൫. അനങ്ഗണസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. ഏവം മേ സുതം…പേ… ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതി അനങ്ഗണസുത്തം. തത്രായം അനുത്താനപദവണ്ണനാ – യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സബ്ബസുത്തേസു. തസ്മാ ഇതോ പരം ഏത്തകമ്പി അവത്വാ അപുബ്ബപദവണ്ണനംയേവ കരിസ്സാമ.

ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. പുഗ്ഗലാതി സത്താ നരാ പോസാ. ഏത്താവതാ ച പുഗ്ഗലവാദീ മഹാഥേരോതി ന ഗഹേതബ്ബം, അയഞ്ഹി ആയസ്മാ ബുദ്ധപുത്താനം സേട്ഠോ, സോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ദേസനം അവിലോമേന്തോയേവ ദേസേതി.

സമ്മുതിപരമത്ഥദേസനാകഥാവണ്ണനാ

ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ദുവിധാ ദേസനാ സമ്മുതിദേസനാ, പരമത്ഥദേസനാ ചാതി. തത്ഥ പുഗ്ഗലോ സത്തോ ഇത്ഥീ പുരിസോ ഖത്തിയോ ബ്രാഹ്മണോ ദേവോ മാരോതി ഏവരൂപാ സമ്മുതിദേസനാ. അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ, ഖന്ധാ ധാതൂ ആയതനാനി സതിപട്ഠാനാതി ഏവരൂപാ പരമത്ഥദേസനാ.

തത്ഥ ഭഗവാ യേ സമ്മുതിവസേന ദേസനം സുത്വാ അത്ഥം പടിവിജ്ഝിത്വാ മോഹം പഹായ വിസേസം അധിഗന്തും സമത്ഥാ, തേസം സമ്മുതിദേസനം ദേസേതി. യേ പന പരമത്ഥവസേന ദേസനം സുത്വാ അത്ഥം പടിവിജ്ഝിത്വാ മോഹം പഹായ വിസേസമധിഗന്തും സമത്ഥാ, തേസം പരമത്ഥദേസനം ദേസേതി. തത്ഥായം ഉപമാ, യഥാ ഹി ദേസഭാസാകുസലോ തിണ്ണം വേദാനം അത്ഥസംവണ്ണനകോ ആചരിയോ യേ ദമിളഭാസായ വുത്തേ അത്ഥം ജാനന്തി, തേസം ദമിളഭാസായ ആചിക്ഖതി. യേ അന്ധകഭാസാദീസു അഞ്ഞതരായ, തേസം തായ തായ ഭാസായ. ഏവം തേ മാണവകാ ഛേകം ബ്യത്തം ആചരിയമാഗമ്മ ഖിപ്പമേവ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി. തത്ഥ ആചരിയോ വിയ ബുദ്ധോ ഭഗവാ. തയോ വേദാ വിയ കഥേതബ്ബഭാവേന ഠിതാനി തീണി പിടകാനി. ദേസഭാസാകോസല്ലമിവ സമ്മുതിപരമത്ഥകോസല്ലം. നാനാദേസഭാസാ മാണവകാ വിയ സമ്മുതിപരമത്ഥദേസനാപടിവിജ്ഝനസമത്ഥാ വേനേയ്യസത്താ. ആചരിയസ്സ ദമിളഭാസാദിആചിക്ഖനം വിയ ഭഗവതോ സമ്മുതിപരമത്ഥവസേന ദേസനാ വേദിതബ്ബാ. ആഹ ചേത്ഥ –

‘‘ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ;

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നൂപലബ്ഭതി.

സങ്കേതവചനം സച്ചം, ലോകസമ്മുതികാരണാ;

പരമത്ഥവചനം സച്ചം, ധമ്മാനം ഭൂതകാരണാ.

തസ്മാ വോഹാരകുസലസ്സ, ലോകനാഥസ്സ സത്ഥുനോ;

സമ്മുതിം വോഹരന്തസ്സ, മുസാവാദോ ന ജായതീ’’തി.

അപിച അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി – ഹിരോത്തപ്പദീപനത്ഥം, കമ്മസ്സകതാദീപനത്ഥം, പച്ചത്തപുരിസകാരദീപനത്ഥം, ആനന്തരിയദീപനത്ഥം, ബ്രഹ്മവിഹാരദീപനത്ഥം, പുബ്ബേനിവാസദീപനത്ഥം, ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിദീപനത്ഥം, ലോകസമ്മുതിയാ അപ്പഹാനത്ഥഞ്ചാതി. ‘‘ഖന്ധധാതുആയതനാനി ഹിരീയന്തി ഓത്തപ്പന്തീ’’തി ഹി വുത്തേ മഹാജനോ ന ജാനാതി, സമ്മോഹമാപജ്ജതി, പടിസത്തു ഹോതി ‘‘കിമിദം ഖന്ധധാതുആയതനാനി ഹിരീയന്തി ഓത്തപ്പന്തി നാമാ’’തി. ‘‘ഇത്ഥീ ഹിരീയതി ഓത്തപ്പതി പുരിസോ ഖത്തിയോ ബ്രാഹ്മണോ ദേവോ മാരോ’’തി വുത്തേ പന ജാനാതി, ന സമ്മോഹമാപജ്ജതി, ന പടിസത്തു ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവാ ഹിരോത്തപ്പദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി.

‘‘ഖന്ധാ കമ്മസ്സകാ ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ ഭഗവാ കമ്മസ്സകതാദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി.

‘‘വേളുവനാദയോ മഹാവിഹാരാ ഖന്ധേഹി കാരാപിതാ ധാതൂഹി ആയതനേഹീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ ഭഗവാ പച്ചത്തപുരിസകാരദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി.

‘‘ഖന്ധാ മാതരം ജീവിതാ വോരോപേന്തി പിതരം അരഹന്തം രുഹിരുപ്പാദകമ്മം കരോന്തി, സങ്ഘഭേദകമ്മം കരോന്തി, ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ ഭഗവാ ആനന്തരിയദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി. ‘‘ഖന്ധാ മേത്തായന്തി ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ ഭഗവാ ബ്രഹ്മവിഹാരദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി.

‘‘ഖന്ധാ പുബ്ബേനിവാസമനുസ്സരന്തി ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ ഭഗവാ പുബ്ബേനിവാസദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി. ‘‘ഖന്ധാ ദാനം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി മഹാജനോ ന ജാനാതി, സമ്മോഹമാപജ്ജതി, പടിസത്തു ഹോതി ‘‘കിമിദം ഖന്ധധാതുആയതനാനി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി നാമാ’’തി. ‘‘പുഗ്ഗലാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ’’തി വുത്തേ പന ജാനാതി, ന സമ്മോഹമാപജ്ജതി, ന പടിസത്തു ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവാ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി.

ലോകസമ്മുതിഞ്ച ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ നപ്പജഹന്തി, ലോകസമഞ്ഞായ ലോകനിരുത്തിയം ലോകാഭിലാപേ ഠിതായേവ ധമ്മം ദേസേന്തി. തസ്മാ ഭഗവാ ലോകസമ്മുതിയാ അപ്പഹാനത്ഥമ്പി പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി. തസ്മാ അയമ്പി ആയസ്മാ ലോകവോഹാരകുസലതായ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ദേസനം അവിലോമേന്തോ ലോകസമ്മുതിയം ഠത്വാവ ചത്താരോമേ, ആവുസോ, പുഗ്ഗലാതി ആഹ. തസ്മാ ഏത്ഥ പരമത്ഥവസേന അഗ്ഗഹേത്വാ സമ്മുതിവസേനേവ പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ.

