൪. രഥവിനീതസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൨. ഏവം മേ സുതന്തി രഥവിനീതസുത്തം. തത്ഥ രാജഗഹേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ, തഞ്ഹി മന്ധാതുമഹാഗോവിന്ദാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ രാജഗഹന്തി വുച്ചതി. അഞ്ഞേപേത്ഥ പകാരേ വണ്ണയന്തി. കിം തേഹി? നാമമേതം തസ്സ നഗരസ്സ. തം പനേതം ബുദ്ധകാലേ ച ചക്കവത്തികാലേ ച നഗരം ഹോതി, സേസകാലേ സുഞ്ഞം ഹോതി യക്ഖപരിഗ്ഗഹിതം, തേസം വസന്തവനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേതി വേളുവനന്തി തസ്സ ഉയ്യാനസ്സ നാമം, തം കിര വേളൂഹി പരിക്ഖിത്തം അഹോസി അട്ഠാരസഹത്ഥേന ച പാകാരേന, ഗോപുരട്ടാലകയുത്തം നീലോഭാസം മനോരമം, തേന വേളുവനന്തി വുച്ചതി. കലന്ദകാനഞ്ചേത്ഥ നിവാപം അദംസു, തേന കലന്ദകനിവാപോതി വുച്ചതി.

പുബ്ബേ കിര അഞ്ഞതരോ രാജാ തത്ഥ ഉയ്യാനകീളനത്ഥം ആഗതോ സുരാമദേന മത്തോ ദിവാസേയ്യം ഉപഗതോ സുപി. പരിജനോപിസ്സ, ‘‘സുത്തോ രാജാ’’തി പുപ്ഫഫലാദീഹി പലോഭിയമാനോ ഇതോ ചിതോ ച പക്കാമി, അഥ സുരാഗന്ധേന അഞ്ഞതരസ്മാ സുസിരരുക്ഖാ കണ്ഹസപ്പോ നിക്ഖമിത്വാ രഞ്ഞാഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി. തം ദിസ്വാ രുക്ഖദേവതാ, ‘‘രഞ്ഞോ ജീവിതം ദമ്മീ’’തി കാളകവേസേന ആഗന്ത്വാ കണ്ണമൂലേ സദ്ദമകാസി. രാജാ പടിബുജ്ഝി, കണ്ഹസപ്പോ നിവത്തോ. സോ തം ദിസ്വാ, ‘‘ഇമായ മമ ജീവിതം ദിന്ന’’ന്തി കാളകാനം തത്ഥ നിവാപം പട്ഠപേസി, അഭയഘോസനഞ്ച ഘോസാപേസി. തസ്മാ തം തതോ പഭുതി കലന്ദകനിവാപന്തി സങ്ഖ്യം ഗതം. കലന്ദകാതി കാളകാനം നാമം.

ജാതിഭൂമികാതി ജാതിഭൂമിവാസിനോ. തത്ഥ ജാതിഭൂമീതി ജാതട്ഠാനം. തം ഖോ പനേതം നേവ കോസലമഹാരാജാദീനം ന ചങ്കീബ്രാഹമണാദീനം ന സക്കസുയാമസന്തുസിതാദീനം ന അസീതിമഹാസാവകാദീനം ന അഞ്ഞേസം സത്താനം ജാതട്ഠാനം ‘‘ജാതിഭൂമീ’’തി വുച്ചതി. യസ്സ പന ജാതദിവസേ ദസസഹസ്സിലോകധാതു ഏകദ്ധജമാലാവിപ്പകിണ്ണകുസുമവാസചുണ്ണഗന്ധസുഗന്ധാ സബ്ബപാലിഫുല്ലമിവ നന്ദനവനം വിരോചമാനാ പദുമിനിപണ്ണേ ഉദകബിന്ദു വിയ അകമ്പിത്ഥ, ജച്ചന്ധാദീനഞ്ച രൂപദസ്സനാദീനി അനേകാനി പാടിഹാരിയാനി പവത്തിംസു, തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തസ്സ ജാതട്ഠാനസാകിയജനപദോ കപിലവത്ഥാഹാരോ, സാ ‘‘ജാതിഭൂമീ’’തി വുച്ചതി.

ധമ്മഗരുഭാവവണ്ണനാ

വസ്സംവുട്ഠാതി തേമാസം വസ്സംവുട്ഠാ പവാരിതപവാരണാ ഹുത്വാ. ഭഗവാ ഏതദവോചാതി ‘‘കച്ചി, ഭിക്ഖവേ, ഖമനീയ’’ന്തിആദീഹി വചനേഹി ആഗന്തുകപടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏതം, ‘‘കോ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനമവോച. തേ കിര ഭിക്ഖു, – ‘‘കച്ചി, ഭിക്ഖവേ, ഖമനീയം കച്ചി യാപനീയം, കച്ചിത്ഥ അപ്പകിലമഥേന അദ്ധാനം ആഗതാ, ന ച പിണ്ഡകേന കിലമിത്ഥ, കുതോ ച തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ആഗച്ഛഥാ’’തി പടിസന്ഥാരവസേന പുച്ഛിതാ – ‘‘ഭഗവാ സാകിയജനപദേ കപിലവത്ഥാഹാരതോ ജാതിഭൂമിതോ ആഗച്ഛാമാ’’തി ആഹംസു. അഥ ഭഗവാ നേവ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ, ന സക്കോദനസ്സ, ന സുക്കോദനസ്സ, ന ധോതോദനസ്സ, ന അമിതോദനസ്സ, ന അമിത്തായ ദേവിയാ, ന മഹാപജാപതിയാ, ന സകലസ്സ സാകിയമണ്ഡലസ്സ ആരോഗ്യം പുച്ഛി. അഥ ഖോ അത്തനാ ച ദസകഥാവത്ഥുലാഭിം പരഞ്ച തത്ഥ സമാദപേതാരം പടിപത്തിസമ്പന്നം ഭിക്ഖും പുച്ഛന്തോ ഇദം – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനം അവോച.

കസ്മാ പന ഭഗവാ സുദ്ധോദനാദീനം ആരോഗ്യം അപുച്ഛിത്വാ ഏവരൂപം ഭിക്ഖുമേവ പുച്ഛതി? പിയതായ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി പടിപന്നകാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ ച പിയാ ഹോന്തി മനാപാ. കിം കാരണാ? ധമ്മഗരുതായ. ധമ്മഗരുനോ ഹി തഥാഗതാ, സോ ച നേസം ധമ്മഗരുഭാവോ, ‘‘ദുക്ഖം ഖോ അഗാരവോ വിഹരതി, അപ്പതിസ്സോ’’തി (അ. നി. ൪.൨൧) ഇമിനാ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ ഉപ്പന്നജ്ഝാസയേന വേദിതബ്ബോ. ധമ്മഗരുതായേവ ഹി ഭഗവാ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ അഭിനിക്ഖമനദിവസേ പച്ചുഗ്ഗമനം കരോന്തോ തിഗാവുതം മഗ്ഗം അഗമാസി. അതിരേകതിയോജനസതം മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ ധമ്മം ദേസേത്വാ മഹാകപ്പിനം സപരിസം അരഹത്തേ പതിട്ഠപേസി. ഏകസ്മിം പച്ഛാഭത്തേ പഞ്ചചത്താലീസയോജനം മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ കുമ്ഭകാരസ്സ നിവേസനേ തിയാമരത്തിം ധമ്മകഥം കത്വാ പുക്കുസാതികുലപുത്തം അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠപേസി. വീസയോജനസതം ഗന്ത്വാ വനവാസിസാമണേരസ്സ അനുഗ്ഗഹം അകാസി. സട്ഠിയോജനമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഖദിരവനിയത്ഥേരസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. അനുരുദ്ധത്ഥേരോ പാചീനവംസദായേ നിസിന്നോ മഹാപുരിസവിതക്കം വിതക്കേതീതി ഞത്വാ തത്ഥ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ പുരതോ ഓരുയ്ഹ സാധുകാരമദാസി. കോടികണ്ണസോണത്ഥേരസ്സ ഏകഗന്ധകുടിയം സേനാസനം പഞ്ഞപാപേത്വാ പച്ചൂസകാലേ ധമ്മദേസനം അജ്ഝേസിത്വാ സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേ സാധുകാരമദാസി. തിഗാവുതം മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ തിണ്ണം കുലപുത്താനം വസനട്ഠാനേ ഗോസിങ്ഗസാലവനേ സാമഗ്ഗിരസാനിസംസം കഥേസി. കസ്സപോപി ഭഗവാ – ‘‘അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠിതോ അരിയസാവകോ അയ’’ന്തി വിസ്സാസം ഉപ്പാദേത്വാ ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ നിവേസനം ഗന്ത്വാ സഹത്ഥാ ആമിസം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജി.

അമ്ഹാകംയേവ ഭഗവാ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ ജേതവനതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ചാരികം നിക്ഖമി. കോസലമഹാരാജഅനാഥപിണ്ഡികാദയോ നിവത്തേതും നാസക്ഖിംസു. അനാഥപിണ്ഡികോ ഘരം ആഗന്ത്വാ ദോമനസ്സപ്പത്തോ നിസീദി. അഥ നം പുണ്ണാ നാമ ദാസീ ദോമനസ്സപ്പത്തോസി സാമീതി ആഹ. ‘‘ആമ ജേ, സത്ഥാരം നിവത്തേതും നാസക്ഖിം, അഥ മേ ഇമം തേമാസം ധമ്മം വാ സോതും, യഥാധിപ്പായം വാ ദാനം ദാതും ന ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിന്താ ഉപ്പന്നാതി. അഹമ്പി സാമി സത്ഥാരം നിവത്തേസ്സാമീതി. സചേ നിവത്തേതും സക്കോസി, ഭുജിസ്സായേവ ത്വന്തി. സാ ഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘നിവത്തഥ ഭഗവാ’’തി ആഹ. പുണ്ണേ ത്വം പരപടിബദ്ധജീവികാ കിം മേ കരിസ്സസീതി. ഭഗവാ മയ്ഹം ദേയ്യധമ്മോ നത്ഥീതി തുമ്ഹേപി ജാനാഥ, തുമ്ഹാകം നിവത്തനപച്ചയാ പനാഹം തീസു സരണേസു പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠഹിസ്സാമീതി. ഭഗവാ സാധു സാധു പുണ്ണേതി സാധുകാരം കത്വാ നിവത്തേത്വാ ജേതവനമേവ പവിട്ഠോ. അയം കഥാ പാകടാ അഹോസി. സേട്ഠി സുത്വാ പുണ്ണായ കിര ഭഗവാ നിവത്തിതോതി തം ഭുജിസ്സം കത്വാ ധീതുട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജി, പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ആരദ്ധവിപസ്സകഭാവം ഞത്വാ ഇമം ഓഭാസഗാഥം വിസ്സജ്ജേസി –

‘‘പുണ്ണേ പൂരേസി സദ്ധമ്മം, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ;

പരിപുണ്ണായ പഞ്ഞായ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സസീ’’തി. (ഥേരീഗാ. ൩);

ഗാഥാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പത്വാ അഭിഞ്ഞാതാ സാവികാ അഹോസീതി. ഏവം ധമ്മഗരുനോ തഥാഗതാ.

