൬. ആകങ്ഖേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ഏവം മേ സുതന്തി ആകങ്ഖേയ്യസുത്തം. തത്ഥ സമ്പന്നസീലാതി തിവിധം സമ്പന്നം പരിപുണ്ണസമങ്ഗിമധുരവസേന. തത്ഥ –

‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാരം, സുവാ ഭുഞ്ജന്തി കോസിയ;

പടിവേദേമി തേ ബ്രഹ്മേ, ന നം വാരേതുമുസ്സഹേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൧);

ഇദം പരിപുണ്ണസമ്പന്നം നാമ. ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) ഇദം സമങ്ഗിസമ്പന്നം നാമ. ‘‘ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, മഹാപഥവിയാ ഹേട്ഠിമതലം സമ്പന്നം, സേയ്യഥാപി ഖുദ്ദമധും അനേളകം, ഏവമസ്സാദ’’ന്തി (പാരാ. ൧൭) ഇദം മധുരസമ്പന്നം നാമ. ഇധ പന പരിപുണ്ണസമ്പന്നമ്പി സമങ്ഗിസമ്പന്നമ്പി വട്ടതി. തസ്മാ സമ്പന്നസീലാതി പരിപുണ്ണസീലാ ഹുത്വാതിപി സീലസമങ്ഗിനോ ഹുത്വാതിപി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിബ്ബോ. സീലന്തി കേനട്ഠേന സീലം? സീലനട്ഠേന സീലം. തസ്സ വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ.

തത്ഥ ‘‘പരിപുണ്ണസീലാ’’തി ഇമിനാ അത്ഥേന ഖേത്തദോസവിഗമേന ഖേത്തപാരിപൂരീ വിയ സീലദോസവിഗമേന സീലപാരിപൂരീ വുത്താ ഹോതി. യഥാ ഹി ഖേത്തം ബീജഖണ്ഡം വപ്പഖണ്ഡം ഉദകഖണ്ഡം ഊസഖണ്ഡന്തി ചതുദോസസമന്നാഗതം അപരിപൂരം ഹോതി.

തത്ഥ ബീജഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ അന്തരന്തരാ ബീജാനി ഖണ്ഡാനി വാ പൂതീനി വാ ഹോന്തി, താനി യത്ഥ വപന്തി, തത്ഥ സസ്സം ന ഉട്ഠേതി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി. വപ്പഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ അകുസലോ ബീജാനി വപന്തോ അന്തരന്തരാ നിപാതേതി. ഏവഞ്ഹി സബ്ബത്ഥ സസ്സം ന ഉട്ഠേതി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി. ഉദകഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ കത്ഥചി ഉദകം അതിബഹു വാ ന വാ ഹോതി, തത്രാപി ഹി സസ്സാനി ന ഉട്ഠേന്തി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി. ഊസഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ കസ്സകോ കിസ്മിഞ്ചി പദേസേ നങ്ഗലേന ഭൂമിം ചത്താരോ പഞ്ച വാരേ കസന്തോ അതിഗമ്ഭീരം കരോതി, തതോ ഊസം ഉപ്പജ്ജതി, തത്രാപി ഹി സസ്സം ന ഉട്ഠേതി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി, താദിസഞ്ച ഖേത്തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം, തത്രാപി ഹി ബഹുമ്പി വപിത്വാ അപ്പം ലഭതി. ഇമേസം പന ചതുന്നം ദോസാനം വിഗമാ ഖേത്തം പരിപുണ്ണം ഹോതി. താദിസഞ്ച ഖേത്തം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം. ഏവമേവ ഖണ്ഡം ഛിദ്ദം സബലം കമ്മാസന്തി ചതുദോസസമന്നാഗതം സീലം അപരിപൂരം ഹോതി. താദിസഞ്ച സീലം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി, ന മഹാനിസംസം. ഇമേസം പന ചതുന്നം ദോസാനം വിഗമാ സീലഖേത്തം പരിപുണ്ണം ഹോതി, താദിസഞ്ച സീലം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം.

‘‘സീലസമങ്ഗിനോ’’തി ഇമിനാ പനത്ഥേന സീലേന സമങ്ഗിഭൂതാ സമോധാനം ഗതാ സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ വിഹരഥാതി ഇദമേവ വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ദ്വീഹി കാരണേഹി സമ്പന്നസീലതാ ഹോതി സീലവിപത്തിയാ ച ആദീനവദസ്സനേന സീലസമ്പത്തിയാ ച ആനിസംസദസ്സനേന. തദുഭയമ്പി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതം.