സന്തോ സംവിജ്ജമാനാതി ലോകസങ്കേതവസേന അത്ഥി ഉപലബ്ഭമാനാ. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ. സാങ്ഗണോവ സമാനോതിആദീസു പന അങ്ഗണന്തി കത്ഥചി കിലേസാ വുച്ചന്തി. യഥാഹ ‘‘തത്ഥ കതമാനി തീണി അങ്ഗണാനി? രാഗോ അങ്ഗണം, ദോസോ അങ്ഗണം, മോഹോ അങ്ഗണ’’ന്തി (വിഭ. ൯൨൪). കത്ഥചി യംകിഞ്ചി മലം വാ പങ്കോ വാ, യഥാഹ ‘‘തസ്സേവ രജസ്സ വാ അങ്ഗണസ്സ വാ പഹാനായ വായമതീ’’തി. കത്ഥചി തഥാരൂപോ ഭൂമിഭാഗോ, സോ ബോധിയങ്ഗണം ചേതിയങ്ഗണന്തിആദീനം വസേന വേദിതബ്ബോ. ഇധ പന നാനപ്പകാരാ തിബ്ബകിലേസാ ‘‘അങ്ഗണ’’ന്തി അധിപ്പേതാ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘പാപകാനം ഖോ ഏതം, ആവുസോ, അകുസലാനം ഇച്ഛാവചരാനം അധിവചനം, യദിദം അങ്ഗണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൬൦). സഹ അങ്ഗണേന സാങ്ഗണോ.

സാങ്ഗണോവ സമാനോതി സകിലേസോയേവ സന്തോ. അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം അങ്ഗണന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതീതി മയ്ഹം അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ കിലേസോ അത്ഥീതിപി ന ജാനാതി. ‘‘ഇമേ കിലേസാ നാമ കക്ഖളാ വാളാ ജഹിതബ്ബാ ന ഗഹിതബ്ബാ വിസദുട്ഠസല്ലസദിസാ’’തി ഏവം യാഥാവസരസതോപി ന ജാനാതി. യോ അത്ഥീതി ച ജാനാതി, ഏവഞ്ച ജാനാതി. സോ ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം അങ്ഗണന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി വുച്ചതി. യസ്സ പന ന ച മഗ്ഗേന സമൂഹതാ കിലേസാ, ന ച ഉപ്പജ്ജന്തി യേന വാ തേന വാ വാരിതത്താ, അയമിധ അനങ്ഗണോതി അധിപ്പേതോ. നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം അങ്ഗണന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതീതി ‘‘മയ്ഹം കിലേസാ യേന വാ തേന വാ വാരിതത്താ നത്ഥി, ന മഗ്ഗേന സമൂഹതത്താ’’തി ന ജാനാതി, ‘‘തേ ഉപ്പജ്ജമാനാ മഹാഅനത്ഥം കരിസ്സന്തി കക്ഖളാ വാളാ വിസദുട്ഠസല്ലസദിസാ’’തി ഏവം യാഥാവസരസതോപി ന ജാനാതി. യോ പന ‘‘ഇമിനാ കാരണേന നത്ഥീ’’തി ച ജാനാതി, ഏവഞ്ച ജാനാതി, സോ ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം അങ്ഗണന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി വുച്ചതി. തത്രാതി തേസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു, തേസു വാ ദ്വീസു സാങ്ഗണേസു, യ്വായന്തി യോ അയം, യായന്തിപി പാഠോ.

൫൮. കോ നു ഖോ, ആവുസോ, സാരിപുത്ത, ഹേതു കോ പച്ചയോതി ഉഭയേനാപി കാരണമേവ പുച്ഛതി. യേനിമേസന്തി യേന ഹേതുനാ യേന പച്ചയേന ഇമേസം ദ്വിന്നം ഏകോ സേട്ഠപുരിസോ ഏകോ ഹീനപുരിസോതി അക്ഖായതി, സോ കോ ഹേതു കോ പച്ചയോതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘നപ്പജാനാതി പജാനാതീ’’തി ഏവം വുത്തം, പജാനനാ നപ്പജാനനാതി ഇദമേവ ഉഭയം ഹേതു ചേവ പച്ചയോ ച.

൫൯. ഥേരോ പന അത്തനോ വിചിത്രപടിഭാനതായ തം പാകടതരം കത്വാ ദസ്സേതും പുന തത്രാവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്സേതം പാടികങ്ഖന്തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏതം പാടികങ്ഖിതബ്ബം. ഇദമേവ ഏസ പാപുണിസ്സതി, ന അഞ്ഞന്തി ഇച്ഛിതബ്ബം, അവസ്സം ഭാവീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ന ഛന്ദം ജനേസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തം അഛന്ദജനനാദിം സന്ധായാഹ.

തത്ഥ ച ന ഛന്ദം ജനേസ്സതീതി അപ്പജാനന്തോ തസ്സ അങ്ഗണസ്സ പഹാനത്ഥം കത്തുകമ്യതാഛന്ദം ന ജനേസ്സതി. ന വായമിസ്സതീതി തതോ ബലവതരം വായാമം ന കരിസ്സതി, ന വീരിയം ആരഭിസ്സതീതി ഥാമഗതവീരിയം പന നേവ ആരഭിസ്സതി, ന പവത്തേസ്സതീതി വുത്തം ഹോതി. സാങ്ഗണോതി ഇമേഹി രാഗാദീഹി അങ്ഗണേഹി സാങ്ഗണോ. സംകിലിട്ഠചിത്തോതി തേഹിയേവ സുട്ഠുതരം കിലിട്ഠചിത്തോ മലീനചിത്തോ വിബാധിതചിത്തോ ഉപതാപിതചിത്തോ ച ഹുത്വാ. കാലം കരിസ്സതീതി മരിസ്സതി.

സേയ്യഥാപീതി യഥാ നാമ. കംസപാതീതി കംസലോഹഭാജനം. ആഭതാതി ആനീതാ. ആപണാ വാ കമ്മാരകുലാ വാതി ആപണതോ വാ കംസപാതികാരകാനം കമ്മാരാനം ഘരതോ വാ. രജേനാതി ആഗന്തുകരജേന പംസുആദിനാ. മലേനാതി തത്ഥേവ ഉട്ഠിതേന ലോഹമലേന. പരിയോനദ്ധാതി സഞ്ഛന്നാ. ന ചേവ പരിഭുഞ്ജേയ്യുന്തി ഉദകഖാദനീയപക്ഖിപനാദീഹി പരിഭോഗം ന കരേയ്യും. ന ച പരിയോദപേയ്യുന്തി ധോവനഘംസനാദീഹി ന പരിസുദ്ധം കാരാപേയ്യും. രജാപഥേതി രജപഥേ. അയമേവ വാ പാഠോ, രജസ്സ ആഗമനട്ഠാനേ വാ വുട്ഠാനുട്ഠാനേ വാ ഹേട്ഠാമഞ്ചേ വാ ഥുസകോട്ഠകേ വാ ഭാജനന്തരേ വാ, യത്ഥ രജേന ഓകിരീയതീതി അത്ഥോ. സംകിലിട്ഠതരാ അസ്സ മലഗ്ഗഹിതാതി ഏത്ഥ രജാപഥേ നിക്ഖിപനേന സംകിലിട്ഠതരാ, അപരിഭോഗാപരിയോദപനേഹി മലഗ്ഗഹിതതരാതി വുത്തം ഹോതി, പടിപുച്ഛാവചനഞ്ചേതം. തേനസ്സ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ആവുസോ, സാ കംസപാതി ഏവം കരീയമാനാ അപരേന കാലേന സംകിലിട്ഠതരാ ച മലഗ്ഗഹിതതരാ ച മത്തികപാതീതി വാ കംസപാതീതി വാ ഇതിപി ദുജ്ജാനാ ഭവേയ്യ നു ഖോ നോതി, ഥേരോ തം പടിജാനന്തോ ആഹ ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. പുന ധമ്മസേനാപതി ഓപമ്മം സമ്പടിപാദേന്തോ, ഏവമേവ ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥേവം ഓപമ്മസംസന്ദനാ വേദിതബ്ബാ – കിലിട്ഠകംസപാതിസദിസോ സാങ്ഗണോ പുഗ്ഗലോ. സംകിലിട്ഠകംസപാതിയാ നപരിഭുഞ്ജനമാദിം കത്വാ രജാപഥനിക്ഖേപോ വിയ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പബ്ബജ്ജം ലഭമാനസ്സ വേജ്ജകമ്മാദീസു പസുതപുഗ്ഗലസന്തികേ പബ്ബജ്ജാപടിലാഭോ. സംകിലിട്ഠകംസപാതിയാ പുന സംകിലിട്ഠതരഭാവോ വിയ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അനുക്കമേന ആചരിയുപജ്ഝായാനം അനുസിക്ഖതോ വേജ്ജകമ്മാദികരണം, ഏത്ഥ ഠിതസ്സ സാങ്ഗണകാലകിരിയാ. അഥ വാ അനുക്കമേന ദുക്കടദുബ്ഭാസിതവീതിക്കമനം, ഏത്ഥ ഠിതസ്സ സാങ്ഗണകാലകിരിയാ. അഥ വാ അനുക്കമേന പാചിത്തിയഥുല്ലച്ചയവീതിക്കമനം, സങ്ഘാദിസേസവീതിക്കമനം, പാരാജികവീതിക്കമനം, മാതുഘാതാദിആനന്തരിയകരണം, ഏത്ഥ ഠിതസ്സ സാങ്ഗണകാലകിരിയാതി.