നന്ദകത്ഥേരേ ഉപട്ഠാനസാലായം ധമ്മം ദേസേന്തേപി ഭഗവാ അനഹാതോവ ഗന്ത്വാ തിയാമരത്തിം ഠിതകോവ ധമ്മകഥം സുത്വാ ദേസനാപരിയോസാനേ സാധുകാരമദാസി. ഥേരോ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘കായ വേലായ, ഭന്തേ, ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. തയാ സുത്തന്തേ ആരദ്ധമത്തേതി. ദുക്കരം കരിത്ഥ, ഭന്തേ, ബുദ്ധസുഖുമാലാ തുമ്ഹേതി. സചേ ത്വം, നന്ദ, കപ്പം ദേസേതും സക്കുണേയ്യാസി, കപ്പമത്തമ്പാഹം ഠിതകോവ സുണേയ്യന്തി ഭഗവാ അവോച. ഏവം ധമ്മഗരുനോ തഥാഗതാ. തേസം ധമ്മഗരുതായ പടിപന്നകാ പിയാ ഹോന്തി, തസ്മാ പടിപന്നകേ പുച്ഛി. പടിപന്നകോ ച നാമ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ നോ പരഹിതായ, പരഹിതായ പടിപന്നോ നോ അത്തഹിതായ, നോ അത്തഹിതായ ച പടിപന്നോ നോ പരഹിതായ ച, അത്തഹിതായ ച പടിപന്നോ പരഹിതായ ചാതി ചതുബ്ബിധോ ഹോതി.

തത്ഥ യോ സയം ദസന്നം കഥാവത്ഥൂനം ലാഭീ ഹോതി, പരം തത്ഥ ന ഓവദതി ന അനുസാസതി ആയസ്മാ ബാകുലോ വിയ. അയം അത്തഹിതായ പടിപന്നോ നാമ നോ പരഹിതായ പടിപന്നോ, ഏവരൂപം ഭിക്ഖും ഭഗവാ ന പുച്ഛതി. കസ്മാ? ന മയ്ഹം സാസനസ്സ വഡ്ഢിപക്ഖേ ഠിതോതി.

യോ പന ദസന്നം കഥാവത്ഥൂനം അലാഭീ, പരം തേഹി ഓവദതി തേന കതവത്തസാദിയനത്ഥം ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ വിയ, അയം പരഹിതായ പടിപന്നോ നാമ നോ അത്തഹിതായ, ഏവരൂപമ്പി ന പുച്ഛതി. കസ്മാ? അസ്സ തണ്ഹാ മഹാപച്ഛി വിയ അപ്പഹീനാതി.

യോ അത്തനാപി ദസന്നം കഥാവത്ഥൂനം അലാഭീ, പരമ്പി തേഹി ന ഓവദതി, ലാളുദായീ വിയ, അയം നേവ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ ന പരഹിതായ, ഏവരൂപമ്പി ന പുച്ഛതി. കസ്മാ? അസ്സ അന്തോ കിലേസാ ഫരസുഛേജ്ജാ വിയ മഹന്താതി.

യോ പന സയം ദസന്നം കഥാവത്ഥൂനം ലാഭീ, പരമ്പി തേഹി ഓവദതി, അയം അത്തഹിതായ ചേവ പരഹിതായ ച പടിപന്നോ നാമ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനമഹാകസ്സപാദയോ അസീതിമഹാഥേരാ വിയ, ഏവരൂപം ഭിക്ഖും പുച്ഛതി. കസ്മാ? മയ്ഹം സാസനസ്സ വുഡ്ഢിപക്ഖേ ഠിതോതി. ഇധാപി ഏവരൂപമേവ പുച്ഛന്തോ – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ.

ഏവം ഭഗവതാ പുട്ഠാനം പന തേസം ഭിക്ഖൂനം ഭഗവാ അത്തനോ ജാതിഭൂമിയം ഉഭയഹിതായ പടിപന്നം ദസകഥാവത്ഥുലാഭിം ഭിക്ഖും പുച്ഛതി, കോ നു ഖോ തത്ഥ ഏവരൂപോതി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ചിന്തനാ വാ സമന്തനാ വാ അഹോസി. കസ്മാ? ആയസ്മാ ഹി മന്താണിപുത്തോ തസ്മിം ജനപദേ ആകാസമജ്ഝേ ഠിതോ ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച പാകടോ പഞ്ഞാതോ. തസ്മാ തേ ഭിക്ഖൂ മേഘസദ്ദം സുത്വാ ഏകജ്ഝം സന്നിപതിതമോരഘടാ വിയ ഘനസജ്ഝായം കാതും, ആരദ്ധഭിക്ഖൂ വിയ ച അത്തനോ ആചരിയം പുണ്ണത്ഥേരം ഭഗവതോ ആരോചേന്താ ഥേരസ്സ ച ഗുണം ഭാസിതും അപ്പഹോന്തേഹി മുഖേഹി ഏകപ്പഹാരേനേവ പുണ്ണോ നാമ, ഭന്തേ, ആയസ്മാതിആദിമാഹംസു. തത്ഥ പുണ്ണോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. മന്താണിയാ പന സോ പുത്തോ, തസ്മാ മന്താണിപുത്തോതി വുച്ചതി. സമ്ഭാവിതോതി ഗുണസമ്ഭാവനായ സമ്ഭാവിതോ.

അപ്പിച്ഛതാദിവണ്ണനാ

അപ്പിച്ഛോതി ഇച്ഛാവിരഹിതോ നിഇച്ഛോ നിത്തണ്ഹോ. ഏത്ഥ ഹി ബ്യഞ്ജനം സാവസേസം വിയ, അത്ഥോ പന നിരവസേസോ. ന ഹി തസ്സ അന്തോ അണുമത്താപി പാപികാ ഇച്ഛാ നാമ അത്ഥി. ഖീണാസവോ ഹേസ സബ്ബസോ പഹീനതണ്ഹോ. അപിചേത്ഥ അത്രിച്ഛതാ പാപിച്ഛതാ മഹിച്ഛതാ അപ്പിച്ഛതാതി അയം ഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ സകലാഭേ അതിത്തസ്സ പരലാഭേ പത്ഥനാ അത്രിച്ഛതാ നാമ. തായ സമന്നാഗതസ്സ ഏകഭാജേന പക്കപൂവോപി അത്തനോ പത്തേ പതിതോ ന സുപക്കോ വിയ ഖുദ്ദകോ വിയ ച ഖായതി. സ്വേവ പരസ്സ പത്തേ പക്ഖിത്തോ സുപക്കോ വിയ മഹന്തോ വിയ ച ഖായതി. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാ പന പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാ പാപിച്ഛതാ നാമ, സാ, ‘‘ഇധേകച്ചോ അസ്സദ്ധോ സമാനോ സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തിആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ, തായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ കോഹഞ്ഞേ പതിട്ഠാതി. സന്തഗുണസമ്ഭാവനാ പന പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാ മഹിച്ഛതാ നാമ. സാപി, ‘‘ഇധേകച്ചോ സദ്ധോ സമാനോ സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂതി ഇച്ഛതി, സീലവാ സമാനോ സീലവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി (വിഭ. ൮൫൧) ഇമിനാ നയേന ആഗതായേവ, തായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സന്തപ്പയോ ഹോതി, വിജാതമാതാപിസ്സ ചിത്തം ഗഹേതും ന സക്കോതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സമുദ്ദോ ച, മഹിച്ഛോ ചാപി പുഗ്ഗലോ;

സകടേന പച്ചയം ദേതു, തയോപേതേ അതപ്പയാ’’തി.

സന്തഗുണനിഗൂഹനതാ പന പടിഗ്ഗഹണേ ച മത്തഞ്ഞുതാ അപ്പിച്ഛതാ നാമ, തായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ അത്തനി വിജ്ജമാനമ്പി ഗുണം പടിച്ഛാദേതുകാമതായ, ‘‘സദ്ധോ സമാനോ സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂതി ന ഇച്ഛതി. സീലവാ, പവിവിത്തോ, ബഹുസ്സുതോ, ആരദ്ധവീരിയോ, സമാധിസമ്പന്നോ, പഞ്ഞവാ, ഖീണാസവോ സമാനോ ഖീണാസവോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ന ഇച്ഛതി, സേയ്യഥാപി മജ്ഝന്തികത്ഥേരോ.

ഥേരോ കിര മഹാഖീണാസവോ അഹോസി, പത്തചീവരം പനസ്സ പാദമത്തമേവ അഗ്ഘതി, സോ അസോകസ്സ ധമ്മരഞ്ഞോ വിഹാരമഹദിവസേ സങ്ഘത്ഥേരോ അഹോസി. അഥസ്സ അതിലൂഖഭാവം ദിസ്വാ മനുസ്സാ, ‘‘ഭന്തേ, ഥോകം ബഹി ഹോഥാ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ, ‘‘മാദിസേ ഖീണാസവേ രഞ്ഞോ സങ്ഗഹം അകരോന്തേ അഞ്ഞോ കോ കരിസ്സതീ’’തി പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ സങ്ഘത്ഥേരസ്സ ഉക്ഖിത്തപിണ്ഡം ഗണ്ഹന്തോയേവ ഉമ്മുജ്ജി. ഏവം ഖീണാസവോ സമാനോ, ‘‘ഖീണാസവോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ന ഇച്ഛതി. ഏവം അപ്പിച്ഛോ പന ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നം ലാഭം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നം ലാഭം ഥാവരം കരോതി, ദായകാനം ചിത്തം ആരാധേതി, യഥാ യഥാ ഹി സോ അത്തനോ അപ്പിച്ഛതായ അപ്പം ഗണ്ഹാതി, തഥാ തഥാ തസ്സ വത്തേ പസന്നാ മനുസ്സാ ബഹൂ ദേന്തി.

അപരോപി ചതുബ്ബിധോ അപ്പിച്ഛോ – പച്ചയഅപ്പിച്ഛോ ധുതങ്ഗഅപ്പിച്ഛോ പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ അധിഗമഅപ്പിച്ഛോതി. തത്ഥ ചതൂസു പച്ചയേസു അപ്പിച്ഛോ പച്ചയഅപ്പിച്ഛോ നാമ, സോ ദായകസ്സ വസം ജാനാതി, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസം ജാനാതി, അത്തനോ ഥാമം ജാനാതി. യദി ഹി ദേയ്യധമ്മോ ബഹു ഹോതി, ദായകോ അപ്പം ദാതുകാമോ, ദായകസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോ അപ്പോ, ദായകോ ബഹും ദാതുകാമോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോപി ബഹു, ദായകോപി ബഹും ദാതുകാമോ, അത്തനോ ഥാമം ഞത്വാ പമാണേനേവ ഗണ്ഹാതി.

ധുതങ്ഗസമാദാനസ്സ അത്തനി അത്ഥിഭാവം നജാനാപേതുകാമോ ധുതങ്ഗഅപ്പിച്ഛോ നാമ. തസ്സ വിഭാവനത്ഥം ഇമാനി വത്ഥൂനി – സോസാനികമഹാസുമനത്ഥേരോ കിര സട്ഠി വസ്സാനി സുസാനേ വസി, അഞ്ഞോ ഏകഭിക്ഖുപി ന അഞ്ഞാസി, തേനേവാഹ –

‘‘സുസാനേ സട്ഠി വസ്സാനി, അബ്ബോകിണ്ണം വസാമഹം;

ദുതിയോ മം ന ജാനേയ്യ, അഹോ സോസാനികുത്തമോ’’തി.

ചേതിയപബ്ബതേ ദ്വേഭാതിയത്ഥേരാ വസിംസു. തേസു കനിട്ഠോ ഉപട്ഠാകേന പേസിതാ ഉച്ഛുഖണ്ഡികാ ഗഹേത്വാ ജേട്ഠസ്സ സന്തികം അഗമാസി. പരിഭോഗം, ഭന്തേ, കരോഥാതി. ഥേരസ്സ ച ഭത്തകിച്ചം കത്വാ മുഖം വിക്ഖാലനകാലോ അഹോസി. സോ അലം, ആവുസോതി ആഹ. കച്ചി, ഭന്തേ, ഏകാസനികത്ഥാതി. ആഹരാവുസോ, ഉച്ഛുഖണ്ഡികാതി പഞ്ഞാസ വസ്സാനി ഏകാസനികോ സമാനോപി ധുതങ്ഗം നിഗൂഹമാനോ പരിഭോഗം കത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ പുന ധുതങ്ഗം അധിട്ഠായ ഗതോ.