തത്ഥ ‘‘സമ്പന്നസീലാ’’തി ഏത്താവതാ കിര ഭഗവാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ’’തി ഇമിനാ തത്ഥ ജേട്ഠകസീലം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേസീതി ദീപവിഹാരവാസീ സുമനത്ഥേരോ ആഹ. അന്തേവാസികോ പനസ്സ തേപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ ആഹ – ഉഭയത്ഥാപി പാതിമോക്ഖസംവരോ ഭഗവതാ വുത്തോ, പാതിമോക്ഖസംവരോയേവ ഹി സീലം. ഇതരാനി പന തീണി സീലന്തി വുത്തട്ഠാനം നാമ അത്ഥീതി അനനുജാനന്തോ വത്വാ ആഹ – ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരോ നാമ ഛദ്വാരരക്ഖാമത്തകമേവ, ആജീവപാരിസുദ്ധി ധമ്മേന സമേന പച്ചയുപ്പത്തിമത്തകം, പച്ചയനിസ്സിതം പടിലദ്ധപച്ചയേ ഇദമത്ഥന്തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനമത്തകം. നിപ്പരിയായേന പാതിമോക്ഖസംവരോവ സീലം. യസ്സ സോ ഭിന്നോ, അയം ഛിന്നസീസോ വിയ പുരിസോ ഹത്ഥപാദേ സേസാനി രക്ഖിസ്സതീതി ന വത്തബ്ബോ. യസ്സ പന സോ അരോഗോ, അയം അച്ഛിന്നസീസോ വിയ പുരിസോ ജീവിതം സേസാനി പുന പാകതികാനി കത്വാ രക്ഖിതും സക്കോതി. തസ്മാ ‘സമ്പന്നസീലാ’തി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘സമ്പന്നപാതിമോക്ഖാ’തി തസ്സേവ വേവചനം വത്വാ തം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ’തിആദിമാഹാ’’തി.

തത്ഥ പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാതി പാതിമോക്ഖസംവരേന സമന്നാഗതാ. ആചാരഗോചരസമ്പന്നാതി ആചാരേന ച ഗോചരേന ച സമ്പന്നാ. അണുമത്തേസൂതി അപ്പമത്തകേസു. വജ്ജേസൂതി അകുസലധമ്മേസു. ഭയദസ്സാവീതി ഭയദസ്സിനോ. സമാദായാതി സമ്മാ ആദിയിത്വാ. സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസൂതി സിക്ഖാപദേസു തം തം സിക്ഖാപദം സമാദിയിത്വാ സിക്ഖഥ. അപിച സമാദായ സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസൂതി യംകിഞ്ചി സിക്ഖാകോട്ഠാസേസു സിക്ഖിതബ്ബം കായികം വാചസികഞ്ച, തം സബ്ബം സമാദായ സിക്ഖഥാതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന സബ്ബാനേതാനി പാതിമോക്ഖസംവരാദീനി പദാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താനി.

൬൫. ആകങ്ഖേയ്യ ചേതി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? സീലാനിസംസദസ്സനത്ഥം. സചേപി അചിരപബ്ബജിതാനം വാ ദുപ്പഞ്ഞാനം വാ ഏവമസ്സ ‘‘ഭഗവാ സീലം പൂരേഥാതി വദതി, കോ നു ഖോ സീലപൂരണേ ആനിസംസോ, കോ വിസേസോ, കാ വഡ്ഢീ’’തി? തേസം സത്തരസ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ഏവമാഹ. അപ്പേവ നാമ ഏതം സബ്രഹ്മചാരീനം പിയമനാപതാദിആസവക്ഖയപരിയോസാനം ആനിസംസം സുത്വാപി സീലം പരിപൂരേയ്യുന്തി. വിസകണ്ടകവാണിജോ വിയ. വിസകണ്ടകവാണിജോ നാമ ഗുളവാണിജോ വുച്ചതി.