സംകിലിട്ഠചിത്തോ കാലം കരിസ്സതീതി ഏത്ഥ ച അകുസലചിത്തേന കാലം കരിസ്സതീതി ന ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സബ്ബസത്താ ഹി പകതിചിത്തേന ഭവങ്ഗചിത്തേനേവ കാലം കരോന്തി. അയം പന അവിസോധേത്വാ ചിത്തസന്താനം കാലം കരിസ്സതീതി ഏതമത്ഥം സന്ധായ ഏവം വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയവാരേ പരിയോദപേയ്യുന്തി ധോവനഘംസനസണ്ഹഛാരികാപരിമജ്ജനാദീഹി പരിസുദ്ധം ആദാസമണ്ഡലസദിസം കരേയ്യും. ന ച നം രജാപഥേതി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേ ഠാനേ അനിക്ഖിപിത്വാ കരണ്ഡമഞ്ജൂസാദീസു വാ ഠപേയ്യും, പലിവേഠേത്വാ വാ നാഗദന്തേ ലഗേയ്യും. സേസം വുത്തനയാനുസാരേനേവ ഗഹേതബ്ബം.

ഉപമാസംസന്ദനാ ചേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാ – കിലിട്ഠകംസപാതിസദിസോ സാങ്ഗണോ ഭബ്ബപുഗ്ഗലോ. കിലിട്ഠകംസപാതിയാ പരിഭുഞ്ജനമാദിം കത്വാ സുദ്ധട്ഠാനേ ഠപനം വിയ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പബ്ബജ്ജം ലഭമാനസ്സ പേസലഭിക്ഖൂനം സന്തികേ പബ്ബജ്ജാപടിലാഭോ. യേ ഓവദന്തി അനുസാസന്തി അപ്പമത്തകമ്പി പമാദം ദിസ്വാ ദണ്ഡകമ്മം കത്വാ പുനപ്പുനം സിക്ഖാപേന്തി, സംകിലിട്ഠകംസപാതിയാ അപരകാലേ പരിസുദ്ധപരിയോദാതഭാവോ വിയ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ആചരിയുപജ്ഝായാനം അനുസിക്ഖതോ അനുക്കമേന സമ്മാവത്തപടിപത്തി, ഏത്ഥ ഠിതസ്സ അനങ്ഗണകാലകിരിയാ. അഥ വാ അനുക്കമേന പരിസുദ്ധേ സീലേ പതിട്ഠായ അത്തനോ അനുരൂപം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ധുതങ്ഗാനി സമാദായ അത്തനോ അനുകൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗാമന്തസേനാസനവാസം മുഞ്ചിത്വാ പന്തസേനാസനവാസോ, ഏത്ഥ ഠിതസ്സ അനങ്ഗണകാലകിരിയാ. അഥ വാ അനുക്കമേന കസിണപരികമ്മം കത്വാ അട്ഠസമാപത്തിനിബ്ബത്തനേന കിലേസവിക്ഖമ്ഭനം, വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനാ വുട്ഠായ വിപസ്സനായ കിലേസാനം തദങ്ഗനിവാരണം, സോതാപത്തിഫലാധിഗമോ…പേ… അരഹത്തസച്ഛികിരിയാതി ഏത്ഥ ഠിതസ്സ അച്ചന്തം അനങ്ഗണകാലകിരിയാ ഏവ.

തതിയവാരേ സുഭനിമിത്തന്തി രാഗട്ഠാനിയം ഇട്ഠാരമ്മണം. മനസി കരിസ്സതീതി തസ്മിം വിപന്നസ്സതി തം നിമിത്തം ആവജ്ജിസ്സതി. തസ്സ സുഭനിമിത്തസ്സ മനസികാരാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സുഭനിമിത്തമനസികാരകാരണാ. അനുദ്ധംസേസ്സതീതി ഹിംസിസ്സതി അധിഭവിസ്സതി. രാഗോ ഹി ഉപ്പജ്ജന്തോ കുസലവാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ സയമേവ അകുസലജവനം ഹുത്വാ തിട്ഠന്തോ കുസലചിത്തം അനുദ്ധംസേതീതി വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയാനുസാരേനേവ ഗഹേതബ്ബം.

ഓപമ്മസംസന്ദനാ പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാ – പരിസുദ്ധകംസപാതിസദിസോ പകതിയാ അപ്പകിലേസോ അനങ്ഗണപുഗ്ഗലോ. പരിസുദ്ധകംസപാതിയാ നപരിഭുഞ്ജനം ആദിം കത്വാ രജാപഥേ നിക്ഖേപോ വിയ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പബ്ബജ്ജം ലഭമാനസ്സാതി ഇതോ പരം സബ്ബം പഠമവാരസദിസമേവ.

ചതുത്ഥവാരേ സുഭനിമിത്തം ന മനസി കരിസ്സതീതി തസ്മിം സതിവിരഹാഭാവതോ തം നിമിത്തം നാവജ്ജിസ്സതി, സേസം ദുതിയവാരാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ‘‘അയം ഖോ, ആവുസോ’’തിആദി ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ’’തിആദിമ്ഹി വുത്തനയമേവ.

൬൦. ഇദാനി തം അങ്ഗണം നാനപ്പകാരതോ പാകടം കാരാപേതുകാമേനായസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന ‘‘അങ്ഗണം അങ്ഗണ’’ന്തിആദിനാ നയേന പുട്ഠോ തം ബ്യാകരോന്തോ പാപകാനം ഖോ ഏതം, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇച്ഛാവചരാനന്തി ഇച്ഛായ അവചരാനം, ഇച്ഛാവസേന ഓതിണ്ണാനം പവത്താനം നാനപ്പകാരാനം കോപഅപ്പച്ചയാനന്തി അത്ഥോ. യം ഇധേകച്ചസ്സാതി യേന ഇധേകച്ചസ്സ ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തം ഠാനം തം കാരണം വിജ്ജതി അത്ഥി, ഉപലബ്ഭതീതി വുത്തം ഹോതി. ആപന്നോ അസ്സന്തി ആപന്നോ ഭവേയ്യം. ന ച മം ഭിക്ഖൂ ജാനേയ്യുന്തി ഭിക്ഖൂ ച മം ന ജാനേയ്യും. കിം പനേത്ഥ ഠാനം, ലാഭത്ഥികതാ. ലാഭത്ഥികോ ഹി ഭിക്ഖു പകതിയാപി ച കതപുഞ്ഞോ മനുസ്സേഹി സക്കതോ ഗരുകതോ ഏവം ചിന്തേതി ‘‘ആപത്തിം ആപന്നം ഭിക്ഖും ഥേരാ ഞത്വാ മജ്ഝിമാനം ആരോചേന്തി, തേ നവകാനം, നവകാ വിഹാരേ വിഘാസാദാദീനം, തേ ഓവാദം ആഗതാനം ഭിക്ഖുനീനം, ഏവം കമേന ചതസ്സോ പരിസാ ജാനന്തി. ഏവമസ്സ ലാഭന്തരായോ ഹോതി. അഹോ വതാഹം ആപത്തിഞ്ച വത ആപന്നോ അസ്സം, ന ച മം ഭിക്ഖൂ ജാനേയ്യു’’ന്തി.

