു, സുഖാവ ഹോതു. ഏവം മേ സഞ്ഞാ ഹോതൂതി കുസലാവ ഹോതു, സുഖാവ ഹോതു, സോമനസ്സസമ്പയുത്താവ ഹോതൂതി. സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണേസുപി ഏസേവ നയോ. മാ അഹോസീതി ഏത്ഥ പന വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കല്ലം നൂതി യുത്തം നു. സമനുപസ്സിതുന്തി ‘‘ഏതം മമ ഏസോഹമസ്മി ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഏവം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന പസ്സിതും. നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമാതി ന യുത്തമേതം, ഭോ ഗോതമ. ഇതി ഭഗവാ യഥാ നാമ ഛേകോ അഹിതുണ്ഡികോ സപ്പദട്ഠവിസം തേനേവ സപ്പേന പുന ഡംസാപേത്വാ ഉബ്ബാഹേയ്യ, ഏവം തസ്സംയേവ പരിസതി സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം തേനേവ മുഖേന പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താതി വദാപേസി. ദുക്ഖം അല്ലീനോതി ഇമം പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖം തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അല്ലീനോ. ഉപഗതോ അജ്ഝോസിതോതിപി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. ദുക്ഖം ഏതം മമാതിആദീസു പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമനുപസ്സതീതി അത്ഥോ. പരിജാനേയ്യാതി അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി തീരണപരിഞ്ഞായ പരിതോ ജാനേയ്യ. പരിക്ഖേപേത്വാതി ഖയം വയം അനുപ്പാദം ഉപനേത്വാ.

൩൫൯. നവന്തി തരുണം. അകുക്കുകജാതന്തി പുപ്ഫഗ്ഗഹണകാലേ അന്തോ അങ്ഗുട്ഠപ്പമാണോ ഏകോ ഘനദണ്ഡകോ നിബ്ബത്തതി, തേന വിരഹിതന്തി അത്ഥോ. രിത്തോതി സുഞ്ഞോ അന്തോസാരവിരഹിതോ. രിത്തത്താവ തുച്ഛോ. അപരദ്ധോതി പരാജിതോ. ഭാസിതാ ഖോ പന തേതി ഇദം ഭഗവാ തസ്സ മുഖരഭാവം പകാസേത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ആഹ. സോ കിര പുബ്ബേ പൂരണാദയോ ഛ സത്ഥാരോ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. തേ വിസ്സജ്ജേതും ന സക്കോന്തി. അഥ നേസം പരിസമജ്ഝേ മഹന്തം വിപ്പകാരം ആരോപേത്വാ ഉട്ഠായ ജയം പവേദേന്തോ ഗച്ഛതി. സോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധമ്പി തഥേവ വിഹേഠേസ്സാമീതി സഞ്ഞായ ഉപസങ്കമിത്വാ –

‘‘അമ്ഭോ കോ നാമ യം രുക്ഖോ, സിന്നപത്തോ സകണ്ടകോ;

യത്ഥ ഏകപ്പഹാരേന, ഉത്തമങ്ഗം വിഭിജ്ജിത’’ന്തി.

അയം ഖദിരം ആഹച്ച അസാരകരുക്ഖപരിചിതോ മുദുതുണ്ഡസകുണോ വിയ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസാരം ആഹച്ച ഞാണതുണ്ഡഭേദം പത്തോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ഥദ്ധഭാവം അഞ്ഞാസി. തദസ്സ പരിസമജ്ഝേ പകാസേന്തോ ഭാസിതാ ഖോ പന തേതിആദിമാഹ. നത്ഥി ഏതരഹീതി ഉപാദിന്നകസരീരേ സേദോ നാമ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം, ഏതരഹി പന നത്ഥീതി വദതി. സുവണ്ണവണ്ണം കായം വിവരീതി ന സബ്ബം കായം വിവരി. ബുദ്ധാ നാമ ഗണ്ഠികം പടിമുഞ്ചിത്വാ പടിച്ഛന്നസരീരാ പരിസതി ധമ്മം ദേസേന്തി. അഥ ഭഗവാ ഗലവാടകസമ്മുഖട്ഠാനേ ചീവരം ഗഹേത്വാ ചതുരങ്ഗുലമത്തം ഓതാരേസി. ഓതാരിതമത്തേ പന തസ്മിം സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മിയോ പുഞ്ജപുഞ്ജാ ഹുത്വാ സുവണ്ണഘടതോ രത്തസുവണ്ണരസധാരാ വിയ, രത്തവണ്ണവലാഹകതോ വിജ്ജുലതാ വിയ ച നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണമുരജസദിസം മഹാഖന്ധം ഉത്തമസിരം പദക്ഖിണം കുരുമാനാ ആകാസേ പക്ഖന്ദിംസു. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏവമകാസീതി? മഹാജനസ്സ കങ്ഖാവിനോദനത്ഥം. മഹാജനോ ഹി സമണോ ഗോതമോ മയ്ഹം സേദോ നത്ഥീതി വദതി, സച്ചകസ്സ താവ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ യന്താരുള്ഹസ്സ വിയ സേദാ പഗ്ഘരന്തി. സമണോ പന ഗോതമോ ഘനദുപട്ടചീവരം പാരുപിത്വാ നിസിന്നോ, അന്തോ സേദസ്സ അത്ഥിതാ വാ നത്ഥിതാ വാ കഥം സക്കാ ഞാതുന്തി കങ്ഖം കരേയ്യ, തസ്സ കങ്ഖാവിനോദനത്ഥം ഏവമകാസി. മങ്കുഭൂതോതി നിത്തേജഭൂതോ. പത്തക്ഖന്ധോതി പതിതക്ഖന്ധോ. അപ്പടിഭാനോതി ഉത്തരി അപ്പസ്സന്തോ. നിസീദീതി പാദങ്ഗുട്ഠകേന ഭൂമിം കസമാനോ നിസീദി.