യോ പന സാകേതകതിസ്സത്ഥേരോ വിയ ബഹുസ്സുതഭാവം ജാനാപേതും ന ഇച്ഛതി, അയം പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ നാമ. ഥേരോ കിര ഖണോ നത്ഥീതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാസു ഓകാസം അകരോന്തോ മരണക്ഖയം, ഭന്തേ, ലഭിസ്സഥാതി ചോദിതോ ഗണം വിസ്സജ്ജേത്വാ കണികാരവാലികസമുദ്ദവിഹാരം ഗതോ. തത്ഥ അന്തോവസ്സം ഥേരനവമജ്ഝിമാനം ഉപകാരോ ഹുത്വാ മഹാപവാരണായ ഉപോസഥദിവസേ ധമ്മകഥായ ജനതം ഖോഭേത്വാ ഗതോ.

യോ പന സോതാപന്നാദീസു അഞ്ഞതരോ ഹുത്വാ സോതാപന്നാദിഭാവം ജാനാപേതും ന ഇച്ഛതി, അയം അധിഗമഅപ്പിച്ഛോ നാമ, തയോ കുലപുത്താ വിയ ഘടികാരകുമ്ഭകാരോ വിയ ച.

ആയസ്മാ പന പുണ്ണോ അത്രിച്ഛതം പാപിച്ഛതം മഹിച്ഛതഞ്ച പഹായ സബ്ബസോ ഇച്ഛാപടിപക്ഖഭൂതായ അലോഭസങ്ഖാതായ പരിസുദ്ധായ അപ്പിച്ഛതായ സമന്നാഗതത്താ അപ്പിച്ഛോ നാമ അഹോസി. ഭിക്ഖൂനമ്പി, ‘‘ആവുസോ, അത്രിച്ഛതാ പാപിച്ഛതാ മഹിച്ഛതാതി ഇമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ’’തി തേസു ആദീനവം ദസ്സേത്വാ ഏവരൂപം അപ്പിച്ഛതം സമാദായ വത്തിതബ്ബന്തി അപ്പിച്ഛകഥം കഥേസി. തേന വുത്തം ‘‘അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ അപ്പിച്ഛകഥഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കത്താ’’തി.

ദ്വാദസവിധസന്തോസവണ്ണനാ

ഇദാനി അത്തനാ ച സന്തുട്ഠോതിആദീസു വിസേസത്ഥമേവ ദീപയിസ്സാമ. യോജനാ പന വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സന്തുട്ഠോതി ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസേന സമന്നാഗതോ. സോ പനേസ സന്തോസോ ദ്വാദസവിധോ ഹോതി. സേയ്യഥിദം, ചീവരേ യഥാലാഭസന്തോസോ യഥാബലസന്തോസോ യഥസാരുപ്പസന്തോസോതി തിവിധോ, ഏവം പിണ്ഡപാതാദീസു. തസ്സായം പഭേദസംവണ്ണനാ.

ഇധ ഭിക്ഖു ചീവരം ലഭതി സുന്ദരം വാ അസുന്ദരം വാ. സോ തേനേവ യാപേതി അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ ചീവരേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ യോ പകതിദുബ്ബലോ വാ ഹോതി ആബാധജരാഭിഭൂതോ വാ, ഗരുചീവരം പാരുപന്തോ കിലമതി, സോ സഭാഗേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം തം പരിവത്തേത്വാ ലഹുകേന യാപേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ചീവരേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ പണീതപച്ചയലാഭീ ഹോതി, സോ പട്ടചീവരാദീനം അഞ്ഞതരം മഹഗ്ഘചീവരം ബഹൂനി വാ പന ചീവരാനി ലഭിത്വാ ഇദം ഥേരാനം ചിരപബ്ബജിതാനം ഇദം ബഹുസ്സുതാനം അനുരൂപം, ഇദം ഗിലാനാനം ഇദം അപ്പലാഭാനം ഹോതൂതി ദത്വാ തേസം പുരാണചീവരം വാ സങ്കാരകൂടാദിതോ വാ നന്തകാനി ഉച്ചിനിത്വാ തേഹി സങ്ഘാടിം കത്വാ ധാരേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ചീവരേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു പിണ്ഡപാതം ലഭതി ലൂഖം വാ പണീതം വാ, സോ തേനേവ യാപേതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാലാഭസന്തോസോ. യോ പന അത്തനോ പകതിവിരുദ്ധം വാ ബ്യാധിവിരുദ്ധം വാ പിണ്ഡപാതം ലഭതി, യേനസ്സ പരിഭുത്തേന അഫാസു ഹോതി, സോ സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ തം ദത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ സപ്പായഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ ബഹും പണീതം പിണ്ഡപാതം ലഭതി, സോ തം ചീവരം വിയ ചിരപബ്ബജിതബഹുസ്സുതഅപ്പലാഭിഗിലാനാനം ദത്വാ തേസം വാ സേസകം പിണ്ഡായ വാ ചരിത്വാ മിസ്സകാഹാരം ഭുഞ്ജന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു സേനാസനം ലഭതി മനാപം വാ അമനാപം വാ, സോ തേന നേവ സോമനസ്സം ന പടിഘം ഉപ്പാദേതി, അന്തമസോ തിണസന്ഥാരകേനാപി യഥാലദ്ധേനേവ തുസ്സതി, അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാലാഭസന്തോസോ. യോ പന അത്തനോ പകതിവിരുദ്ധം വാ ബ്യാധിവിരുദ്ധം വാ സേനാസനം ലഭതി, യത്ഥസ്സ വസതോ അഫാസു ഹോതി, സോ തം സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ സന്തകേ സപ്പായസേനാസനേ വസന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ മഹാപുഞ്ഞോ ലേണമണ്ഡപകൂടാഗാരാദീനി ബഹൂനി പണീതസേനാസനാനി ലഭതി, സോ താനി ചീവരാദീനി വിയ ചിരപബ്ബജിതബഹുസ്സുതഅപ്പലാഭിഗിലാനാനം ദത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ. യോപി, ‘‘ഉത്തമസേനാസനം നാമ പമാദട്ഠാനം, തത്ഥ നിസിന്നസ്സ ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമതി, നിദ്ദാഭിഭൂതസ്സ പുന പടിബുജ്ഝതോ പാപവിതക്കാ പാതുഭവന്തീ’’തി പടിസഞ്ചിക്ഖിത്വാ താദിസം സേനാസനം പത്തമ്പി ന സമ്പടിച്ഛതി, സോ തം പടിക്ഖിപിത്വാ അബ്ഭോകാസരുക്ഖമൂലാദീസു വസന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമ്പിസ്സ സേനാസനേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു ഭേസജ്ജം ലഭതി ലൂഖം വാ പണീതം വാ, സോ യം ലഭതി, തേനേവ സന്തുസ്സതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാലാഭസന്തോസോ. യോ പന തേലേന അത്ഥികോ ഫാണിതം ലഭതി, സോ തം സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ തേലം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞദേവ വാ പരിയേസിത്വാ തേഹി ഭേസജ്ജം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ മഹാപുഞ്ഞോ ബഹും തേലമധുഫാണിതാദിപണീതഭേസജ്ജം ലഭതി, സോ തം ചീവരം വിയ ചിരപബ്ബജിതബഹുസ്സുതഅപ്പലാഭിഗിലാനാനം ദത്വാ തേസം ആഭതകേന യേന കേനചി യാപേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. യോ പന ഏകസ്മിം ഭാജനേ മുത്തഹരീതകം ഠപേത്വാ ഏകസ്മിം ചതുമധുരം, ‘‘ഗണ്ഹ, ഭന്തേ, യദിച്ഛസീ’’തി വുച്ചമാനോ സചസ്സ തേസു അഞ്ഞതരേനപി രോഗോ വൂപസമ്മതി, അഥ മുത്തഹരീതകം നാമ ബുദ്ധാദീഹി വണ്ണിതന്തി ചതുമധുരം പടിക്ഖിപിത്വാ മുത്തഹരീതകേനേവ ഭേസജ്ജം കരോന്തോ പരമസന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇമേസം പന പച്ചേകം പച്ചയേസു തിണ്ണം തിണ്ണം സന്തോസാനം യഥാസാരുപ്പസന്തോസോവ അഗ്ഗോ. ആയസ്മാ പുണ്ണോ ഏകേകസ്മിം പച്ചയേ ഇമേഹി തീഹി സന്തോസേഹി സന്തുട്ഠോ അഹോസി. സന്തുട്ഠികഥഞ്ചാതി ഭിക്ഖൂനമ്പി ച ഇമം സന്തുട്ഠികഥം കത്താവ അഹോസി.

തിവിധപവിവേകവണ്ണനാ

പവിവിത്തോതി കായപവിവേകോ ചിത്തപവിവേകോ ഉപധിപവിവേകോതി ഇമേഹി തീഹി പവിവേകേഹി സമന്നാഗതോ. തത്ഥ ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ ചങ്കമമധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി, ഏകോ വിഹരതീതി അയം കായപവിവേകോ നാമ. അട്ഠ സമാപത്തിയോ പന ചിത്തപവിവേകോ നാമ. നിബ്ബാനം ഉപധിപവിവേകോ നാമ. വുത്തമ്പി ഹേതം – ‘‘കായപവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം. ചിത്തപവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം. ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാന’’ന്തി (മഹാനി. ൫൭). പവിവേകകഥന്തി ഭിക്ഖൂനമ്പി ച ഇമം പവിവേകകഥം കത്താ.

പഞ്ചവിധസംസഗ്ഗവണ്ണനാ

അസംസട്ഠോതി പഞ്ചവിധേന സംസഗ്ഗേന വിരഹിതോ. സവനസംസഗ്ഗോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ കായസംസഗ്ഗോതി പഞ്ചവിധോ സംസഗ്ഗോ. തേസു ഇധ ഭിക്ഖു സുണാതി, ‘‘അസുകസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ കുമാരികാ വാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ’’തി. സോ തം സുത്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖാദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ ഹീനായാവത്തതീതി ഏവം പരേഹി വാ കഥീയമാനം രൂപാദിസമ്പത്തിം അത്തനാ വാ ഹസിതലപിതഗീതസദ്ദം സുണന്തസ്സ സോതവിഞ്ഞാണവീഥിവസേന ഉപ്പന്നോ രാഗോ സവനസംസഗ്ഗോ നാമ. സോ അനിത്ഥിഗന്ധപച്ചേകബോധിസത്തസ്സ ച പഞ്ചഗ്ഗളലേണവാസീതിസ്സദഹരസ്സ ച വസേന വേദിതബ്ബോ –

ദഹരോ കിര ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ ഗിരിഗാമവാസികമ്മാരധീതായ പഞ്ചഹി കുമാരീഹി സദ്ധിം പദുമസരം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ പദുമാനി ച പിലന്ധിത്വാ മധുരസ്സരേന ഗായന്തിയാ സദ്ദം സുത്വാ കാമരാഗേന വിദ്ധോ വിസേസാ പരിഹായിത്വാ അനയബ്യസനം പാപുണി. ഇധ ഭിക്ഖു ന ഹേവ ഖോ സുണാതി, അപിച ഖോ സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ കുമാരിം വാ അഭിരൂപം ദസ്സനീയം പാസാദികം പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതം. സോ തം ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖാദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ ഹീനായാവത്തതീതി ഏവം വിസഭാഗരൂപം ഓലോകേന്തസ്സ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ നാമ. സോ ഏവം വേദിതബ്ബോ –

ഏകോ കിര ദഹരോ കാലദീഘവാപിദ്വാരവിഹാരം ഉദ്ദേസത്ഥായ ഗതോ. ആചരിയോ തസ്സ അന്തരായം ദിസ്വാ ഓകാസം ന കരോതി. സോ പുനപ്പുന്നം അനുബന്ധതി. ആചരിയോ സചേ അന്തോഗാമേ ന ചരിസ്സസി. ദസ്സാമി തേ ഉദ്ദേസന്തി ആഹ. സോ സാധൂതി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഉദ്ദേസേ നിട്ഠിതേ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തോ ആചരിയോ മേ ഇമസ്മിം ഗാമേ ചരിതും ന ദേതി, കിം നു ഖോ കാരണന്തി ചീവരം പാരുപിത്വാ ഗാമം പാവിസി, ഏകാ കുലധീതാ പീതകവത്ഥം നിവാസേത്വാ ഗേഹേ ഠിതാ ദഹരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതരാഗാ ഉളുങ്കേന യാഗും ആഹരിത്വാ തസ്സ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ നിവത്തിത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി. അഥ നം മാതാപിതരോ കിം അമ്മാതി പുച്ഛിംസു, ദ്വാരേന ഗതം ദഹരം ലഭമാനാ ജീവിസ്സാമി, അലഭമാനാ മരിസ്സാമീതി. മാതാപിതരോ വേഗേന ഗന്ത്വാ ഗാമദ്വാരേ ദഹരം പത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘നിവത്തഥ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹംസു. ദഹരോ അലം ഗച്ഛാമീതി. തേ, ‘‘ഇദം നാമ, ഭന്തേ, കാരണ’’ന്തി യാചിത്വാ – ‘‘അമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ഗേഹേ ഏത്തകം നാമ ധനം അത്ഥി, ഏകായേവ നോ ധീതാ, ത്വം നോ ജേട്ഠപുത്തട്ഠാനേ ഠസ്സസി, സുഖേന സക്കാ ജീവിതു’’ന്തി ആഹംസു. ദഹരോ, ‘‘ന മയ്ഹം ഇമിനാ പലിബോധേന അത്ഥോ’’തി അനാദിയിത്വാവ പക്കന്തോ.