സോ കിര ഗുളഫാണിതഖണ്ഡസക്ഖരാദീനി സകടേനാദായ പച്ചന്തഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘വിസകണ്ടകം ഗണ്ഹഥ, വിസകണ്ടകം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. തം സുത്വാ ഗാമികാ ‘‘വിസം നാമ കക്ഖളം, യോ നം ഖാദതി, സോ മരതി, കണ്ടകമ്പി വിജ്ഝിത്വാ മാരേതി, ഉഭോപേതേ കക്ഖളാ, കോ ഏത്ഥ ആനിസംസോ’’തി ഗേഹദ്വാരാനി ഥകേസും, ദാരകേ ച പലാപേസും. തം ദിസ്വാ വാണിജോ ‘‘അവോഹാരകുസലാ ഇമേ ഗാമികാ, ഹന്ദ നേ ഉപായേന ഗണ്ഹാപേമീ’’തി ‘‘അതിമധുരം ഗണ്ഹഥ, അതിസാദും ഗണ്ഹഥ, ഗുളം ഫാണിതം സക്ഖരം സമഗ്ഘം ലബ്ഭതി, കൂടമാസകകൂടകഹാപണാദീഹിപി ലബ്ഭതീ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. തം സുത്വാ ഗാമികാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ആഗന്ത്വാ ബഹുമ്പി മൂലം ദത്വാ ഗഹേസും. തത്ഥ വാണിജസ്സ ‘‘വിസകണ്ടകം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസനം വിയ ഭഗവതോ ‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ…പേ… സമാദായ സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസൂ’’തി വചനം. ‘‘ഉഭോപേതേ കക്ഖളാ, കോ ഏത്ഥ ആനിസംസോ’’തി ഗാമികാനം ചിന്തനം വിയ ഭഗവാ ‘‘സമ്പന്നസീലാ വിഹരഥാ’’തി ആഹ, ‘‘സീലഞ്ച നാമേതം കക്ഖളം ഫരുസം ഖിഡ്ഡാദിപച്ചനീകം, കോ നു ഖോ സമ്പന്നസീലാനം ആനിസംസോ’’തി ഭിക്ഖൂനം ചിന്തനം. അഥ തസ്സ വാണിജസ്സ ‘‘അതിമധുരം ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിവചനം വിയ ഭഗവതോ പിയമനാപതാദിആസവക്ഖയപരിയോസാനം സത്തരസആനിസംസപ്പകാസനത്ഥം ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ’’തിആദിവചനം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ആകങ്ഖേയ്യ ചേതി യദി ആകങ്ഖേയ്യ യദി ഇച്ഛേയ്യ. പിയോ ച അസ്സന്തി പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സിതബ്ബോ, സിനേഹുപ്പത്തിയാ പദട്ഠാനഭൂതോ ഭവേയ്യന്തി വുത്തം ഹോതി. മനാപോതി തേസം മനവഡ്ഢനകോ, തേസം വാ മനേന പത്തബ്ബോ, മേത്തചിത്തേന ഫരിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ഗരൂതി തേസം ഗരുട്ഠാനിയോ പാസാണച്ഛത്തസദിസോ. ഭാവനീയോതി ‘‘അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതീ’’തി ഏവം സമ്ഭാവനീയോ. സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേസുയേവ പരിപൂരകാരീ അസ്സ, അനൂനേന പരിപൂരിതാകാരേന സമന്നാഗതോ ഭവേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോതി അത്തനോ ചിത്തസമഥേ യുത്തോ, ഏത്ഥ ഹി അജ്ഝത്തന്തി വാ അത്തനോതി വാ ഏതം ഏകത്ഥം, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഭുമ്മത്ഥേ പനേതം സമഥന്തി ഉപയോഗവചനം. അനൂതി ഇമിനാ ഉപസഗ്ഗേന യോഗേ സിദ്ധം. അനിരാകതജ്ഝാനോതി ബഹി അനീഹടജ്ഝാനോ, അവിനാസിതജ്ഝാനോ വാ, നീഹരണവിനാസത്ഥഞ്ഹി ഇദം നിരാകരണം നാമ. ഥമ്ഭം നിരംകത്വാ നിവാതവുത്തീതിആദീസു ചസ്സ പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ.

വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോതി സത്തവിധായ അനുപസ്സനായ യുത്തോ, സത്തവിധാ അനുപസ്സനാ നാമ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ അനത്താനുപസ്സനാ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ വിരാഗാനുപസ്സനാ നിരോധാനുപസ്സനാ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാതി. താ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാ. ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനന്തി വഡ്ഢേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം, ഏത്ഥ ച സമഥവിപസ്സനാവസേന കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ രത്തിന്ദിവം സുഞ്ഞാഗാരം പവിസിത്വാ നിസീദമാനോ ഭിക്ഖു ‘‘ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി വേദിതബ്ബോ. ഏകഭൂമകാദിപാസാദേ കുരുമാനോപി പന നേവ സുഞ്ഞാഗാരാനം ബ്രൂഹേതാതി ദട്ഠബ്ബോതി.