യം തം ഭിക്ഖും ഭിക്ഖൂ ജാനേയ്യുന്തി യേന കാരണേന തം ഭിക്ഖും അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ജാനേയ്യും, തം കാരണം വിജ്ജതി ഖോ പന അത്ഥിയേവ, നോ നത്ഥി. ഥേരാ ഹി ഞത്വാ മജ്ഝിമാനം ആരോചേന്തി. ഏവം സോ പുബ്ബേ വുത്തനയേന ചതൂസു പരിസാസു പാകടോ ഹോതി. ഏവം പാകടോ ച അയസാഭിഭൂതോ ഗാമസതമ്പി പവിസിത്വാ ഉമ്മാരസതേസു ഠാനേസു ഉഞ്ഛിത്വാ യഥാധോതേന പത്തേന നിക്ഖമതി. തതോ ജാനന്തി മം ഭിക്ഖൂ ആപത്തിം ആപന്നോതി തേഹി ചമ്ഹി ഏവം നാസിതോതി ചിന്തേത്വാ, ഇതി സോ കുപിതോ ഹോതി അപ്പതീതോ സോ ഇമിനാ കാരണേന കുപിതോ ചേവ ഹോതി കോധാഭിഭൂതോ അപ്പതീതോ ച ദോമനസ്സാഭിഭൂതോ.

യോ ചേവ ഖോ, ആവുസോ, കോപോ യോ ച അപ്പച്ചയോ ഉഭയമേതം അങ്ഗണന്തി, ആവുസോ, യോ ചായം സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതോ കോപോ, യോ ച വേദനാക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതോ അപ്പച്ചയോ, ഏതം ഉഭയം അങ്ഗണന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദഞ്ച താദിസാനം പുഗ്ഗലാനം വസേന വുത്തം. ലോഭോ പന ഇമസ്സ അങ്ഗണസ്സ പുബ്ബഭാഗവസേന, മോഹോ സമ്പയോഗവസേനാപി ഗഹിതോയേവ ഹോതി.

അനുരഹോ മന്തി പുരിമസദിസമേവ ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ വിഹാരപച്ചന്തേ സേനാസനം പവേസേത്വാ ദ്വാരം ഥകേത്വാ ചോദേന്തേ ഇച്ഛതി. ഠാനം ഖോ പനേതന്തി ഏതം കാരണം വിജ്ജതി, യം തം ഭിക്ഖും ചതുപരിസമജ്ഝേ ആനേത്വാ ബ്യത്താ വിനീതാ ‘‘തയാ അസുകമ്ഹി നാമ ഠാനേ വേജ്ജകമ്മം കത’’ന്തിആദിനാ നയേന ചോദേയ്യും. സോ ചതൂസു പരിസാസു പാകടോ ഹോതി. ഏവം പാകടോ ച അയസാഭിഭൂതോതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ.

സപ്പടിപുഗ്ഗലോതി സമാനോ പുഗ്ഗലോ. സമാനോതി സാപത്തികോ. പടിപുഗ്ഗലോതി ചോദകോ. അയം സാപത്തികേനേവ ചോദനം ഇച്ഛതി, ത്വമ്പി ഇമഞ്ചിമഞ്ച ആപത്തിം ആപന്നോ, തം താവ പടികരോഹി പച്ഛാ മം ചോദേസ്സസീതി വത്തും സക്കാതി മഞ്ഞമാനോ. അപിച ജാതിആദീഹിപി സമാനോ പുഗ്ഗലോ സപ്പടിപുഗ്ഗലോ. അയഞ്ഹി അത്തനോ ജാതിയാ കുലേന ബാഹുസച്ചേന ബ്യത്തതായ ധുതങ്ഗേനാതി ഏവമാദീഹിപി സമാനേനേവ ചോദനം ഇച്ഛതി, താദിസേന വുത്തം നാതിദുക്ഖം ഹോതീതി മഞ്ഞമാനോ. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി ഏത്ഥ അയുത്തോ പടിപുഗ്ഗലോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ. ഇമേഹി ആപത്താദീഹി അസദിസത്താ പടിസത്തു പടിസല്ലോ ചോദകോ ഭവിതും അയുത്തോതി വുത്തം ഹോതി. ഇതി സോ കുപിതോതി ഇതി സോ ഇമായ അപ്പടിപുഗ്ഗലചോദനായ ഏവം കുപിതോ ഹോതി.

ചതുത്ഥവാരേ അഹോ വതാതി ‘‘അഹോ വത രേ അമ്ഹാകം പണ്ഡിതകാ, അഹോ വത രേ അമ്ഹാകം ബഹുസ്സുതകാ തേവിജ്ജകാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൯൧) ഗരഹായം ദിസ്സതി. ‘‘അഹോ വത മം ദഹരംയേവ സമാനം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചേയ്യു’’ന്തി (മഹാവ. ൫൭) പത്ഥനായം. ഇധ പത്ഥനായമേവ. പടിപുച്ഛിത്വാ പടിപുച്ഛിത്വാതി പുനപ്പുനം പുച്ഛിത്വാ. അയം ഭിക്ഖു ലാഭത്ഥികോ ഭഗവതോ അത്താനം പടിപുച്ഛിതബ്ബം ഇച്ഛതി, തഞ്ച ഖോ അനുമതിപുച്ഛായ, നോ മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ വിപസ്സനം വാ അന്തരം കത്വാ. അയഞ്ഹി പസ്സതി ഭഗവന്തം സാരിപുത്താദയോ മഹാഥേരേ ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സാരിപുത്ത, മോഗ്ഗല്ലാന, കസ്സപ, രാഹുല ചക്ഖും നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി ഏവം പരിസമജ്ഝേ പടിപുച്ഛിത്വാ പടിപുച്ഛിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തം, മനുസ്സേ ച ‘‘തേസ പണ്ഡിതാ ഥേരാ സത്ഥു ചിത്തം ആരാധേന്തീ’’തി വണ്ണം ഭണന്തേ, ലാഭസക്കാരഞ്ച ഉപഹരന്തേ. തസ്മാ തം ലാഭസക്കാരം ഇച്ഛന്തോ ഏവം ചിന്തേത്വാ നിഖണിത്വാ ഠപിതഖാണു വിയ ഭഗവതോ പുരതോവ ഹോതി.

ഇതി സോ കുപിതോതി അഥ ഭഗവാ തം അമനസികരിത്വാവ അഞ്ഞം ഥേരം പടിപുച്ഛിത്വാ ധമ്മം ദേസേതി, തേന സോ കുപിതോ ഹോതി ഭഗവതോ ച ഥേരസ്സ ച. കഥം ഭഗവതോ കുപ്പതി? ‘‘അഹം പബ്ബജിതകാലതോ പഭുതി ഗന്ധകുടിപരിവേണതോ ബഹിനിക്ഖമനം ന ജാനാമി, സബ്ബകാലം ഛായാവ ന വിജഹാമി, മം നാമ പുച്ഛിത്വാ ധമ്മദേസനാമത്തമ്പി നത്ഥി. തംമുഹുത്തം ദിട്ഠമത്തകമേവ ഥേരം പുച്ഛിത്വാ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി ഏവം ഭഗവതോ കുപ്പതി. കഥം ഥേരസ്സ കുപ്പതി? ‘‘അയം മഹല്ലകത്ഥേരോ ഭഗവതോ പുരതോ ഖാണു വിയ നിസീദതി, കദാ നു ഖോ ഇമം ധമ്മകമ്മികാ അഭബ്ബട്ഠാനം പാപേത്വാ നീഹരിസ്സന്തി, അയഞ്ഹി യദി ഇമസ്മിം വിഹാരേ ന ഭവേയ്യ, അവസ്സം ഭഗവാ മയാ സദ്ധിം സല്ലപേയ്യാ’’തി ഏവം ഥേരസ്സ കുപ്പതി.

പുരക്ഖത്വാ പുരക്ഖത്വാതി പുരതോ പുരതോ കത്വാ, സമ്പരിവാരേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അയമ്പി ലാഭത്ഥികോയേവ, അയഞ്ഹി പസ്സതി ബഹുസ്സുതേ ഭിക്ഖൂ മഹാപരിവാരേന ഗാമം പവിസന്തേ, ചേതിയം വന്ദന്തേ, തേസഞ്ച തം സമ്പത്തിം ദിസ്വാ ഉപാസകേ പസന്നേ പസന്നാകാരം കരോന്തേ. തസ്മാ ഏവം ഇച്ഛതി. കുപിതോതി അയമ്പി ദ്വീസു ഠാനേസു കുപ്പതി ഭിക്ഖൂനം ഥേരസ്സ ച. കഥം ഭിക്ഖൂനം? ‘‘ഇമേ യദേവ മയ്ഹം ഉപ്പജ്ജതി ചീവരം വാ പിണ്ഡപാതോ വാ, തം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി, മയ്ഹം പന പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ പിട്ഠിതോ ആഗച്ഛന്തോപി നത്ഥീ’’തി ഏവം ഭിക്ഖൂനം കുപ്പതി. കഥം ഥേരസ്സ? ‘‘ഏസോ മഹല്ലകത്ഥേരോ തേസു തേസു ഠാനേസു സയമേവ പഞ്ഞായതി, കുദാസ്സു നാമ നം ധമ്മകമ്മികാ നിക്കഡ്ഢിസ്സന്തി, ഇമസ്മിം അസതി അവസ്സം മംയേവ പരിവാരേസ്സന്തീ’’തി.