മാതാപിതരോ ഗന്ത്വാ, ‘‘അമ്മ, നാസക്ഖിമ്ഹാ ദഹരം നിവത്തേതും, യം അഞ്ഞം സാമികം ഇച്ഛസി, തം ലഭിസ്സസി, ഉട്ഠേഹി ഖാദ ച പിവ ചാ’’തി ആഹംസു. സാ അനിച്ഛന്തീ സത്താഹം നിരാഹാരാ ഹുത്വാ കാലമകാസി. മാതാപിതരോ തസ്സാ സരീരകിച്ചം കത്വാ തം പീതകവത്ഥം ധുരവിഹാരേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദംസു, ഭിക്ഖൂ വത്ഥം ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കത്വാ ഭാജയിംസു. ഏകോ മഹല്ലകോ അത്തനോ കോട്ഠാസം ഗഹേത്വാ കല്യാണീവിഹാരം ആഗതോ. സോപി ദഹരോ ചേതിയം വന്ദിസ്സാമീതി തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദി. മഹല്ലകോ തം വത്ഥഖണ്ഡം ഗഹേത്വാ, ‘‘ഇമിനാ മേ പരിസ്സാവനം വിചാരേഥാ’’തി ദഹരം അവോച. ദഹരോ മഹാഥേര ‘‘കുഹിം ലദ്ധ’’ന്തി ആഹ. സോ സബ്ബം പവത്തിം കഥേസി. സോ തം സുത്വാവ, ‘‘ഏവരൂപായ നാമ സദ്ധിം സംവാസം നാലത്ഥ’’ന്തി രാഗഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ തത്ഥേവ കാലമകാസി.

അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലാപസല്ലാപവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ പന സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ നാമ. ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖുനിയാ സന്തകം, ഭിക്ഖുനിയാ വാ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തകം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗകരണവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ നാമ. സോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – മരിചവട്ടിവിഹാരമഹേ കിര ഭിക്ഖൂനം സതസഹസ്സം ഭിക്ഖുനീനം നവുതിസഹസ്സാനി ഏവ അഹേസും. ഏകോ സാമണേരോ ഉണ്ഹയാഗും ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ സകിം ചീവരകണ്ണേ ഠപേസി, സകിം ഭൂമിയം. ഏകാ സാമണേരീ ദിസ്വാ ഏത്ഥ പത്തം ഠപേത്വാ യാഹീതി ഥാലകം അദാസി. തേ അപരഭാഗേ ഏകസ്മിം ഭയേ ഉപ്പന്നേ പരസമുദ്ദം അഗമംസു. തേസു ഭിക്ഖുനീ പുരേതരം അഗമാസി. സാ, ‘‘ഏകോ കിര സീഹളഭിക്ഖു ആഗതോ’’തി സുത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ നിസിന്നാ, – ‘‘ഭന്തേ, മരിചവട്ടിവിഹാരമഹകാലേ തുമ്ഹേ കതിവസ്സാ’’തി പുച്ഛി. തദാഹം സത്തവസ്സികസാമണേരോ. ത്വം പന കതിവസ്സാതി? അഹം സത്തവസ്സികസാമണേരീയേവ ഏകസ്സ സാമണേരസ്സ ഉണ്ഹയാഗും ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ പത്തഠപനത്ഥം ഥാലകമദാസിന്തി. ഥേരോ, ‘‘അഹം സോ’’തി വത്വാ ഥാലകം നീഹരിത്വാ ദസ്സേസി. തേ ഏത്തകേനേവ സംസഗ്ഗേന ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും അസക്കോന്താ ദ്വേപി സട്ഠിവസ്സകാലേ വിബ്ഭമിംസു.

ഹത്ഥഗാഹാദിവസേന പന ഉപ്പന്നരാഗോ കായസംസഗ്ഗോ നാമ. തത്രിദം വത്ഥു – മഹാചേതിയങ്ഗണേ കിര ദഹരഭിക്ഖൂ സജ്ഝായം ഗണ്ഹന്തി. തേസം പിട്ഠിപസ്സേ ദഹരഭിക്ഖുനിയോ ധമ്മം സുണന്തി. തത്രേകോ ദഹരോ ഹത്ഥം പസാരേന്തോ ഏകിസ്സാ ദഹരഭിക്ഖുനിയാ കായം ഛുപി. സാ തം ഹത്ഥം ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഉരസ്മിം ഠപേസി, ഏത്തകേന സംസഗ്ഗേന ദ്വേപി വിബ്ഭമിത്വാ ഗിഹിഭാവം പത്താ.

ഗാഹഗാഹകാദിവണ്ണനാ

ഇമേസു പന പഞ്ചസു സംസഗ്ഗേസു ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സവനദസ്സനസമുല്ലപനസമ്ഭോഗകായപരാമാസാ നിച്ചമ്പി ഹോന്തിയേവ, ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം ഠപേത്വാ കായസംസഗ്ഗം സേസാ കാലേന കാലം ഹോന്തി; തഥാ ഉപാസകഉപാസികാഹി സദ്ധിം സബ്ബേപി കാലേന കാലം ഹോന്തി. തേസു ഹി കിലേസുപ്പത്തിതോ ചിത്തം രക്ഖിതബ്ബം. ഏകോ ഹി ഭിക്ഖു ഗാഹഗാഹകോ ഹോതി, ഏകോ ഗാഹമുത്തകോ, ഏകോ മുത്തഗാഹകോ, ഏകോ മുത്തമുത്തകോ.

തത്ഥ യം ഭിക്ഖും മനുസ്സാപി ആമിസേന ഉപലാപേത്വാ ഗഹണവസേന ഉപസങ്കമന്തി, ഭിക്ഖുപി പുപ്ഫഫലാദീഹി ഉപലാപേത്വാ ഗഹണവസേന ഉപസങ്കമതി, അയം ഗാഹഗാഹകോ നാമ. യം പന മനുസ്സാ വുത്തനയേന ഉപസങ്കമന്തി, ഭിക്ഖു ദക്ഖിണേയ്യവസേന ഉപസങ്കമതി, അയം ഗാഹമുത്തകോ നാമ. യസ്സ മനുസ്സാ ദക്ഖിണേയ്യവസേന ചത്താരോ പച്ചയേ ദേന്തി, ഭിക്ഖു പുപ്ഫഫലാദീഹി ഉപലാപേത്വാ ഗഹണവസേന ഉപസങ്കമതി, അയം മുത്തഗാഹകോ നാമ. യസ്സ മനുസ്സാപി ദക്ഖിണേയ്യവസേന ചത്താരോ പച്ചയേ ദേന്തി, ഭിക്ഖുപി ചൂളപിണ്ഡപാതിയതിസ്സത്ഥേരോ വിയ ദക്ഖിണേയ്യവസേന പരിഭുഞ്ജതി, അയം മുത്തമുത്തകോ നാമ.

ഥേരം കിര ഏകാ ഉപാസികാ ദ്വാദസ വസ്സാനി ഉപട്ഠഹി. ഏകദിവസം തസ്മിം ഗാമേ അഗ്ഗി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗേഹാനി ഝാപേസി. അഞ്ഞേസം കുലൂപകഭിക്ഖൂ ആഗന്ത്വാ – ‘‘കിം ഉപാസികേ, അപി കിഞ്ചി ഭണ്ഡകം അരോഗം കാതും അസക്ഖിത്ഥാ’’തി പടിസന്ഥാരം അകംസു. മനുസ്സാ, ‘‘അമ്ഹാകം മാതു കുലൂപകത്ഥേരോ ഭുഞ്ജനവേലായമേവ ആഗമിസ്സതീ’’തി ആഹംസു. ഥേരോപി പുനദിവസേ ഭിക്ഖാചാരവേലം സല്ലക്ഖേത്വാവ ആഗതോ. ഉപാസികാ കോട്ഠച്ഛായായ നിസീദാപേത്വാ ഭിക്ഖം സമ്പാദേത്വാ അദാസി. ഥേരേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പക്കന്തേ മനുസ്സാ ആഹംസു – ‘‘അമ്ഹാകം മാതു കുലൂപകത്ഥേരോ ഭുഞ്ജനവേലായമേവ ആഗതോ’’തി. ഉപാസികാ, ‘‘തുമ്ഹാകം കുലൂപകാ തുമ്ഹാകംയേവ അനുച്ഛവികാ, മയ്ഹം ഥേരോ മയ്ഹേവ അനുച്ഛവികോ’’തി ആഹ. ആയസ്മാ പന മന്താണിപുത്തോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി സംസഗ്ഗേഹി ചതൂഹിപി പരിസാഹി സദ്ധിം അസംസട്ഠോ ഗാഹമുത്തകോ ചേവ മുത്തമുത്തകോ ച അഹോസി. യഥാ ച സയം അസംസട്ഠോ, ഏവം ഭിക്ഖൂനമ്പി തം അസംസഗ്ഗകഥം കത്താ അഹോസി.

ആരദ്ധവീരിയോതി പഗ്ഗഹിതവീരിയോ, പരിപുണ്ണകായികചേതസികവീരിയോതി അത്ഥോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു ഗമനേ ഉപ്പന്നകിലേസം ഠാനം പാപുണിതും ന ദേതി, ഠാനേ ഉപ്പന്നകിലേസം നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ ഉപ്പന്നകിലേസം സയനം പാപുണിതും ന ദേതി, മന്തേന കണ്ഹസപ്പം ഉപ്പീളേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയ, അമിത്തം ഗീവായ അക്കമന്തോ വിയ ച വിചരതി, അയം ആരദ്ധവീരിയോ നാമ. ഥേരോ ച താദിസോ അഹോസി. ഭിക്ഖൂനമ്പി തഥേവ വീരിയാരമ്ഭകഥം കത്താ അഹോസി.