ഏത്താവതാ ച യഥാ തണ്ഹാവിചരിതദേസനാ പഠമം തണ്ഹാവസേന ആരദ്ധാപി തണ്ഹാപദട്ഠാനത്താ മാനദിട്ഠീനം മാനദിട്ഠിയോ ഓസരിത്വാ കമേന പപഞ്ചത്തയദേസനാ ജാതാ, ഏവമയം ദേസനാ പഠമം അധിസീലസിക്ഖാവസേന ആരദ്ധാപി സീലപദട്ഠാനത്താ സമഥവിപസ്സനാനം സമഥവിപസ്സനായോ ഓസരിത്വാ കമേന സിക്ഖത്തയദേസനാ ജാതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ഹി ‘‘സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തി ഏത്താവതാ അധിസീലസിക്ഖാ വുത്താ. ‘‘അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ’’തി ഏത്താവതാ അധിചിത്തസിക്ഖാ, ‘‘വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ’’തി ഏത്താവതാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ, ‘‘ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി ഇമിനാ പന സമഥവസേന സുഞ്ഞാഗാരവഡ്ഢനേ അധിചിത്തസിക്ഖാ, വിപസ്സനാവസേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാതി ഏവം ദ്വേപി സിക്ഖാ സങ്ഗഹേത്വാ വുത്താ. ഏത്ഥ ച ‘‘അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ’’തി ഇമേഹി പദേഹി സീലാനുരക്ഖികാ ഏവ ചിത്തേകഗ്ഗതാ കഥിതാ. ‘‘വിപസ്സനായാ’’തി ഇമിനാ പദേന സീലാനുരക്ഖികോ സങ്ഖാരപരിഗ്ഗഹോ.

കഥം ചിത്തേകഗ്ഗതാ സീലമനുരക്ഖതി? യസ്സ ഹി ചിത്തേകഗ്ഗതാ നത്ഥി, സോ ബ്യാധിമ്ഹി ഉപ്പന്നേ വിഹഞ്ഞതി, സോ ബ്യാധിവിഹതോ വിക്ഖിത്തചിത്തോ സീലം വിനാസേത്വാപി ബ്യാധിവൂപസമം കത്താ ഹോതി. യസ്സ പന ചിത്തേകഗ്ഗതാ അത്ഥി, സോ തം ബ്യാധിദുക്ഖം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, സമാപന്നക്ഖണേ ദുക്ഖം ദൂരാപകതം ഹോതി, ബലവതരസുഖമുപ്പജ്ജതി. ഏവം ചിത്തേകഗ്ഗതാ സീലം അനുരക്ഖതി.

കഥം സങ്ഖാരപരിഗ്ഗഹോ സീലമനുരക്ഖതി? യസ്സ ഹി സങ്ഖാരപരിഗ്ഗഹോ നത്ഥി, തസ്സ ‘‘മമ രൂപം മമ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി അത്തഭാവേ ബലവമമത്തം ഹോതി, സോ തഥാരൂപേസു ദുബ്ഭിക്ഖബ്യാധിഭയാദീസു സമ്പത്തേസു സീലം വിനാസേത്വാപി അത്തഭാവം പോസേതാ ഹോതി. യസ്സ പന സങ്ഖാരപരിഗ്ഗഹോ അത്ഥി, തസ്സ അത്തഭാവേ ബലവമമത്തം വാ സിനേഹോ വാ ന ഹോതി, സോ തഥാരൂപേസു ദുബ്ഭിക്ഖബ്യാധിഭയാദീസു സമ്പത്തേസു സചേപിസ്സ അന്താനി ബഹി നിക്ഖമന്തി, സചേപി ഉസ്സുസ്സതി വിസുസ്സതി, ഖണ്ഡാഖണ്ഡികോ വാ ഹോതി സതധാപി സഹസ്സധാപി, നേവ സീലം വിനാസേത്വാ അത്തഭാവം പോസേതാ ഹോതി. ഏവം സങ്ഖാരപരിഗ്ഗഹോ സീലമനുരക്ഖതി. ‘‘ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി ഇമിനാ പന തസ്സേവ ഉഭയസ്സ ബ്രൂഹനാ വഡ്ഢനാ സാതച്ചകിരിയാ ദസ്സിതാ.