൩൬൦. ദുമ്മുഖോതി ന വിരൂപമുഖോ, അഭിരൂപോ ഹി സോ പാസാദികോ. നാമം പനസ്സ ഏതം. അഭബ്ബോ തം പോക്ഖരണിം പുന ഓതരിതുന്തി സബ്ബേസം അളാനം ഭഗ്ഗത്താ പച്ഛിന്നഗമനോ ഓതരിതും അഭബ്ബോ, തത്ഥേവ കാകകുലലാദീനം ഭത്തം ഹോതീതി ദസ്സേതി. വിസൂകായികാനീതി ദിട്ഠിവിസൂകാനി. വിസേവിതാനീതി ദിട്ഠിസഞ്ചരിതാനി. വിപ്ഫന്ദിതാനീതി ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതാനി. യദിദം വാദാധിപ്പായോതി ഏത്ഥ യദിദന്തി നിപാതമത്തം; വാദാധിപ്പായോ ഹുത്വാ വാദം ആരോപേസ്സാമീതി അജ്ഝാസയേന ഉപസങ്കമിതും അഭബ്ബോ; ധമ്മസ്സവനായ പന ഉപസങ്കമേയ്യാതി ദസ്സേതി. ദുമ്മുഖം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോചാതി കസ്മാ അവോച? ദുമ്മുഖസ്സ കിരസ്സ ഉപമാഹരണകാലേ സേസ ലിച്ഛവികുമാരാപി ചിന്തേസും – ‘‘ഇമിനാ നിഗണ്ഠേന അമ്ഹാകം സിപ്പുഗ്ഗഹണട്ഠാനേ ചിരം അവമാനോ കതോ, അയം ദാനി അമിത്തസ്സ പിട്ഠിം പസ്സിതും കാലോ. മയമ്പി ഏകേകം ഉപമം ആഹരിത്വാ പാണിപ്പഹാരേന പതിതം മുഗ്ഗരേന പോഥേന്തോ വിയ തഥാ നം കരിസ്സാമ, യഥാ ന പുന പരിസമജ്ഝേ സീസം ഉക്ഖിപിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി, തേ ഓപമ്മാനി കരിത്വാ ദുമ്മുഖസ്സ കഥാപരിയോസാനം ആഗമയമാനാ നിസീദിംസു. സച്ചകോ തേസം അധിപ്പായം ഞത്വാ, ഇമേ സബ്ബേവ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓട്ഠേഹി ചലമാനേഹി ഠിതാ; സചേ പച്ചേകാ ഉപമാ ഹരിതും ലഭിസ്സന്തി, പുന മയാ പരിസമജ്ഝേ സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്കാ ഭവിസ്സതി, ഹന്ദാഹം ദുമ്മുഖം അപസാദേത്വാ യഥാ അഞ്ഞസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി, ഏവം കഥാവാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ സമണം ഗോതമം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീതി തസ്മാ ഏതദവോച. തത്ഥ ആഗമേഹീതി തിട്ഠ, മാ പുന ഭണാഹീതി അത്ഥോ.