സീലസമ്പന്നോതിആദീസു സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സമാധീതി വിപസ്സനാപാദകാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. പഞ്ഞാതി ലോകിയലോകുത്തരഞാണം. വിമുത്തീതി അരിയഫലം. വിമുത്തിഞാണദസ്സനന്തി ഏകൂനവീസതിവിധം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ഥേരോ സയമ്പി സീലാദീഹി സമ്പന്നോ അഹോസി ഭിക്ഖൂനമ്പി സീലാദികഥം കത്താ. സ്വായം ദസഹി കഥാവത്ഥൂഹി ഓവദതീതി ഓവാദകോ. യഥാ പന ഏകോ ഓവദതിയേവ, സുഖുമം അത്ഥം പരിവത്തേത്വാ ജാനാപേതും ന സക്കോതി. ന ഏവം ഥേരോ. ഥേരോ പന താനി ദസ കഥാവത്ഥൂനി വിഞ്ഞാപേതീതി വിഞ്ഞാപകോ. ഏകോ വിഞ്ഞാപേതും സക്കോതി, കാരണം ദസ്സേതും ന സക്കോതി. ഥേരോ കാരണമ്പി സന്ദസ്സേതീതി സന്ദസ്സകോ. ഏകോ വിജ്ജമാനം കാരണം ദസ്സേതി, ഗാഹേതും പന ന സക്കോതി. ഥേരോ ഗാഹേതുമ്പി സക്കോതീതി സമാദപകോ. ഏവം സമാദപേത്വാ പന തേസു കഥാവത്ഥൂസു ഉസ്സാഹജനനവസേന ഭിക്ഖൂ സമുത്തേജേതീതി സമുത്തേജകോ. ഉസ്സാഹജാതേ വണ്ണം വത്വാ സമ്പഹംസേതീതി സമ്പഹംസകോ.

പഞ്ചലാഭവണ്ണനാ

൨൫൩. സുലദ്ധലാഭാതി അഞ്ഞേസമ്പി മനുസ്സത്തഭാവപബ്ബജ്ജാദിഗുണലാഭാ നാമ ഹോന്തി. ആയസ്മതോ പന പുണ്ണസ്സ സുലദ്ധലാഭാ ഏതേ, യസ്സ സത്ഥു സമ്മുഖാ ഏവം വണ്ണോ അബ്ഭുഗ്ഗതോതി അത്ഥോ. അപിച അപണ്ഡിതേഹി വണ്ണകഥനം നാമ ന തഥാ ലാഭോ, പണ്ഡിതേഹി വണ്ണകഥനം പന ലാഭോ. ഗിഹീ ഹി വാ വണ്ണകഥനം ന തഥാ ലാഭോ, ഗിഹീ ഹി ‘‘വണ്ണം കഥേസ്സാമീ’’തി, ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യോ സണ്ഹോ സഖിലോ സുഖസമ്ഭാസോ, വിഹാരം ആഗതാനം യാഗുഭത്തഫാണിതാദീഹി സങ്ഗഹം കരോതീ’’തി കഥേന്തോ അവണ്ണമേവ കഥേതി. ‘‘അവണ്ണം കഥേസ്സാമീ’’തി ‘‘അയം ഥേരോ മന്ദമന്ദോ വിയ അബലബലോ വിയ ഭാകുടികഭാകുടികോ വിയ നത്ഥി ഇമിനാ സദ്ധിം വിസ്സാസോ’’തി കഥേന്തോ വണ്ണമേവ കഥേതി. സബ്രഹ്മചാരീഹിപി സത്ഥു പരമ്മുഖാ വണ്ണകഥനം ന തഥാ ലാഭോ, സത്ഥു സമ്മുഖാ പന അതിലാഭോതി ഇമമ്പി അത്ഥവസം പടിച്ച ‘‘സുലദ്ധലാഭാ’’തി ആഹ. അനുമസ്സ അനുമസ്സാതി ദസ കഥാവത്ഥൂനി അനുപവിസിത്വാ അനുപവിസിത്വാ. തഞ്ച സത്ഥാ അബ്ഭനുമോദതീതി തഞ്ചസ്സ വണ്ണം ഏവമേതം അപ്പിച്ഛോ ച സോ ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ച സോ ഭിക്ഖൂതി അനുമോദതി. ഇതി വിഞ്ഞൂഹി വണ്ണഭാസനം ഏകോ ലാഭോ, സബ്രഹ്മചാരീഹി ഏകോ, സത്ഥു സമ്മുഖാ ഏകോ, അനുമസ്സ അനുമസ്സ ഏകോ, സത്ഥാരാ അബ്ഭനുമോദനം ഏകോതി ഇമേ പഞ്ച ലാഭേ സന്ധായ ‘‘സുലദ്ധലാഭാ’’തി ആഹ. കദാചീതി കിസ്മിഞ്ചിദേവ കാലേ. കരഹചീതി തസ്സേവ വേവചനം. അപ്പേവ നാമ സിയാ കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോതി അപി നാമ കോചി കഥാസമുദാചാരോപി ഭവേയ്യ. ഥേരേന കിര ആയസ്മാ പുണ്ണോ നേവ ദിട്ഠപുബ്ബോ, നസ്സ ധമ്മകഥാ സുതപുബ്ബാ. ഇതി സോ തസ്സ ദസ്സനമ്പി ധമ്മകഥമ്പി പത്ഥയമാനോ ഏവമാഹ.

ചാരികാദിവണ്ണനാ

൨൫൪. യഥാഭിരന്തന്തി യഥാഅജ്ഝാസയം വിഹരിത്വാ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഏകസ്മിം ഠാനേ വസന്താനം ഛായൂദകാദിവിപത്തിം വാ അപ്ഫാസുകസേനാസനം വാ, മനുസ്സാനം അസ്സദ്ധാദിഭാവം വാ ആഗമ്മ അനഭിരതി നാമ നത്ഥി. തേസം സമ്പത്തിയാ ‘‘ഇധ ഫാസു വിഹരാമാ’’തി അഭിരമിത്വാ ചിരവിഹാരോപി നത്ഥി. യത്ഥ പന തഥാഗതേ വിഹരന്തേ സത്താ സരണേസു വാ പതിട്ഠഹന്തി, സീലാനി വാ സമാദിയന്തി, പബ്ബജന്തി വാ, തതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനം വാ പന തേസം ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. തത്ഥ ബുദ്ധാ സത്തേ താസു സമ്പത്തീസു പതിട്ഠാപനഅജ്ഝാസയേന വസന്തി; താസം അഭാവേ പക്കമന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘യഥാഅജ്ഝാസയം വിഹരിത്വാ’’തി. ചാരികം ചരമാനോതി അദ്ധാനഗമനം ഗച്ഛന്തോ. ചാരികാ ച നാമേസാ ഭഗവതോ ദുവിധാ ഹോതി തുരിതചാരികാ ച, അതുരിതചാരികാ ച.

തത്ഥ ദൂരേപി ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ തസ്സ ബോധനത്ഥായ സഹസാ ഗമനം തുരിതചാരികാ നാമ. സാ മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദീസു ദട്ഠബ്ബാ. ഭഗവാ ഹി മഹാകസ്സപം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോ മുഹുത്തേന തിഗാവുതം മഗ്ഗം അഗമാസി, ആളവകസ്സത്ഥായ തിംസയോജനം, തഥാ അങ്ഗുലിമാലസ്സ. പുക്കുസാതിസ്സ പന പഞ്ചചത്താലീസയോജനം, മഹാകപ്പിനസ്സ വീസയോജനസതം, ഖദിരവനിയസ്സത്ഥായ സത്ത യോജനസതാനി അഗമാസി; ധമ്മസേനാപതിനോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ വനവാസീതിസ്സസാമണേരസ്സ തിഗാവുതാധികം വീസയോജനസതം.

ഏകദിവസം കിര ഥേരോ, ‘‘തിസ്സസാമണേരസ്സ സന്തികം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ, ‘‘അഹമ്പി ഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, വീസതിസഹസ്സാനം ഛളഭിഞ്ഞാനം ആരോചേഹി – ‘ഭഗവാ വനവാസീതിസ്സസാമണേരസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സതീ’’’തി. തതോ ദുതിയദിവസേ വീസതിസഹസ്സഖീണാസവപരിവുതോ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ വീസയോജനസതമത്ഥകേ തസ്സ ഗോചരഗാമദ്വാരേ ഓതരിത്വാ ചീവരം പാരുപി. കമ്മന്തം ഗച്ഛമാനാ മനുസ്സാ ദിസ്വാ, ‘‘സത്ഥാ, ഭോ, ആഗതോ, മാ കമ്മന്തം അഗമിത്ഥാ’’തി വത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ യാഗും ദത്വാ പാനവത്തം കരോന്താ, ‘‘കുഹിം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഗച്ഛതീ’’തി ദഹരഭിക്ഖൂ പുച്ഛിംസു. ഉപാസകാ, ന ഭഗവാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി, ഇധേവ തിസ്സസാമണേരസ്സ ദസ്സനത്ഥായ ആഗതോതി. തേ ‘‘അമ്ഹാകം കിര കുലൂപകത്ഥേരസ്സ ദസ്സനത്ഥായ സത്ഥാ ആഗതോ, നോ വത നോ ഥേരോ ഓരമത്തകോ’’തി സോമനസ്സജാതാ അഹേസും.

അഥ ഭഗവതോ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ സാമണേരോ ഗാമം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ‘‘ഉപാസകാ മഹാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ തേ, ‘‘സത്ഥാ, ഭന്തേ, ആഗതോ’’തി ആരോചേസും, സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പിണ്ഡപാതേന ആപുച്ഛി. സത്ഥാ തസ്സ പത്തം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ, ‘‘അലം, തിസ്സ, നിട്ഠിതം ഭത്തകിച്ച’’ന്തി ആഹ. തതോ ഉപജ്ഝായം ആപുച്ഛിത്വാ അത്തനോ പത്താസനേ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചമകാസി. അഥസ്സ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ സത്ഥാ മങ്ഗലം വത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ഗാമദ്വാരേ ഠത്വാ, ‘‘കതരോ തേ, തിസ്സ, വസനട്ഠാനം ഗമനമഗ്ഗോ’’തി ആഹ. ‘‘അയം ഭഗവാ’’തി. മഗ്ഗം ദേസയമാനോ പുരതോ യാഹി തിസ്സാതി. ഭഗവാ കിര സദേവകസ്സ ലോകസ്സ മഗ്ഗദേസകോ സമാനോപി ‘‘സകലതിഗാവുതേ മഗ്ഗേ സാമണേരം ദട്ഠും ലച്ഛാമീ’’തി തം മഗ്ഗദേസകമകാസി.

സോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ വത്തമകാസി. അഥ നം ഭഗവാ, ‘‘കതരോ തേ, തിസ്സ, ചങ്കമോ’’തി പുച്ഛിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സാമണേരസ്സ നിസീദനപാസാണേ നിസീദിത്വാ, ‘‘തിസ്സ, ഇമസ്മിം ഠാനേ സുഖം വസസീ’’തി പുച്ഛി. സോ ആഹ – ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം മേ ഠാനേ വസന്തസ്സ സീഹബ്യഗ്ഘഹത്ഥിമിഗമോരാദീനം സദ്ദം സുണതോ അരഞ്ഞസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തായ സുഖം വസാമീ’’തി. അഥ നം ഭഗവാ, ‘‘തിസ്സ, ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേഹി, ബുദ്ധദായജ്ജം തേ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ സന്നിപതിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഉപസമ്പാദേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസീതി. അയം തുരിതചാരികാ നാമ.

യം പന ഗാമനിഗമപടിപാടിയാ ദേവസികം യോജനഡ്ഢയോജനവസേന പിണ്ഡപാതചരിയാദീഹി ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗമനം, അയം അതുരിതചാരികാ നാമ. ഇമം പന ചാരികം ചരന്തോ ഭഗവാ മഹാമണ്ഡലം മജ്ഝിമമണ്ഡലം അന്തിമമണ്ഡലന്തി ഇമേസം തിണ്ണം മണ്ഡലാനം അഞ്ഞതരസ്മിം ചരതി. തത്ഥ മഹാമണ്ഡലം നവയോജനസതികം, മജ്ഝിമമണ്ഡലം ഛയോജനസതികം, അന്തിമമണ്ഡലം തിയോജനസതികം. യദാ മഹാമണ്ഡലേ ചാരികം ചരിതുകാമോ ഹോതി, മഹാപവാരണായ പവാരേത്വാ പാടിപദദിവസേ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ നിക്ഖമതി. സമന്താ യോജനസതം ഏകകോലാഹലം അഹോസി, പുരിമം പുരിമം ആഗതാ നിമന്തേതും ലഭന്തി; ഇതരേസു ദ്വീസു മണ്ഡലേസു സക്കാരോ മഹാമണ്ഡലേ ഓസരതി. തത്ര ഭഗവാ തേസു തേസു ഗാമനിഗമേസു ഏകാഹം ദ്വീഹം വസന്തോ മഹാജനം ആമിസപടിഗ്ഗഹേന അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ ധമ്മദാനേന ചസ്സ വിവട്ടൂപനിസ്സിതം കുസലം വഡ്ഢേന്തോ നവഹി മാസേഹി ചാരികം പരിയോസാപേതി.