ഭത്തഗ്ഗേതി ഭോജനട്ഠാനേ. അഗ്ഗാസനന്തി സങ്ഘത്ഥേരാസനം. അഗ്ഗോദകന്തി ദക്ഖിണോദകം. അഗ്ഗപിണ്ഡന്തി സങ്ഘത്ഥേരപിണ്ഡം. സബ്ബത്ഥ വാ അഗ്ഗന്തി പണീതാധിവചനമേതം. തത്ഥ അഹമേവ ലഭേയ്യന്തി ഇച്ഛാ നാതിമഹാസാവജ്ജാ. ന അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ലഭേയ്യാതി പന അതിമഹാസാവജ്ജാ. അയമ്പി ലാഭത്ഥികോ പാസാദികോ ഹോതി ചീവരധാരണാദീഹി, കദാചി പബ്ബജതി, കദാചി വിബ്ഭമതി. തേന സോ പുബ്ബേ ലദ്ധപുബ്ബം ആസനാദിം പച്ഛാ അലഭന്തോ ഏവം ചിന്തേസി. ന സോ ഭിക്ഖു ലഭേയ്യാതി ന സോ ഭിക്ഖു ഥേരാനം അഗ്ഗാസനാദീസു തദനുസാരേന മജ്ഝിമാനം അഞ്ഞേസഞ്ച നവാനം കദാചി യം വാ തം വാ സബ്ബനിഹീനം ആസനാദിം ലഭതി. കുപിതോതി അയമ്പി ദ്വീസു ഠാനേസു കുപ്പതി മനുസ്സാനഞ്ച ഥേരാനഞ്ച. കഥം മനുസ്സാനം? ‘‘ഇമേ മങ്ഗലാദീസു മം നിസ്സായ ഭിക്ഖൂ ലഭന്തി, ഏതേ, ‘ഭന്തേ, ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ അമ്ഹാകം അനുകമ്പം കരോഥാ’തി വദന്തി, ഇദാനി തംമുഹുത്തം ദിട്ഠമത്തകം മഹല്ലകത്ഥേരം ഗഹേത്വാ ഗതാ, ഹോതു ഇദാനി, നേസം കിച്ചേ ഉപ്പന്നേ ജാനിസ്സാമീ’’തി ഏവം മനുസ്സാനം കുപ്പതി. കഥം ഥേരാനം? ‘‘ഇമേ നാമ യദി ന ഭവേയ്യും, മംയേവ മനുസ്സാ നിമന്തേയ്യു’’ന്തി ഏവം ഥേരാനം കുപ്പതി.

അനുമോദേയ്യന്തി അനുമോദനം കരേയ്യം. അയമ്പി ലാഭത്ഥികോ യം വാ തം വാ ഖണ്ഡാനുമോദനം ജാനാതി, ‘‘സോ അനുമോദനട്ഠാനേ ബഹൂ മാതുഗാമാ ആഗച്ഛന്തി, താ മം സഞ്ജാനിത്വാ തതോ പഭുതി ഥാലകഭിക്ഖം ദസ്സന്തീ’’തി പത്ഥേന്തോ ഏവം ചിന്തേസി. ഠാനന്തി ബഹുസ്സുതാനം അനുമോദനാ ഭാരോ, തേന ബഹുസ്സുതോ അനുമോദേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. കുപിതോതി അയമ്പി തീസു ഠാനേസു കുപ്പതി മനുസ്സാനം ഥേരസ്സ ധമ്മകഥികസ്സ ച. കഥം മനുസ്സാനം? ‘‘ഇമേ പുബ്ബേ മംയേവ ഉപസങ്കമിത്വാ യാചന്തി ‘അമ്ഹാകം നാഗത്ഥേരോ അമ്ഹാകം സുമനത്ഥേരോ അനുമോദതൂ’തി, അജ്ജ പന നാവോചു’’ന്തി ഏവം മനുസ്സാനം കുപ്പതി. കഥം ഥേരസ്സ? ‘‘അയം സങ്ഘത്ഥേരോ ‘തുമ്ഹാകം കുലുപകം നാഗത്ഥേരം സുമനത്ഥേരം ഉപസങ്കമഥ, അയം അനുമോദിസ്സതീ’തി ന ഭണതീ’’തി ഏവം ഥേരസ്സ കുപ്പതി. കഥം ധമ്മകഥികസ്സ? ‘‘ഥേരേന വുത്തമത്തേയേവ പഹാരം ലദ്ധകുക്കുടോ വിയ തുരിതതുരിതം വസ്സതി, ഇമം നാമ നിക്കഡ്ഢന്താ നത്ഥി, ഇമസ്മിഞ്ഹി അസതി അഹമേവ അനുമോദേയ്യ’’ന്തി ഏവം ധമ്മകഥികസ്സ കുപ്പതി.

ആരാമഗതാനന്തി വിഹാരേ സന്നിപതിതാനം. അയമ്പി ലാഭത്ഥികോ യം വാ തം വാ ഖണ്ഡധമ്മകഥം ജാനാതി, സോ പസ്സതി താദിസേസു ഠാനേസു ദ്വിയോജനതിയോജനതോ സന്നിപതിത്വാ ഭിക്ഖൂ സബ്ബരത്തികാനി ധമ്മസ്സവനാനി സുണന്തേ, തുട്ഠചിത്തേ ച ദഹരേ വാ സാമണേരേ വാ സാധു സാധൂതി മഹാസദ്ദേന സാധുകാരം ദേന്തേ, തതോ ദുതിയദിവസേ അന്തോഗാമഗതേ ഭിക്ഖൂ ഉപാസകാ പുച്ഛന്തി ‘‘കേ, ഭന്തേ, ധമ്മം കഥേസു’’ന്തി. തേ ഭണന്തി ‘‘അസുകോ ച അസുകോ ചാ’’തി. തം സുത്വാ പസന്നാ മനുസ്സാ ധമ്മകഥികാനം മഹാസക്കാരം കരോന്തി. സോ തം ഇച്ഛമാനോ ഏവം ചിന്തേസി. ഠാനന്തി ബഹുസ്സുതാനം വിനിച്ഛയകുസലാനം ധമ്മദേസനാ ഭാരോ, തേന ബഹുസ്സുതോ ദേസേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. കുപിതോതി ചതുപ്പദികം ഗാഥമ്പി വത്തും ഓകാസം അലഭമാനോ കുപിതോ ഹോതി അത്തനോ മന്ദഭാവസ്സ ‘‘അഹഞ്ഹി മന്ദോ ദുപ്പഞ്ഞോ കുതോ ലഭിസ്സാമി ദേസേതു’’ന്തി.

ഭിക്ഖുനീനന്തി ഓവാദത്ഥം വാ ഉദ്ദേസത്ഥം വാ പരിപുച്ഛത്ഥം വാ പൂജാകരണത്ഥം വാ ആരാമം ആഗന്ത്വാ സന്നിപതിതഭിക്ഖുനീനം. അയമ്പി ലാഭത്ഥികോ, തസ്സേവം ഹോതി ഇമാ മഹാകുലാ പബ്ബജിതാ ഭിക്ഖുനിയോ, താസു കുലേസു പവിസേത്വാ നിസിന്നാസു മനുസ്സാ പുച്ഛിസ്സന്തി ‘‘കസ്സ സന്തികേ ഓവാദം വാ ഉദ്ദേസം വാ പരിപുച്ഛം വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി. തതോ വക്ഖന്തി ‘‘അസുകോ നാമ അയ്യോ ബഹുസ്സുതോ, തസ്സ ദേഥ കരോഥാ’’തി, തേനസ്സ ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി. ഠാനന്തി ഓവാദാദയോ നാമ ബഹുസ്സുതാനം ഭാരോ, തേന ബഹുസ്സുതോ ദേസേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. കുപിതോതി അയമ്പി ദ്വീസു ഠാനേസു കുപ്പതി, താസഞ്ച ഭിക്ഖുനീനം ‘‘ഇമാ പുബ്ബേ മം നിസ്സായ ഉപോസഥപ്പവാരണാദീനി ലഭന്തി, താ ഇദാനി തംമുഹുത്തം ദിട്ഠമത്തകമഹല്ലകത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗതാ’’തി. ധമ്മകഥികസ്സ ച ‘‘ഏസ ഇമാസം സഹസാ ഓവാദം അദാസിയേവാ’’തി.