ഏവം ഭഗവാ യസ്മാ ‘‘സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ചസ്സം മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’’തി ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മേ ആകങ്ഖന്തേന നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചി കാതബ്ബം, അഞ്ഞദത്ഥു സീലാദിഗുണസമന്നാഗതേന ഭവിതബ്ബം, ഇദിസോ ഹി സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ഹോതി മനാപോ ഗരു ഭാവനീയോ. വുത്തമ്പി ഹേതം –

‘‘സീലദസ്സനസമ്പന്നം, ധമ്മട്ഠം സച്ചവാദിനം;

അത്തനോ കമ്മ കുബ്ബാനം, തം ജനോ കുരുതേ പിയ’’ന്തി. (ധ. പ. ൨൧൭);

തസ്മാ ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ചസ്സം മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാതി സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ…പേ… സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി വത്വാ ഇദാനി യസ്മാ പച്ചയലാഭാദിം പത്ഥയന്തേനാപി ഇദമേവ കരണീയം, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി, തസ്മാ ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ലാഭീ അസ്സ’’ന്തിആദിമാഹ. ന ചേത്ഥ ഭഗവാ ലാഭനിമിത്തം സീലാദിപരിപൂരണം കഥേതീതി വേദിതബ്ബോ. ഭഗവാ ഹി ഘാസേസനം ഛിന്നകഥോ ന വാചം പയുത്തം ഭണേതി, ഏവം സാവകേ ഓവദതി, സോ കഥം ലാഭനിമിത്തം സീലാദിപരിപൂരണം കഥേസ്സതി, പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന പനേതം വുത്തം. യേസഞ്ഹി ഏവം അജ്ഝാസയോ ഭവേയ്യ ‘‘സചേ മയം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ന കിലമേയ്യാമ, സീലാദിം പൂരേതും സക്കുണേയ്യാമാ’’തി, തേസം അജ്ഝാസയവസേന ഭഗവാ ഏവമാഹ. അപിച രസാനിസംസോ ഏസ സീലസ്സ, യദിദം ചത്താരോ പച്ചയാ നാമ. തഥാ ഹി പണ്ഡിതമനുസ്സാ കോട്ഠാദീസു ഠപിതം നീഹരിത്വാ പുത്താദീനമ്പി അദത്വാ അത്തനാപി അപരിഭുഞ്ജിത്വാ സീലവന്താനം ദേന്തീതി സീലസ്സ സരസാനിസംസദസ്സനത്ഥം പേതം വുത്തം.

തതിയവാരേ യേസാഹന്തി യേസം അഹം. തേസം തേ കാരാതി തേസം ദേവാനം വാ മനുസ്സാനം വാ തേ മയി കതാ പച്ചയദാനകാരാ. ദേവാപി ഹി സീലാദിഗുണയുത്താനം പച്ചയേ ദേന്തി, ന കേവലം മനുസ്സായേവ, സക്കോ വിയ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ. മഹപ്ഫലാ മഹാനിസംസാതി ഉഭയമേതം അത്ഥതോ ഏകം, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. മഹന്തം വാ ലോകിയസുഖം ഫലന്തീതി മഹപ്ഫലാ. മഹതോ ലോകുത്തരസുഖസ്സ ച പച്ചയാ ഹോന്തീതി മഹാനിസംസാ. സീലാദിഗുണയുത്തസ്സ ഹി കടച്ഛുഭിക്ഖാപി പഞ്ചരതനമത്തായ ഭൂമിയാ പണ്ണസാലാപി കത്വാ ദിന്നാ അനേകാനി കപ്പസഹസ്സാനി ദുഗ്ഗതിവിനിപാതതോ രക്ഖതി, പരിയോസാനേ ച അമതായ പരിനിബ്ബാനധാതുയാപച്ചയോ ഹോതി. ‘‘ഖീരോദനം അഹമദാസി’’ന്തിആദീനി (വി. വ. ൪൧൩) ചേത്ഥ വത്ഥൂനി, സകലമേവ വാ പേതവത്ഥു വിമാനവത്ഥു ച സാധകം. തസ്മാ പച്ചയദായകേഹി അത്തനി കതാനം കാരാനം മഹപ്ഫലതം ഇച്ഛന്തേനാപി സീലാദിഗുണയുത്തേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