സചേ പന അന്തോവസ്സേ ഭിക്ഖൂനം സമഥവിപസ്സനാ തരുണാ ഹോതി, മഹാപവാരണായ അപവാരേത്വാ പവാരണാസങ്ഗഹം ദത്വാ കത്തികപുണ്ണമായ പവാരേത്വാ മിഗസിരസ്സ പഠമദിവസേ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ നിക്ഖമിത്വാ മജ്ഝിമമണ്ഡലം ഓസരതി. അഞ്ഞേനപി കാരണേന മജ്ഝിമമണ്ഡലേ ചാരികം ചരിതുകാമോ ചതുമാസം വസിത്വാവ നിക്ഖമതി. വുത്തനയേനേവ ഇതരേസു ദ്വീസു മണ്ഡലേസു സക്കാരോ മജ്ഝിമമണ്ഡലേ ഓസരതി. ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അട്ഠഹി മാസേഹി ചാരികം പരിയോസാപേതി.

സചേ പന ചതുമാസം വുട്ഠവസ്സസ്സാപി ഭഗവതോ വേനേയ്യസത്താ അപരിപക്കിന്ദ്രിയാ ഹോന്തി, തേസം ഇന്ദ്രിയപരിപാകം ആഗമയമാനോ അപരമ്പി ഏകം മാസം വാ ദ്വിതിചതുമാസം വാ തത്ഥേവ വസിത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ നിക്ഖമതി. വുത്തനയേനേവ ഇതരേസു ദ്വീസു മണ്ഡലേസു സക്കാരോ അന്തോമണ്ഡലേ ഓസരതി. ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ സത്തഹി വാ ഛഹി വാ പഞ്ചഹി വാ ചതൂഹി വാ മാസേഹി ചാരികം പരിയോസാപേതി. ഇതി ഇമേസു തീസു മണ്ഡലേസു യത്ഥ കത്ഥചി ചാരികം ചരന്തോ ന ചീവരാദിഹേതു ചരതി. അഥ ഖോ യേ ദുഗ്ഗതാ ബാലാ ജിണ്ണാ ബ്യാധിതാ, തേ കദാ തഥാഗതം ആഗന്ത്വാ പസ്സിസ്സന്തി? മയി പന ചാരികം ചരന്തേ മഹാജനോ തഥാഗതദസ്സനം ലഭിസ്സതി, തത്ഥ കേചി ചിത്താനി പസാദേസ്സന്തി, കേചി മാലാദീഹി പൂജേസ്സന്തി, കേചി കടച്ഛുഭിക്ഖം ദസ്സന്തി, കേചി മിച്ഛാദസ്സനം പഹായ സമ്മാദിട്ഠികാ ഭവിസ്സന്തി, തം തേസം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാതി ഏവം ലോകാനുകമ്പായ ചാരികം ചരതി.

അപിച ചതൂഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി – ജങ്ഘാവിഹാരവസേന സരീരഫാസുകത്ഥായ, അത്ഥുപ്പത്തികാലം അഭികങ്ഖനത്ഥായ, ഭിഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപനത്ഥായ, തത്ഥ തത്ഥ പരിപാകഗതിന്ദ്രിയേ ബോധനേയ്യസത്തേ ബോധനത്ഥായാതി. അപരേഹിപി ചതൂഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി – ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛിസ്സന്തീതി വാ, ധമ്മം സരണം ഗച്ഛിസ്സന്തീതി വാ, സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛിസ്സന്തീതി വാ, മഹതാ ധമ്മവസ്സേന ചതസ്സോ പരിസാ സന്തപ്പേസ്സാമീതി വാതി. അപരേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി – പാണാതിപാതാ വിരമിസ്സന്തീതി വാ, അദിന്നാദാനാ… കാമേസുമിച്ഛാചാരാ… മുസാവാദാ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ വിരമിസ്സന്തീതി വാതി. അപരേഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി – പഠമജ്ഝാനം പടിലഭിസ്സന്തീതി വാ, ദുതിയം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പടിലഭിസ്സന്തീതി വാതി. അപരേഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി – സോതാപത്തിമഗ്ഗം അധിഗമിസ്സന്തീതി വാ, സോതാപത്തിഫലം…പേ… അരഹത്തഫലം സച്ഛികരിസ്സന്തീതി വാതി. അയം അതുരിതചാരികാ, സാ ഇധ അധിപ്പേതാ. സാ പനേസാ ദുവിധാ ഹോതി നിബദ്ധചാരികാ, അനിബദ്ധചാരികാ ച. തത്ഥ യം ഏകസ്സേവ ബോധനേയ്യസത്തസ്സ അത്ഥായ ഗച്ഛതി, അയം നിബദ്ധചാരികാ നാമ. യം പന ഗാമനിഗമനഗരപടിപാടിവസേന ചരതി, അയം അനിബദ്ധചാരികാ നാമ. ഏസാ ഇധ അധിപ്പേതാ.

സേനാസനം സംസാമേത്വാതി സേനാസനം പടിസാമേത്വാ. തം പന പടിസാമേന്തോ ഥേരോ ന ചൂളപത്തമഹാപത്ത-ചൂളഥാലകമഹാഥാലക-പട്ടുണ്ണചീവര-ദുകൂലചീവരാദീനം ഭണ്ഡികം കത്വാ സപ്പിതേലാദീനം വാ പന ഘടേ പൂരാപേത്വാ ഗബ്ഭേ നിദഹിത്വാ ദ്വാരം പിധായ കുഞ്ചികമുദ്ദികാദീനി യോജാപേസി. ‘‘സചേ ന ഹോതി ഭിക്ഖു വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ഉപാസകോ വാ, ചതൂസു പാസാണേസു മഞ്ചേ മഞ്ചം ആരോപേത്വാ പീഠേ പീഠം ആരോപേത്വാ ചീവരവംസേ വാ ചീവരരജ്ജുയാ വാ ഉപരി പുഞ്ജം കത്വാ ദ്വാരവാതപാനം ഥകേത്വാ പക്കമിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൬൧) വചനതോ പന നേവാസികം ഭിക്ഖും ആപുച്ഛനമത്തകേനേവ പടിസാമേസി.

യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമീതി സത്ഥു ദസ്സനകാമോ ഹുത്വാ യേന ദിസാഭാഗേന സാവത്ഥി തേന പക്കാമി. പക്കമന്തോ ച ന സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ആരോചാപേത്വാ സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദീനി ഗാഹാപേത്വാ പക്കന്തോ. യൂഥം പഹായ നിക്ഖന്തോ പന മത്തഹത്ഥീ വിയ, അസഹായകിച്ചോ സീഹോ വിയ, പത്തചീവരമത്തം ആദായ ഏകകോവ പക്കാമി. കസ്മാ പനേസ പഞ്ചസതേഹി അത്തനോ അന്തേവാസികേഹി സദ്ധിം രാജഗഹം അഗന്ത്വാ ഇദാനി നിക്ഖന്തോതി? രാജഗഹം കപിലവത്ഥുതോ ദൂരം സട്ഠിയോജനാനി, സാവത്ഥി പന പഞ്ചദസ. സത്ഥാ രാജഗഹതോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനം ആഗന്ത്വാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, ഇദാനി ആസന്നോ ജാതോതി സുത്വാ നിക്ഖമീതി അകാരണമേതം. ബുദ്ധാനം സന്തികം ഗച്ഛന്തോ ഹി ഏസ യോജനസഹസ്സമ്പി ഗച്ഛേയ്യ, തദാ പന കായവിവേകോ ന സക്കാ ലദ്ധുന്തി. ബഹൂഹി സദ്ധിം ഗമനകാലേ ഹി ഏകസ്മിം ഗച്ഛാമാതി വദന്തേ ഏകോ ഇധേവ വസാമാതി വദതി. ഏകസ്മിം വസാമാതി വദന്തേ ഏകോ ഗച്ഛാമാതി വദതി. തസ്മാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദിതും വാ ഫാസുകസേനാസനേ കായവിവേകം ലദ്ധും വാ ന സക്കാ ഹോതി, ഏകകസ്സ പന തം സബ്ബം സുലഭം ഹോതീതി തദാ അഗന്ത്വാ ഇദാനി പക്കാമി.

ചാരികം ചരമാനോതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി അയം ചാരികാ നാമ മഹാജനസങ്ഗഹത്ഥം ബുദ്ധാനംയേവ ലബ്ഭതി, ബുദ്ധേ ഉപാദായ പന രുള്ഹീസദ്ദേന സാവകാനമ്പി വുച്ചതി കിലഞ്ജാദീഹി കതം ബീജനമ്പി താലവണ്ടം വിയ. യേന ഭഗവാതി സാവത്ഥിയാ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ ജേതവനം പവിസിത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ വാ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ മക്ഖേത്വാ പാനീയം വാ പാനകം വാ പിവിത്വാ ഥോകം വിസ്സമിത്വാ സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമീതി ചിത്തമ്പി അനുപ്പാദേത്വാ ഉജുകം ഗന്ധകുടിപരിവേണമേവ അഗമാസി. ഥേരസ്സ ഹി സത്ഥാരം ദട്ഠുകാമസ്സ അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ കിച്ചം നത്ഥി. തസ്മാ രാഹുലം വാ ആനന്ദം വാ ഗഹേത്വാ ഓകാസം കാരേത്വാ സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമീതി ഏവമ്പി ചിത്തം ന ഉപ്പാദേസി.

ഥേരോ ഹി സയമേവ ബുദ്ധസാസനേ വല്ലഭോ രഞ്ഞോ സങ്ഗാമവിജയമഹായോധോ വിയ. യഥാ ഹി താദിസസ്സ യോധസ്സ രാജാനം ദട്ഠുകാമസ്സ അഞ്ഞം സേവിത്വാ ദസ്സനകമ്മം നാമ നത്ഥി; വല്ലഭതായ സയമേവ പസ്സതി. ഏവം ഥേരോപി ബുദ്ധസാസനേ വല്ലഭോ, തസ്സ അഞ്ഞം സേവിത്വാ സത്ഥുദസ്സനകിച്ചം നത്ഥീതി പാദേ ധോവിത്വാ പാദപുഞ്ഛനമ്ഹി പുഞ്ഛിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. ഭഗവാപി ‘‘പച്ചൂസകാലേയേവ മന്താണിപുത്തോ ആഗമിസ്സതീ’’തി അദ്ദസ. തസ്മാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ സൂചിഘടികം അദത്വാവ ദരഥം പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ ഉട്ഠായ നിസീദി. ഥേരോ കവാടം പണാമേത്വാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ധമ്മിയാ കഥായാതി ഭഗവാ ധമ്മിം കഥം കഥേന്തോ ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തേ (മ. നി. ൧.൩൨൫ ആദയോ) തിണ്ണം കുലപുത്താനം സാമഗ്ഗിരസാനിസംസം കഥേസി; സേക്ഖസുത്തേ (മ. നി. ൨.൨൨ ആദയോ) ആവസഥാനിസംസം, ഘടികാരസുത്തേ (മ. നി. ൨.൨൮൨ ആദയോ) സതിപടിലാഭികം പുബ്ബേനിവാസപ്പടിസംയുത്തകഥം; രട്ഠപാലസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൦൪) ചത്താരോ ധമ്മുദ്ദേസേ, സേലസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൯൬ ആദയോ) പാനകാനിസംസകഥം, ഉപക്കിലേസസുത്തേ (മ. നി. ൩.൨൩൬ ആദയോ) ഭഗുത്ഥേരസ്സ ധമ്മകഥം കഥേന്തോ ഏകീഭാവേ ആനിസംസം കഥേസി. ഇമസ്മിം പന രഥവിനീതേ ആയസ്മതോ പുണ്ണസ്സ കഥേന്തോ ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സയം അനന്തനയം നാമ ദസ്സേസി പുണ്ണ, അയമ്പി അപ്പിച്ഛകഥായേവ സന്തോസകഥായേവാതി. പടിസമ്ഭിദാപത്തസ്സ സാവകസ്സ വേലന്തേ ഠത്വാ മഹാസമുദ്ദേ ഹത്ഥപ്പസാരണം വിയ അഹോസി.