൩൬൧. തിട്ഠതേസാ, ഭോ ഗോതമാതി, ഭോ ഗോതമ, ഏസാ അമ്ഹാകഞ്ചേവ അഞ്ഞേസഞ്ച പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം വാചാ തിട്ഠതു. വിലാപം വിലപിതം മഞ്ഞേതി ഏതഞ്ഹി വചനം വിലപിതം വിയ ഹോതി, വിപ്പലപിതമത്തം ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ തിട്ഠതേസാതി ഏത്ഥ കഥാതി ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബാ. വാചാവിലാപം വിലപിതം മഞ്ഞേതി ഏത്ഥ പനിദം വാചാനിച്ഛാരണം വിലപിതമത്തം മഞ്ഞേ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ കിത്താവതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വേസാരജ്ജപത്തോതി ഞാണപത്തോ. അപരപ്പച്ചയോതി അപരപ്പത്തിയോ. അഥസ്സ ഭഗവാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ ഇധ, അഗ്ഗിവേസ്സനാതിആദിമാഹ, തം ഉത്താനത്ഥമേവ. യസ്മാ പനേത്ഥ പസ്സതീതി വുത്തത്താ സേക്ഖഭൂമി ദസ്സിതാ. തസ്മാ ഉത്തരി അസേക്ഖഭൂമിം പുച്ഛന്തോ ദുതിയം പഞ്ഹം പുച്ഛി, തമ്പിസ്സ ഭഗവാ ബ്യാകാസി. തത്ഥ ദസ്സനാനുത്തരിയേനാതിആദീസു ദസ്സനാനുത്തരിയന്തി ലോകിയലോകുത്തരാ പഞ്ഞാ. പടിപദാനുത്തരിയന്തി ലോകിയലോകുത്തരാ പടിപദാ. വിമുത്താനുത്തരിയന്തി ലോകിയലോകുത്തരാ വിമുത്തി. സുദ്ധലോകുത്തരമേവ വാ ഗഹേത്വാ ദസ്സനാനുത്തരിയന്തി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. പടിപദാനുത്തരിയന്തി സേസാനി മഗ്ഗങ്ഗാനി. വിമുത്താനുത്തരിയന്തി അഗ്ഗഫലവിമുത്തി. ഖീണാസവസ്സ വാ നിബ്ബാനദസ്സനം ദസ്സനാനുത്തരിയം നാമ. മഗ്ഗങ്ഗാനി പടിപദാനുത്തരിയം. അഗ്ഗഫലം വിമുത്താനുത്തരിയന്തി വേദിതബ്ബം. ബുദ്ധോ സോ ഭഗവാതി സോ ഭഗവാ സയമ്പി ചത്താരി സച്ചാനി ബുദ്ധോ. ബോധായാതി പരേസമ്പി ചതുസച്ചബോധായ ധമ്മം ദേസേതി. ദന്തോതിആദീസു ദന്തോതി നിബ്ബിസേവനോ. ദമഥായാതി നിബ്ബിസേവനത്ഥായ. സന്തോതി സബ്ബകിലേസവൂപസമേന സന്തോ. സമഥായാതി കിലേസവൂപസമായ. തിണ്ണോതി ചതുരോഘതിണ്ണോ. തരണായാതി ചതുരോഘതരണായ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. പരിനിബ്ബാനായാതി കിലേസപരിനിബ്ബാനത്ഥായ.

൩൬൨. ധംസീതി ഗുണധംസകാ. പഗബ്ബാതി വാചാപാഗബ്ബിയേന സമന്നാഗതാ. ആസാദേതബ്ബന്തി ഘട്ടേതബ്ബം. ആസജ്ജാതി ഘട്ടേത്വാ. നത്വേവ ഭവന്തം ഗോതമന്തി ഭവന്തം ഗോതമം ആസജ്ജ കസ്സചി അത്തനോ വാദം അനുപഹതം സകലം ആദായ പക്കമിതും ഥാമോ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ന ഹി ഭഗവാ ഹത്ഥിആദയോ വിയ കസ്സചി ജീവിതന്തരായം കരോതി. അയം പന നിഗണ്ഠോ ഇമാ തിസ്സോ ഉപമാ ന ഭഗവതോ ഉക്കംസനത്ഥം ആഹരി, അത്തുക്കംസനത്ഥമേവ ആഹരി. യഥാ ഹി രാജാ കഞ്ചി പച്ചത്ഥികം ഘാതേത്വാ ഏവം നാമ സൂരോ ഏവം ഥാമസമ്പന്നോ പുരിസോ ഭവിസ്സതീതി പച്ചത്ഥികം ഥോമേന്തോപി അത്താനമേവ ഥോമേതി. ഏവമേവ സോപി സിയാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഹത്ഥിം പഭിന്നന്തിആദീഹി ഭഗവന്തം ഉക്കംസേന്തോപി മയമേവ സൂരാ മയം പണ്ഡിതാ മയം ബഹുസ്സുതായേവ ഏവം പഭിന്നഹത്ഥിം വിയ, ജലിതഅഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ, ഫണകതആസീവിസം വിയ ച വാദത്ഥികാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഉപസങ്കമിമ്ഹാതി അത്താനംയേവ ഉക്കംസേതി. ഏവം അത്താനം ഉക്കംസേത്വാ ഭഗവന്തം നിമന്തയമാനോ അധിവാസേതു മേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അധിവാസേതൂതി സമ്പടിച്ഛതു. സ്വാതനായാതി യം മേ തുമ്ഹേസു കാരം കരോതോ സ്വേ ഭവിസ്സതി പുഞ്ഞഞ്ച പീതിപാമോജ്ജഞ്ച, തദത്ഥായ. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേനാതി ഭഗവാ കായങ്ഗം വാ വാചങ്ഗം വാ അചോപേത്വാ അബ്ഭന്തരേയേവ ഖന്തിം ധാരേന്തോ തുണ്ഹീഭാവേന അധിവാസേസി. സച്ചകസ്സ അനുഗ്ഗഹകരണത്ഥം മനസാവ സമ്പടിച്ഛീതി വുത്തം ഹോതി.