ഉപാസകാനന്തി, ആരാമഗതാനം ഉപാസകാനം. നിസ്സട്ഠകമ്മന്താ നാമ മഹാഉപാസകാ ഹോന്തി, തേ പുത്തഭാതുകാനം കമ്മം നിയ്യാതേത്വാ ധമ്മം സുണന്താ വിചരന്തി, അയം തേസം ദേസേതും ഇച്ഛതി, കിം കാരണാ? ഇമേ പസീദിത്വാ ഉപാസികാനമ്പി ആരോചേസ്സന്തി, തതോ സദ്ധിം ഉപാസികാഹി മയ്ഹമേവ ലാഭസക്കാരം ഉപഹരിസ്സന്തീതി. ഠാനം ബഹുസ്സുതേനേവ യോജേതബ്ബം. കുപിതോതി അയമ്പി ദ്വീസു ഠാനേസു കുപ്പതി, ഉപാസകാനഞ്ച ‘‘ഇമേ അഞ്ഞത്ഥ സുണന്തി, അമ്ഹാകം കുലുപകസ്സ സന്തികേ സുണാമാതി നാഗച്ഛന്തി, ഹോതു ഇദാനി, തേസം ഉപ്പന്നേ കിച്ചേ ജാനിസ്സാമീ’’തി ധമ്മകഥികസ്സ ച, ‘‘അയമേതേസം ദേസേതീ’’തി.

ഉപാസികാനന്തി ആരാമഗതാനം. ഉപാസികാ നാമ ആസനപൂജാദികരണത്ഥം വാ ഉപോസഥദിവസേ വാ ധമ്മസ്സവനത്ഥം സന്നിപതിതാ. സേസം ഉപാസകവാരേ വുത്തനയമേവ.

സക്കരേയ്യുന്തി സക്കച്ചഞ്ച കരേയ്യും, സുന്ദരഞ്ച കരേയ്യും. ഇമിനാ അത്തനി കാരം കരീയമാനം സക്കച്ചം കതഞ്ച സുന്ദരഞ്ച പത്ഥേതി. ഗരും കരേയ്യുന്തി ഭാരിയം കരേയ്യും. ഇമിനാ ഭിക്ഖൂഹി അത്താനം ഗരുട്ഠാനേ ഠപീയമാനം പത്ഥേതി. മാനേയ്യുന്തി പിയായേയ്യും. പൂജേയ്യുന്തി ഏവം സക്കരോന്താ ഗരും കരോന്താ മാനേന്താ പച്ചയേഹി പൂജേയ്യുന്തി പച്ചയപൂജം പത്ഥേതി. ഠാനന്തി ‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനിയോ’’തി വുത്തപ്പകാരോ ബഹുസ്സുതോ ച സീലവാ ച ഏതം വിധിം അരഹതി തേന ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപം ഏവം കരേയ്യുന്തി വുത്തം ഹോതി. കുപിതോതി അയമ്പി ദ്വീസു ഠാനേസു കുപ്പതി ഭിക്ഖൂനഞ്ച ‘‘ഇമേ ഏതം സക്കരോന്തീ’’തി ഥേരസ്സ ച ‘‘ഇമസ്മിം അസതി മംയേവ സക്കരേയ്യു’’ന്തി. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസു തീസു വാരേസു.

പണീതാനം ചീവരാനന്തി പട്ടദുകൂലപട്ടുണ്ണകോസേയ്യാദീനം മഹഗ്ഘസുഖുമസുഖസമ്ഫസ്സാനം ചീവരാനം. ഇധാപി അഹമേവ ലാഭീ അസ്സന്തി ഇച്ഛാ നാതിമഹാസാവജ്ജാ. ന അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ലാഭീ അസ്സാതി പന മഹാസാവജ്ജാ.

പണീതാനം പിണ്ഡപാതാനന്തി സപ്പിതേലമധുസക്കരാദിപൂരിതാനം സേട്ഠപിണ്ഡപാതാനം. പണീതാനം സേനാസനാനന്തി അനേകസതസഹസ്സഗ്ഘനകാനം മഞ്ചപീഠാദീനം പണീതാനം. ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനന്തി സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദീനം ഉത്തമഭേസജ്ജാനം. സബ്ബത്ഥാപി ഠാനം ബഹുസ്സുതേഹി പുഞ്ഞവന്തേഹി ച യോജേതബ്ബം. കുപിതോതി സബ്ബത്ഥാപി ദ്വീസു ഠാനേസു കുപ്പതി, മനുസ്സാനഞ്ച ‘‘ഇമേസം നാമ പരിചിതഭാവോപി നത്ഥി, ദീഘരത്തം ഏകതോ വസന്തസ്സ പംസുകൂലത്ഥായ വാ പിണ്ഡപാതത്ഥായ വാ സപ്പിതേലാദികാരണാ വാ ഘരപടിപാടിയാ ചരന്തസ്സാപി മേ ഏകദിവസമ്പി കിഞ്ചി പണീതം പച്ചയം ന ദേന്തി. ആഗന്തുകം മഹല്ലകം പന ദിസ്വാവ യം ഇച്ഛതി, തം ദേന്തീ’’തി, ഥേരസ്സ ച ‘‘അയമ്പി മഹല്ലകോ ഇമേസം അത്താനം ദസ്സേന്തോയേവ ചരതി, കുദാസ്സു നാമ നം ധമ്മകമ്മികാ നിക്കഡ്ഢേയ്യും, ഏവം ഇമസ്മിം അസതി അഹമേവ ലാഭീ അസ്സ’’ന്തി.

ഇമേസം ഖോ, ഏതം ആവുസോതി ഇമേസം ഹേട്ഠാ ഏകൂനവീസതിവാരേഹി വുത്താനം ഇച്ഛാവചരാനം.

൬൧. ദിസ്സന്തി ചേവ സൂയന്തി ചാതി ന ഇച്ഛാവചരാ ചക്ഖുനാ ദിസ്സന്തി, ന സോതേന സൂയന്തി, മനോവിഞ്ഞാണവിസയത്താ. അപ്പഹീനഇച്ഛാവചരസ്സ പന പുഗ്ഗലസ്സ ഇച്ഛാവചരവസേന പവത്തകായകമ്മം ദിസ്വാ ദിട്ഠാ വിയ വചീകമ്മം സുത്വാ സുതാ വിയ ച ഹോന്തി, തേന വുത്തം ‘‘ദിസ്സന്തി ചേവ സൂയന്തി ചാ’’തി. പച്ചക്ഖകാലേ ദിസ്സന്തി, ‘‘അസുകോ കിര ഭിക്ഖു ഈദിസോ’’തി തിരോക്ഖകാലേ സൂയന്തി. കിഞ്ചാപീതി അനുഗ്ഗഹഗരഹവചനം. തേന ആരഞ്ഞികത്തം അനുഗ്ഗണ്ഹാതി, ഇച്ഛാവചരാനം അപ്പഹാനം ഗരഹതി.

തത്രായം യോജനാ, കിഞ്ചാപി സോ ഭിക്ഖു ഗാമന്തസേനാസനം പടിക്ഖിപിത്വാ ആരഞ്ഞികോ ഹോതി, അന്തേ പന്തസേനാസനേ വസതി, ഇമേ ചസ്സ ഏത്തകാ ഇച്ഛാവചരാ അപ്പഹീനാ. കിഞ്ചാപി സോ അതിരേകലാഭം പടിക്ഖിപിത്വാ പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി. കിഞ്ചാപി സോ ലോലുപ്പചാരം വജ്ജേത്വാ സപദാനചാരീ ഹോതി. കിഞ്ചാപി സോ ഗഹപതിചീവരം പടിക്ഖിപിത്വാ പംസുകൂലികോ ഹോതി.