യേന അന്ധവനന്തി തദാ കിര പച്ഛാഭത്തേ ജേതവനം ആകിണ്ണം ഹോതി, ബഹൂ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ജേതവനം ഓസരന്തി; രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ഖന്ധാവാരട്ഠാനം വിയ ഹോതി, ന സക്കാ പവിവേകം ലഭിതും. അന്ധവനം പന പധാനഘരസദിസം പവിവിത്തം, തസ്മാ യേനന്ധവനം തേനുപസങ്കമി. കസ്മാ പന മഹാഥേരേ ന അദ്ദസ? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘സായന്ഹസമയേ ആഗന്ത്വാ മഹാഥേരേ ദിസ്വാ പുന ദസബലം പസ്സിസ്സാമി, ഏവം മഹാഥേരാനം ഏകം ഉപട്ഠാനം ഭവിസ്സതി, സത്ഥു ദ്വേ ഭവിസ്സന്തി, തതോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ മമ വസനട്ഠാനമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി.

സത്തവിസുദ്ധിപഞ്ഹവണ്ണനാ

൨൫൬. അഭിണ്ഹം കിത്തയമാനോ അഹോസീതി പുനപ്പുനം വണ്ണം കിത്തയമാനോ വിഹാസി. ഥേരോ കിര തതോ പട്ഠായ ദിവസേ ദിവസേ സങ്ഘമജ്ഝേ ‘‘പുണ്ണോ കിര നാമ മന്താണിപുത്തോ ചതൂഹി പരിസാഹി സദ്ധിം അസംസട്ഠോ, സോ ദസബലസ്സ ദസ്സനത്ഥായ ആഗമിസ്സതി; കച്ചി നു ഖോ മം അദിസ്വാവ ഗമിസ്സതീ’’തി ഥേരനവമജ്ഝിമാനം സതികരണത്ഥം ആയസ്മതോ പുണ്ണസ്സ ഗുണം ഭാസതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘മഹല്ലകഭിക്ഖൂ നാമ ന സബ്ബകാലം അന്തോവിഹാരേ ഹോന്തി; ഗുണകഥായ പനസ്സ കഥിതായ യോ ച നം ഭിക്ഖും പസ്സിസ്സതി; സോ ആഗന്ത്വാ ആരോചേസ്സതീ’’തി. അഥായം ഥേരസ്സേവ സദ്ധിവിഹാരികോ തം ആയസ്മന്തം മന്താണിപുത്തം പത്തചീവരമാദായ ഗന്ധകുടിം പവിസന്തം അദ്ദസ. കഥം പന നം ഏസ അഞ്ഞാസീതി? പുണ്ണ, പുണ്ണാതി വത്വാ കഥേന്തസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മകഥായ അഞ്ഞാസി – ‘‘അയം സോ ഥേരോ, യസ്സ മേ ഉപജ്ഝായോ അഭിണ്ഹം കിത്തയമാനോ ഹോതീ’’തി. ഇതി സോ ആഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ആരോചേസി. നിസീദനം ആദായാതി നിസീദനം നാമ സദസം വുച്ചതി അവായിമം. ഥേരോ പന ചമ്മഖണ്ഡം ഗഹേത്വാ അഗമാസി. പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോതി പച്ഛതോ പച്ഛതോ. സീസാനുലോകീതി യോ ഉന്നതട്ഠാനേ പിട്ഠിം പസ്സന്തോ നിന്നട്ഠാനേ സീസം പസ്സന്തോ ഗച്ഛതി, അയമ്പി സീസാനുലോകീതി വുച്ചതി. താദിസോ ഹുത്വാ അനുബന്ധി. ഥേരോ ഹി കിഞ്ചാപി സംയതപദസദ്ദതായ അച്ചാസന്നോ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തോപി പദസദ്ദേന ന ബാധതി, ‘‘നായം സമ്മോദനകാലോ’’തി ഞത്വാ പന ന അച്ചാസന്നോ, അന്ധവനം നാമ മഹന്തം, ഏകസ്മിം ഠാനേ നിലീനം അപസ്സന്തേന, ആവുസോ പുണ്ണ, പുണ്ണാതി അഫാസുകസദ്ദോ കാതബ്ബോ ഹോതീതി നിസിന്നട്ഠാനജാനനത്ഥം നാതിദൂരേ ഹുത്വാ സീസാനുലോകീ അഗമാസി. ദിവാവിഹാരം നിസീദീതി ദിവാവിഹാരത്ഥായ നിസീദി.

തത്ഥ ആയസ്മാപി പുണ്ണോ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണജച്ചോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോപി. പുണ്ണത്ഥേരോപി സുവണ്ണവണ്ണോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോപി. പുണ്ണത്ഥേരോപി അരഹത്തഫലസമാപത്തിസമാപന്നോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോപി. പുണ്ണത്ഥേരോപി കപ്പസതസഹസ്സം അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോപി കപ്പസതസഹസ്സാധികം ഏകമസങ്ഖ്യേയ്യം. പുണ്ണത്ഥേരോപി പടിസമ്ഭിദാപത്തോ മഹാഖീണാസവോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോപി. ഇതി ഏകം കനകഗുഹം പവിട്ഠാ ദ്വേ സീഹാ വിയ, ഏകം വിജമ്ഭനഭൂമിം ഓതിണ്ണാ ദ്വേ ബ്യഗ്ഘാ വിയ, ഏകം സുപുപ്ഫിതസാലവനം പവിട്ഠാ ദ്വേ ഛദ്ദന്തനാഗരാജാനോ വിയ, ഏകം സിമ്ബലിവനം പവിട്ഠാ ദ്വേ സുപണ്ണരാജാനോ വിയ, ഏകം നരവാഹനയാനം അഭിരുള്ഹാ ദ്വേ വേസ്സവണാ വിയ, ഏകം പണ്ഡുകമ്ബലസിലം അഭിനിസിന്നാ ദ്വേ സക്കാ വിയ, ഏകവിമാനബ്ഭന്തരഗതാ ദ്വേ ഹാരിതമഹാബ്രഹ്മാനോ വിയ ച തേ ദ്വേപി ബ്രാഹ്മണജച്ചാ ദ്വേപി സുവണ്ണവണ്ണാ ദ്വേപി സമാപത്തിലാഭിനോ ദ്വേപി അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ ദ്വേപി പടിസമ്ഭിദാപത്താ മഹാഖീണാസവാ ഏകം വനസണ്ഡം അനുപവിട്ഠാ തം വനട്ഠാനം സോഭയിംസു.

ഭഗവതി നോ, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീതി, ആവുസോ, കിം അമ്ഹാകം ഭഗവതോ സന്തികേ ആയസ്മതാ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീതി? ഇദം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തസ്സ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയവാസം ജാനന്തോപി കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം പുച്ഛി. പുരിമകഥായ ഹി അപ്പതിട്ഠിതായ പച്ഛിമകഥാ ന ജായതി, തസ്മാ ഏവം പുച്ഛി. ഥേരോ അനുജാനന്തോ ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ആഹ. അഥസ്സ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം സോതുകാമോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ‘‘കിം നു ഖോ ആവുസോ സീലവിസുദ്ധത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി പടിപാടിയാ സത്ത വിസുദ്ധിയോ പുച്ഛി. താസം വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ. ആയസ്മാ പന പുണ്ണോ യസ്മാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാദീസു ഠിതസ്സാപി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ മത്ഥകം ന പാപുണാതി, തസ്മാ, ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’തി സബ്ബം പടിക്ഖിപി.

കിമത്ഥം ചരഹാവുസോതി യദി സീലവിസുദ്ധിആദീനം അത്ഥായ ബ്രഹ്മചരിയം ന വുസ്സതി, അഥ കിമത്ഥം വുസ്സതീതി പുച്ഛി. അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥം ഖോ, ആവുസോതി ഏത്ഥ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം നാമ അപ്പച്ചയപരിനിബ്ബാനം. ദ്വേധാ ഉപാദാനാനി ഗഹണൂപാദാനഞ്ച പച്ചയൂപാദാനഞ്ച. ഗഹണൂപാദാനം നാമ കാമുപാദാനാദികം ചതുബ്ബിധം, പച്ചയൂപാദാനം നാമ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഏവം വുത്തപച്ചയാ. തത്ഥ ഗഹണൂപാദാനവാദിനോ ആചരിയാ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി ചതൂസു ഉപാദാനേസു അഞ്ഞതരേനാപി കഞ്ചി ധമ്മം അഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തം അരഹത്തഫലം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി കഥേന്തി. തഞ്ഹി ന ച ഉപാദാനസമ്പയുത്തം ഹുത്വാ കഞ്ചി ധമ്മം ഉപാദിയതി, കിലേസാനഞ്ച പരിനിബ്ബുതന്തേ ജാതത്താ പരിനിബ്ബാനന്തി വുച്ചതി. പച്ചയൂപാദാനവാദിനോ പന അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി അപ്പച്ചയപരിനിബ്ബാനം. പച്ചയവസേന അനുപ്പന്നം അസങ്ഖതം അമതധാതുമേവ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി കഥേന്തി. അയം അന്തോ, അയം കോടി, അയം നിട്ഠാ. അപ്പച്ചയപരിനിബ്ബാനം പത്തസ്സ ഹി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ മത്ഥകം പത്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ഥേരോ ‘‘അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥ’’ന്തി ആഹ. അഥ നം അനുയുഞ്ജന്തോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, സീലവിസുദ്ധി അനുപാദാപരിനിബ്ബാന’’ന്തി പുന പുച്ഛം ആരഭി.