൩൬൩. യമസ്സ പതിരൂപം മഞ്ഞേയ്യാഥാതി തേ കിര ലിച്ഛവീ തസ്സ പഞ്ചഥാലിപാകസതാനി നിച്ചഭത്തം ആഹരന്തി. തദേവ സന്ധായ ഏസ സ്വേ തുമ്ഹേ യം അസ്സ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പതിരൂപം കപ്പിയന്തി മഞ്ഞേയ്യാഥ, തം ആഹരേയ്യാഥ; സമണസ്സ ഹി ഗോതമസ്സ തുമ്ഹേ പരിചാരകാ കപ്പിയാകപ്പിയം യുത്തായുത്തം ജാനാഥാതി വദതി. ഭത്താഭിഹാരം അഭിഹരിംസൂതി അഭിഹരിതബ്ബം ഭത്തം അഭിഹരിംസു. പണീതേനാതി ഉത്തമേന. സഹത്ഥാതി സഹത്ഥേന. സന്തപ്പേത്വാതി സുട്ഠു തപ്പേത്വാ, പരിപുണ്ണം സുഹിതം യാവദത്ഥം കത്വാ. സമ്പവാരേത്വാതി സുട്ഠു പവാരേത്വാ, അലം അലന്തി ഹത്ഥസഞ്ഞായ പടിക്ഖിപാപേത്വാ. ഭുത്താവിന്തി ഭുത്തവന്തം. ഓനീതപത്തപാണിന്തി പത്തതോ ഓനീതപാണിം, അപനീതഹത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഓനിത്തപത്തപാണി’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ, ഓനിത്തം നാനാഭൂതം പത്തം പാണിതോ അസ്സാതി ഓനിത്തപത്തപാണീ. തം ഓനിത്തപത്തപാണിം, ഹത്ഥേ ച പത്തഞ്ച ധോവിത്വാ ഏകമന്തേ പത്തം നിക്ഖിപിത്വാ നിസിന്നന്തി അത്ഥോ. ഏകമന്തം നിസീദീതി ഭഗവന്തം ഏവംഭൂതം ഞത്വാ ഏകസ്മിം ഓകാസേ നിസീദീതി അത്ഥോ. പുഞ്ഞഞ്ചാതി യം ഇമസ്മിം ദാനേ പുഞ്ഞം, ആയതിം വിപാകക്ഖന്ധാതി അത്ഥോ. പുഞ്ഞമഹീതി വിപാകക്ഖന്ധാനംയേവ പരിവാരോ. തം ദായകാനം സുഖായ ഹോതൂതി തം ഇമേസം ലിച്ഛവീനം സുഖത്ഥായ ഹോതു. ഇദം കിര സോ അഹം പബ്ബജിതോ നാമ, പബ്ബജിതേന ച ന യുത്തം അത്തനോ ദാനം നിയ്യാതേതുന്തി തേസം നിയ്യാതേന്തോ ഏവമാഹ. അഥ ഭഗവാ യസ്മാ ലിച്ഛവീഹി സച്ചകസ്സ ദിന്നം, ന ഭഗവതോ. സച്ചകേന പന ഭഗവതോ ദിന്നം, തസ്മാ തമത്ഥം ദീപേന്തോ യം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സനാതിആദിമാഹ. ഇതി ഭഗവാ നിഗണ്ഠസ്സ മതേന വിനായേവ അത്തനോ ദിന്നം ദക്ഖിണം നിഗണ്ഠസ്സ നിയ്യാതേസി, സാ ചസ്സ അനാഗതേ വാസനാ ഭവിസ്സതീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളസച്ചകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.