ലൂഖചീവരധരോതി ഏത്ഥ പന ലൂഖന്തി സത്ഥലൂഖം സുത്തലൂഖം രജനലൂഖന്തി തീഹി കാരണേഹി ലൂഖം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ സത്ഥേന ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്നം സത്ഥലൂഖം നാമ, തം അഗ്ഘേന പരിഹായതി, ഥൂലദീഘസുത്തകേന സിബ്ബിതം സുത്തലൂഖം നാമ, തം ഫസ്സേന പരിഹായതി ഖരസമ്ഫസ്സം ഹോതി. രജനേന രത്തം രജനലൂഖം നാമ, തം വണ്ണേന പരിഹായതി ദുബ്ബണ്ണം ഹോതി. കിഞ്ചാപി സോ ഭിക്ഖു ഏവം സത്ഥലൂഖസുത്തലൂഖരജനലൂഖചീവരധരോ ഹോതി, ഇമേ ചസ്സ ഏത്തകാ ഇച്ഛാവചരാ അപ്പഹീനാ ദിസ്സന്തി ചേവ സൂയന്തി ച, അഥ ഖോ നം വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ നേവ സക്കരോന്തി…പേ… ന പൂജേന്തീതി. തം കിസ്സ ഹേതൂതി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം, കിസ്സ ഹേതൂതി കിം കാരണാ. തേ ഹി തസ്സ…പേ… സൂയന്തി ച യസ്മാ തസ്സ തേ പാപകാ സൂയന്തി ചാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമേസം ഇച്ഛാവചരാനം അപ്പഹീനത്താതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ പാകടം കരോന്തോ സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ കുണപന്തി മതകളേവരം. അഹിസ്സ കുണപം അഹികുണപം. ഏവം ഇതരാനി. അതിപടികൂലജിഗുച്ഛനീയഭാവതോ ചേത്ഥ ഇമാനേവ തീണി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. അഞ്ഞേസഞ്ഹി സസസൂകരാദീനം കുണപം മനുസ്സാ കടുകഭണ്ഡാദീഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തിപി. ഇമേസം പന കുണപം അഭിനവമ്പി ജിഗുച്ഛന്തിയേവ, കോ പന വാദോ കാലാതിക്കമേന പൂതിഭൂതേ. രചയിത്വാതി വഡ്ഢേത്വാ, പരിപൂരേത്വാതി അത്ഥോ, കുണപം ഗഹേത്വാ കംസപാതിയം പക്ഖിപിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞിസ്സാതി അപരായ. പടികുജ്ജിത്വാതി പിദഹിത്വാ. അന്തരാപണന്തി ആപണാനമന്തരേ മഹാജനസംകിണ്ണം രച്ഛാമുഖം. പടിപജ്ജേയ്യുന്തി ഗച്ഛേയ്യും. ജഞ്ഞജഞ്ഞം വിയാതി ചോക്ഖചോക്ഖം വിയ മനാപമനാപം വിയ. അപിച വധുകാപണ്ണാകാരം വിയാതി വുത്തം ഹോതി. വധുകാതി ജനേത്തി വുച്ചതി, തസ്സാ നീയമാനം പണ്ണാകാരം ജഞ്ഞം, ഉഭയത്ഥാപി ആദരവസേന വാ പസംസാവസേന വാ പുനരുത്തം. ‘‘ജഞ്ഞജഞ്ഞം ബ്യാ’’തിപി പാഠോ.

അപാപുരിത്വാതി വിവരിത്വാ. തസ്സ സഹ ദസ്സനേന അമനാപതാ ച സണ്ഠഹേയ്യാതി തസ്സ കുണപസ്സ ദസ്സനേന സഹേവ തസ്സ ജനസ്സ അമനാപതാ തിട്ഠേയ്യ. അമനാപതാതി ച ‘‘അമനാപമിദ’’ന്തി ഉപ്പന്നചിത്തചേതസികാനമേതം അധിവചനം. ഏസ നയോ പടികുല്യജേഗുച്ഛതാസു. ജിഘച്ഛിതാനമ്പീതി ഛാതാനമ്പി. ന ഭോത്തുകമ്യതാ അസ്സാതി ഭുഞ്ജിതുകാമതാ ന ഭവേയ്യ. പഗേവ സുഹിതാനന്തി ധാതാനം പന പഠമതരമേവ ഭുഞ്ജിതുകാമതാ ന ഭവേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി.

തത്രായം ഉപമാസംസന്ദനാ – പരിസുദ്ധകംസപാതിസദിസം ഇമസ്സ പബ്ബജ്ജാലിങ്ഗം, കുണപരചനം വിയ ഇച്ഛാവചരാനം അപ്പഹാനം, അപരകംസപാതിയാ പടികുജ്ഝനം വിയ ആരഞ്ഞികങ്ഗാദീഹി ഇച്ഛാവചരപ്പടിച്ഛാദനം, കംസപാതിം വിവരിത്വാ കുണപദസ്സനേന ജനസ്സ അമനാപതാ വിയ ആരഞ്ഞികങ്ഗാദീനി അനാദിയിത്വാ ഇച്ഛാവചരദസ്സനേന സബ്രഹ്മചാരീനം അസക്കാരകരണാദിതാതി.

൬൨. സുക്കപക്ഖേ പന, കിഞ്ചാപീതി അനുഗ്ഗഹപസംസാവചനം, തേന ആരഞ്ഞികത്തം അനുഗ്ഗണ്ഹാതി, ഇച്ഛാവചരപ്പഹാനം പസംസതി. നേമന്തനികോതി നിമന്തനപടിഗ്ഗാഹകോ. വിചിതകാളകന്തി വിചിനിത്വാ അപനീതകാളകം. അനേകസൂപം അനേകബ്യഞ്ജനന്തി ഏത്ഥ സൂപോ നാമ ഹത്ഥഹാരിയോ വുച്ചതി. ബ്യഞ്ജനന്തി ഉത്തരിഭങ്ഗം, തേന മച്ഛമംസമുഗ്ഗസൂപാദീഹി അനേകസൂപം, നാനപ്പകാരമംസാദിബ്യഞ്ജനേഹി അനേകബ്യഞ്ജനന്തി വുത്തം ഹോതി. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഉപമാസംസന്ദനേ ച സാലിവരഭത്തരചനം വിയ ഇച്ഛാവചരപ്പഹാനം, അപരകംസപാതിയാ പടികുജ്ഝനം വിയ അപ്പിച്ഛതാസമുട്ഠാനേഹി ഗാമന്തവിഹാരാദീഹി ഇച്ഛാവചരപ്പഹാനപ്പടിച്ഛാദകം, കംസപാതിം വിവരിത്വാ സാലിവരഭത്തദസ്സനേന ജനസ്സ മനാപതാ വിയ ഗാമന്തവിഹാരാദീനി അനാദിയിത്വാ ഇച്ഛാവചരപ്പഹാനദസ്സനേന സബ്രഹ്മചാരീനം സക്കാരകരണാദിതാ വേദിതബ്ബാ.

൬൩. ഉപമാ മം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പടിഭാതീതി മയ്ഹം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഉപമാ ഉപട്ഠാതി. ഏകം ഉപമം വത്തുകാമോ അഹന്തി അധിപ്പായോ. പടിഭാതു തന്തി തുയ്ഹം പടിഭാതു ഉപട്ഠാതു, വദ ത്വന്തി അധിപ്പായോ. ഏകമിദാഹന്തി ഏത്ഥ ഇദാതി നിപാതമത്തം, ഏകസ്മിം സമയേ അഹന്തി വുത്തം ഹോതി, ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. രാജഗഹേ വിഹരാമി ഗിരിബ്ബജേതി, രാജഗഹന്തി തസ്സ നഗരസ്സ നാമം. സമന്തതോ പന ഗിരിപരിക്ഖേപേന വജോ വിയ സണ്ഠിതത്താ ഗിരിബ്ബജന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം നഗരേ വിഹരാമി, തം നിസ്സായ അഹം വിഹരാമീതി വുത്തം ഹോതി. അഥ ഖ്വാഹന്തി അഥ ഖോ അഹം. ഏത്ഥ ച അഥാതി അഞ്ഞാധികാരവചനാരമ്ഭേ നിപാതോ. ഖോതി പദപൂരണമത്തേ. പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി ദിവസസ്സ പുബ്ബഭാഗസമയം. പുബ്ബണ്ഹസമയേതി അത്ഥോ, പുബ്ബണ്ഹേ വാ സമയം പുബ്ബണ്ഹസമയം, പുബ്ബണ്ഹേ ഏകം ഖണന്തി വുത്തം ഹോതി, ഏവം അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം ലബ്ഭതി. നിവാസേത്വാതി പരിദഹിത്വാ, വിഹാരനിവാസനപരിവത്തനവസേനേതം വേദിതബ്ബം. ഗാമപ്പവേസനത്ഥായ വാ സണ്ഠപേത്വാ നിവാസനവസേന, ന ഹി സോ തതോ പുബ്ബേ അനിവത്ഥോ അഹോസി.