൨൫൮. ഥേരോപി സബ്ബപരിവത്തേസു തഥേവ പടിക്ഖിപിത്വാ പരിയോസാനേ ദോസം ദസ്സേന്തോ സീലവിസുദ്ധിം ചേ, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പഞ്ഞപേയ്യാതി യദി പഞ്ഞപേയ്യ. സഉപാദാനംയേവ സമാനം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം പഞ്ഞപേയ്യാതി സങ്ഗഹണധമ്മമേവ നിഗ്ഗഹണധമ്മം സപ്പച്ചയധമ്മമേവ അപ്പച്ചയധമ്മം സങ്ഖതധമ്മമേവ അസങ്ഖതധമ്മന്തി പഞ്ഞപേയ്യാതി അത്ഥോ. ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയം പന സപ്പച്ചയധമ്മമേവ അപ്പച്ചയധമ്മം സങ്ഖതധമ്മമേവ അസങ്ഖതധമ്മന്തി പഞ്ഞപേയ്യാതി അയമേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പുഥുജ്ജനോ ഹി, ആവുസോതി ഏത്ഥ വട്ടാനുഗതോ ലോകിയബാലപുഥുജ്ജനോ ദട്ഠബ്ബോ. സോ ഹി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലമത്തസ്സാപി അഭാവതോ സബ്ബസോ അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ധമ്മേഹി. തേന ഹീതി യേന കാരണേന ഏകച്ചേ പണ്ഡിതാ ഉപമായ അത്ഥം ജാനന്തി, തേന കാരണേന ഉപമം തേ കരിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

സത്തരഥവിനീതവണ്ണനാ

൨൫൯. സത്ത രഥവിനീതാനീതി വിനീതഅസ്സാജാനിയയുത്തേ സത്ത രഥേ. യാവദേവ, ചിത്തവിസുദ്ധത്ഥാതി, ആവുസോ, അയം സീലവിസുദ്ധി നാമ, യാവദേവ, ചിത്തവിസുദ്ധത്ഥാ. ചിത്തവിസുദ്ധത്ഥാതി നിസ്സക്കവചനമേതം. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ, യാവദേവ, ചിത്തവിസുദ്ധിസങ്ഖാതാ അത്ഥാ, താവ അയം സീലവിസുദ്ധി നാമ ഇച്ഛിതബ്ബാ. യാ പന അയം ചിത്തവിസുദ്ധി, ഏസാ സീലവിസുദ്ധിയാ അത്ഥോ, അയം കോടി, ഇദം പരിയോസാനം, ചിത്തവിസുദ്ധിയം ഠിതസ്സ ഹി സീലവിസുദ്ധികിച്ചം കതം നാമ ഹോതീതി. ഏസ നയോ സബ്ബപദേസു.

ഇദം പനേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം – രാജാ പസേനദി കോസലോ വിയ ഹി ജരാമരണഭീരുകോ യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ. സാവത്ഥിനഗരം വിയ സക്കായനഗരം, സാകേതനഗരം വിയ നിബ്ബാനനഗരം, രഞ്ഞോ സാകേതേ വഡ്ഢിആവഹസ്സ സീഘം ഗന്ത്വാ പാപുണിതബ്ബസ്സ അച്ചായികസ്സ കിച്ചസ്സ ഉപ്പാദകാലോ വിയ യോഗിനോ അനഭിസമേതാനം ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം അഭിസമയകിച്ചസ്സ ഉപ്പാദകാലോ. സത്ത രഥവിനീതാനി വിയ സത്ത വിസുദ്ധിയോ, പഠമം രഥവിനീതം ആരുള്ഹകാലോ വിയ സീലവിസുദ്ധിയം ഠിതകാലോ, പഠമരഥവിനീതാദീഹി ദുതിയാദീനി ആരുള്ഹകാലോ വിയ സീലവിസുദ്ധിആദീഹി ചിത്തവിസുദ്ധിആദീസു ഠിതകാലോ. സത്തമേന രഥവിനീതേന സാകേതേ അന്തേപുരദ്വാരേ ഓരുയ്ഹ ഉപരിപാസാദേ ഞാതിമിത്തഗണപരിവുതസ്സ സുരസഭോജനപരിഭോഗകാലോ വിയ യോഗിനോ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ സബ്ബകിലേസേ ഖേപേത്വാ ധമ്മവരപാസാദം ആരുയ്ഹ പരോപണ്ണാസകുസലധമ്മപരിവാരസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിരോധസയനേ നിസിന്നസ്സ ലോകുത്തരസുഖാനുഭവനകാലോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഇതി ആയസ്മന്തം പുണ്ണം ദസകഥാവത്ഥുലാഭിം ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോ സത്ത വിസുദ്ധിയോ പുച്ഛി. ആയസ്മാ പുണ്ണോ ദസ കഥാവത്ഥൂനി വിസ്സജ്ജേസി. ഏവം പുച്ഛന്തോ പന ധമ്മസേനാപതി കിം ജാനിത്വാ പുച്ഛി, ഉദാഹു അജാനിത്വാ? തിത്ഥകുസലോ വാ പന ഹുത്വാ വിസയസ്മിം പുച്ഛി, ഉദാഹു അതിത്ഥകുസലോ ഹുത്വാ അവിസയസ്മിം? പുണ്ണത്ഥേരോപി ച കിം ജാനിത്വാ വിസ്സജ്ജേസി, ഉദാഹു അജാനിത്വാ? തിത്ഥകുസലോ വാ പന ഹുത്വാ വിസയസ്മിം വിസ്സജ്ജേസി, ഉദാഹു അതിത്ഥകുസലോ ഹുത്വാ അവിസയേതി? ജാനിത്വാ തിത്ഥകുസലോ ഹുത്വാ വിസയേ പുച്ഛീതി ഹി വദമാനോ ധമ്മസേനാപതിംയേവ വദേയ്യ. ജാനിത്വാ തിത്ഥകുസലോ ഹുത്വാ വിസയേ വിസ്സജ്ജേസീതി വദമാനോ പുണ്ണത്ഥേരംയേവ വദേയ്യ. യഞ്ഹി വിസുദ്ധീസു സംഖിത്തം, തം കഥാവത്ഥൂസു വിത്ഥിണ്ണം. യം കഥാവത്ഥൂസു സംഖിത്തം, തം വിസുദ്ധീസു വിത്ഥിണ്ണം. തദമിനാ നയേന വേദിതബ്ബം.

വിസുദ്ധീസു ഹി ഏകാ സീലവിസുദ്ധി ചത്താരി കഥാവത്ഥൂനി ഹുത്വാ ആഗതാ അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തുട്ഠികഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ, സീലകഥാതി. ഏകാ ചിത്തവിസുദ്ധി തീണി കഥാവത്ഥൂനി ഹുത്വാ ആഗതാ – പവിവേകകഥാ, വീരിയാരമ്ഭകഥാ, സമാധികഥാതി, ഏവം താവ യം വിസുദ്ധീസു സംഖിത്തം, തം കഥാവത്ഥൂസു വിത്ഥിണ്ണം. കഥാവത്ഥൂസു പന ഏകാ പഞ്ഞാകഥാ പഞ്ച വിസുദ്ധിയോ ഹുത്വാ ആഗതാ – ദിട്ഠിവിസുദ്ധി, കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി, മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി, ഏവം യം കഥാവത്ഥൂസു സംഖിത്തം, തം വിസുദ്ധീസു വിത്ഥിണ്ണം. തസ്മാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ സത്ത വിസുദ്ധിയോ പുച്ഛന്തോ ന അഞ്ഞം പുച്ഛി, ദസ കഥാവത്ഥൂനിയേവ പുച്ഛി. പുണ്ണത്ഥേരോപി സത്ത വിസുദ്ധിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ ന അഞ്ഞം വിസ്സജ്ജേസി, ദസ കഥാവത്ഥൂനിയേവ വിസ്സജ്ജേസീതി. ഇതി ഉഭോപേതേ ജാനിത്വാ തിത്ഥകുസലാ ഹുത്വാ വിസയേവ പഞ്ഹം പുച്ഛിംസു ചേവ വിസ്സജ്ജേസും ചാതി വേദിതബ്ബോ.

൨൬൦. കോ നാമോ ആയസ്മാതി ന ഥേരോ തസ്സ നാമം ന ജാനാതി. ജാനന്തോയേവ പന സമ്മോദിതും ലഭിസ്സാമീതി പുച്ഛി. കഥഞ്ച പനായസ്മന്തന്തി ഇദം പന ഥേരോ സമ്മോദമാനോ ആഹ. മന്താണിപുത്തോതി മന്താണിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തോ. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം, യഥാ സുതവതാ സാവകേന ബ്യാകാതബ്ബാ, ഏവമേവ ബ്യാകതാതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ. അനുമസ്സ അനുമസ്സാതി ദസ കഥാവത്ഥൂനി ഓഗാഹേത്വാ അനുപവിസിത്വാ. ചേലണ്ഡുപകേനാതി ഏത്ഥ ചേലം വുച്ചതി വത്ഥം, അണ്ഡുപകം ചുമ്ബടകം. വത്ഥചുമ്ബടകം സീസേ കത്വാ ആയസ്മന്തം തത്ഥ നിസീദാപേത്വാ പരിഹരന്താപി സബ്രഹ്മചാരീ ദസ്സനായ ലഭേയ്യും, ഏവം ലദ്ധദസ്സനമ്പി തേസം ലാഭായേവാതി അട്ഠാനപരികപ്പേന അഭിണ്ഹദസ്സനസ്സ ഉപായം ദസ്സേസി. ഏവം അപരിഹരന്തേന ഹി പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിതുകാമേന ധമ്മം വാ സോതുകാമേന ‘‘ഥേരോ കത്ഥ ഠിതോ കത്ഥ നിസിന്നോ’’തി പരിയേസന്തേന ചരിതബ്ബം ഹോതി. ഏവം പരിഹരന്താ പന ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേയേവ സീസതോ ഓരോപേത്വാ മഹാരഹേ ആസനേ നിസീദാപേത്വാ സക്കാ ഹോന്തി പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിതും ധമ്മം വാ സോതും. ഇതി അട്ഠാനപരികപ്പേന അഭിണ്ഹദസ്സനസ്സ ഉപായം ദസ്സേസി.

സാരിപുത്തോതി ച പന മന്തി സാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തോതി ച പന ഏവം മം സബ്രഹ്മചാരീ ജാനന്തി. സത്ഥുകപ്പേനാതി സത്ഥുസദിസേന. ഇതി ഏകപദേനേവ ആയസ്മാ പുണ്ണോ സാരിപുത്തത്ഥേരം ചന്ദമണ്ഡലം ആഹച്ച ഠപേന്തോ വിയ ഉക്ഖിപി. ഥേരസ്സ ഹി ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകന്തധമ്മകഥികഭാവോ പാകടോ അഹോസി. അമച്ചഞ്ഹി പുരോഹിതം മഹന്തോതി വദമാനോ രാജസദിസോതി വദേയ്യ, ഗോണം ഹത്ഥിപ്പമാണോതി, വാപിം സമുദ്ദപ്പമാണോതി, ആലോകം ചന്ദിമസൂരിയാലോകപ്പമാണോതി, ഇതോ പരം ഏതേസം മഹന്തഭാവകഥാ നാമ നത്ഥി. സാവകമ്പി മഹാതി വദന്തോ സത്ഥുപടിഭാഗോതി വദേയ്യ, ഇതോ പരം തസ്സ മഹന്തഭാവകഥാ നാമ നത്ഥി. ഇച്ചായസ്മാ പുണ്ണോ ഏകപദേനേവ ഥേരം ചന്ദമണ്ഡലം ആഹച്ച ഠപേന്തോ വിയ ഉക്ഖിപി.

ഏത്തകമ്പി നോ നപ്പടിഭാസേയ്യാതി പടിസമ്ഭിദാപത്തസ്സ അപ്പടിഭാനം നാമ നത്ഥി. യാ പനായം ഉപമാ ആഹടാ, തം ന ആഹരേയ്യാമ, അത്ഥമേവ കഥേയ്യാമ. ഉപമാ ഹി അജാനന്താനം ആഹരീയതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. അട്ഠകഥായം പന ഇദമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ഉപമാ നാമ ബുദ്ധാനമ്പി സന്തികേ ആഹരീയതി, ഥേരം പനേസ അപചായമാനോ ഏവമാഹാതി.

അനുമസ്സ അനുമസ്സ പുച്ഛിതാതി ദസ കഥാവത്ഥൂനി ഓഗാഹേത്വാ ഓഗാഹേത്വാ പുച്ഛിതാ. കിം പന പഞ്ഹസ്സ പുച്ഛനം ഭാരിയം, ഉദാഹു വിസ്സജ്ജനന്തി? ഉഗ്ഗഹേത്വാ പുച്ഛനം നോ ഭാരിയം, വിസ്സജ്ജനം പന ഭാരിയം. സഹേതുകം വാ സകാരണം കത്വാ പുച്ഛനമ്പി വിസ്സജ്ജനമ്പി ഭാരിയമേവ. സമനുമോദിംസൂതി സമചിത്താ ഹുത്വാ അനുമോദിംസു. ഇതി യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനാ നിട്ഠിതാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

രഥവിനീതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.