പത്തചീവരമാദായാതി പത്തം ഹത്ഥേന ചീവരം കായേന ആദിയിത്വാ. പിണ്ഡായാതി പിണ്ഡപാതത്ഥായ. സമീതീതി തസ്സ നാമം. യാനകാരപുത്തോതി രഥകാരപുത്തോ. പണ്ഡുപുത്തോതി പണ്ഡുസ്സ പുത്തോ. ആജീവകോതി നഗ്ഗസമണകോ. പുരാണയാനകാരപുത്തോതി പോരാണയാനകാരകുലസ്സ പുത്തോ. പച്ചുപട്ഠിതോതി ഉപഗന്ത്വാ ഠിതോ. വങ്കം നാമ ഏകതോ കുടിലം. ജിമ്ഹം നാമ സപ്പഗതമഗ്ഗസദിസം. ദോസന്തി ഫേഗ്ഗുവിസമഗണ്ഠികാദി. യഥാ യഥാതി കാലത്ഥേ നിപാതോ, യദാ യദാ യസ്മിം തസ്മിം കാലേതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ തഥാതി അയമ്പി കാലത്ഥോയേവ, തസ്മിം തസ്മിം കാലേതി വുത്തം ഹോതി. സോ അത്തനോ സുത്താനുലോമേന ചിന്തേസി, ഇതരോ തേന ചിന്തിതക്ഖണേ ചിന്തിതട്ഠാനമേവ തച്ഛതി. അത്തമനോതി സകമനോ തുട്ഠമനോ പീതിസോമനസ്സേഹി ഗഹിതമനോ. അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസീതി അത്തമനതായ വാചം, അത്തമനഭാവസ്സ വാ യുത്തം വാചം നിച്ഛാരേസി ഉദീരയി, പബ്യാഹരീതി വുത്തം ഹോതി. ഹദയാ ഹദയം മഞ്ഞേ അഞ്ഞായാതി ചിത്തേന ചിത്തം ജാനിത്വാ വിയ.

അസ്സദ്ധാതി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു സദ്ധാവിരഹിതാ. ജീവികത്ഥാതി ഇണഭയാദീഹി പീളിതാ ബഹി ജീവിതും അസക്കോന്താ ഇധ ജീവികത്ഥികാ ഹുത്വാ. ന സദ്ധാതി ന സദ്ധായ. സഠാ മായാവിനോതി മായാസാഠേയ്യേഹി യുത്താ. കേതബിനോതി സിക്ഖിതകേരാടികാ, നിപ്ഫന്നഥാമഗതസാഠേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. സാഠേയ്യഞ്ഹി അഭൂതഗുണദസ്സനതോ അഭൂതഭണ്ഡഗുണദസ്സനസമം കത്വാ ‘‘കേരാടിയ’’ന്തി വുച്ചതി. ഉന്നളാതി ഉഗ്ഗതനളാ, ഉട്ഠിതതുച്ഛമാനാതി വുത്തം ഹോതി. ചപലാതി പത്തചീവരമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്ലേന യുത്താ. മുഖരാതി മുഖഖരാ, ഖരവചനാതി വുത്തം ഹോതി, വികിണ്ണവാചാതി അസംയതവചനാ, ദിവസമ്പി നിരത്ഥകവചനപ്പലാപിനോ. ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരാതി ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു അസംവുതകമ്മദ്വാരാ. ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുനോതി ഭോജനേ യാ മത്താ ജാനിതബ്ബാ പരിയേസനപടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗേസു യുത്തതാ, തസ്സാ അജാനനകാ. ജാഗരിയം അനനുയുത്താതി ജാഗരേ അനനുയുത്താ. സാമഞ്ഞേ അനപേക്ഖവന്തോതി സമണധമ്മേ നിരപേക്ഖാ, ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിരഹിതാതി അത്ഥോ. സിക്ഖായ ന തിബ്ബഗാരവാതി സിക്ഖാപദേസു ബഹുലഗാരവാ ന ഹോന്തി, ആപത്തിവീതിക്കമബഹുലാ വാ. ബാഹുലികാതിആദി ധമ്മദായാദേ വുത്തം, കുസീതാതിആദി ഭയഭേരവേ. ധമ്മപരിയായേനാതി ധമ്മദേസനായ.

സദ്ധാ അഗാരസ്മാതി പകതിയാപി സദ്ധാ, പബ്ബജിതാപി സദ്ധായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ. പിവന്തി മഞ്ഞേ ഘസന്തി മഞ്ഞേതി പിവന്തി വിയ ഘസന്തി വിയ. അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേന്താ വചസാ പിവന്തി വിയ, അബ്ഭനുമോദന്താ മനസാ ഘസന്തി വിയ. സാധു വതാതി സുന്ദരം വത. സബ്രഹ്മചാരീതി രസ്സമ്പി വട്ടതി ദീഘമ്പി. രസ്സേ സതി സാരിപുത്തസ്സ ഉപരി ഹോതി, ദീഘേ സതി സബ്രഹ്മചാരീനം. യദാ സാരിപുത്തസ്സ ഉപരി ഹോതി, തദാ സബ്രഹ്മചാരീ സാരിപുത്തോ അമ്ഹേ അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാതി അത്ഥോ. യദാ സബ്രഹ്മചാരീനം, തദാ സബ്രഹ്മചാരയോ അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാതി അത്ഥോ. ദഹരോതി തരുണോ. യുവാതി യോബ്ബനഭാവേ ഠിതോ. മണ്ഡനകജാതികോതി അലങ്കാരകസഭാവോ. തത്ഥ കോചി തരുണോപി യുവാ ന ഹോതി യഥാ അതിതരുണോ, കോചി യുവാപി മണ്ഡനകജാതികോ ന ഹോതി യഥാ ഉപസന്തസഭാവോ, ആലസിയബ്യസനാദീഹി വാ അഭിഭൂതോ, ഇധ പന ദഹരോ ചേവ യുവാ ച മണ്ഡനകജാതികോ ച അധിപ്പേതോ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഉപ്പലാദീനി ലോകസമ്മതത്താ വുത്താനി. ഇതിഹ തേതി ഏവം തേ. ഉഭോ മഹാനാഗാതി ദ്വേപി മഹാനാഗാ, ദ്വേപി ഹി ഏതേ അഗ്ഗസാവകാ ‘‘മഹാനാഗാ’’തി വുച്ചന്തി. തത്രായം വചനത്ഥോ, ഛന്ദാദീഹി ന ഗച്ഛന്തീതി നാഗാ, തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനേ കിലേസേ ന ആഗച്ഛന്തീതി നാഗാ, നാനപ്പകാരകം ആഗും ന കരോന്തീതി നാഗാ, അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന മഹാനിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൮൦) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അപിച –

‘‘ആഗും ന കരോതി കിഞ്ചി ലോകേ,

സബ്ബസംയോഗേ വിസജ്ജ ബന്ധനാനി;

സബ്ബത്ഥ ന സജ്ജതീ വിമുത്തോ,

നാഗോ താദി പവുച്ചതേ തഥത്താ’’തി. (സു. നി. ൫൨൭; മഹാനി. ൮൦);

ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മഹന്താ നാഗാ മഹാനാഗാ, അഞ്ഞേഹി ഖീണാസവനാഗേഹി പുജ്ജതരാ ച പാസംസതരാ ചാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാതി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ. സമനുമോദിംസൂതി സമം അനുമോദിംസു. തത്ഥ ഇമായ ഉപമായ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ അനുമോദി, പടിഭാതു തം ആവുസോതി ധമ്മസേനാപതി. തേന വുത്തം ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സമനുമോദിംസൂ’’തി.

സമ്മുതിപരമത്ഥദേസനാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അനങ്ഗണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.