ചതുത്ഥവാരേ ഞാതീതി സസ്സുസസുരപക്ഖികാ. സാലോഹിതാതി ഏകലോഹിതസമ്ബദ്ധാ പീതിപിതാമഹാദയോ. പേതാതി പേച്ചഭാവം ഗതാ. കാലങ്കതാതി മതാ. തേസം തന്തി തേസം തം മയി പസന്നചിത്തതം വാ പസന്നേന ചിത്തേന അനുസ്സരണം വാ. യസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ കാലങ്കതോ പിതാ വാ മാതാ വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതകോ ഥേരോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ’’തി പസന്നചിത്തോ ഹുത്വാ തം ഭിക്ഖും അനുസ്സരതി, തസ്സ സോ ചിത്തപ്പസാദോപി തം അനുസ്സരണമത്തമ്പി മഹപ്ഫലം മഹാനിസംസമേവ ഹോതി, അനേകാനി കപ്പസതസഹസ്സാനി ദുഗ്ഗതിതോ വാരേതും അന്തേ ച അമതം പാപേതും സമത്ഥമേവ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാ, വിമുത്തി, വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ, ദസ്സനംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹുകാരം വദാമി. സവനം, അനുസ്സതിം, അനുപബ്ബജ്ജം, ഉപസങ്കമനം, പയിരുപാസനംപാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹുകാരം വദാമീ’’തി (ഇതിവു. ൧൦൪). തസ്മാ ഞാതിസാലോഹിതാനം അത്തനി ചിത്തപ്പസാദസ്സ അനുസ്സതിയാ ച മഹപ്ഫലതം ഇച്ഛന്തേനാപി സീലാദിഗുണയുത്തേനേവ, ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

൬൬. പഞ്ചമവാരേ അരതിരതിസഹോ അസ്സന്തി അരതിയാ രതിയാ ച സഹോ അഭിഭവിതാ അജ്ഝോത്ഥരിതാ ഭവേയ്യം. ഏത്ഥ ച അരതീതി അധികുസലേസു ധമ്മേസു പന്തസേനാസനേസു ച ഉക്കണ്ഠാ. രതീതി പഞ്ചകാമഗുണരതി. ന ച മം അരതി സഹേയ്യാതി മഞ്ച അരതി ന അഭിഭവേയ്യ ന മദ്ദേയ്യ ന അജ്ഝോത്ഥരേയ്യ. ഉപ്പന്നന്തി ജാതം നിബ്ബത്തം. സീലാദിഗുണയുത്തോ ഹി അരതിഞ്ച രതിഞ്ച സഹതി അജ്ഝോത്ഥരതി മദ്ദിത്വാ തിട്ഠതി. തസ്മാ ഈദിസം അത്താനം ഇച്ഛന്തേനാപി സീലാദിഗുണയുത്തേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

ഛട്ഠവാരേ ഭയം ചിത്തുത്രാസോപി ആരമ്മണമ്പി. ഭേരവം ആരമ്മണമേവ. സേസം പഞ്ചമവാരേ വുത്തനയമേവ. സീലാദിഗുണയുത്തോ ഹി ഭയഭേരവം സഹതി അജ്ഝോത്ഥരതി മദ്ദിത്വാ തിട്ഠതി അരിയകോടിയവാസീമഹാദത്തത്ഥേരോ വിയ.

ഥേരോ കിര മഗ്ഗം പടിപന്നോ അഞ്ഞതരം പാസാദികം അരഞ്ഞം ദിസ്വാ ‘‘ഇധേവജ്ജ സമണധമ്മം കത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദി. രുക്ഖദേവതായ ദാരകാ ഥേരസ്സ സീലതേജേന സകഭാവേന സണ്ഠാതും അസക്കോന്താ വിസ്സരമകംസു. ദേവതാപി രുക്ഖം ചാലേസി. ഥേരോ അചലോവ നിസീദി. സാ ദേവതാ ധൂമായി, പജ്ജലി, നേവ സക്ഖി ഥേരം ചാലേതും, തതോ ഉപാസകവണ്ണേനാഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. ‘‘കോ ഏസോ’’തി വുത്താ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏതസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ’’തി അവോച. ത്വം ഏതേ വികാരേ അകാസീതി. ആമ ഭന്തേതി. കസ്മാതി ച വുത്താ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, സീലതേജേന ദാരകാ സകഭാവേന സണ്ഠാതും അസക്കോന്താ വിസ്സരമകംസു, സാഹം തുമ്ഹേ പലാപേതും ഏവമകാസി’’ന്തി. ഥേരോ ആഹ – ‘‘അഥ കസ്മാ ഇധ, ഭന്തേ, മാ വസഥ, മയ്ഹം അഫാസൂതി പടികച്ചേവ നാവചാസി. ഇദാനി പന മാ കിഞ്ചി അവച, അരിയകോടിയമഹാദത്തോ അമനുസ്സഭയേന ഗതോതി വചനതോ ലജ്ജാമി, തേനാഹം ഇധേവ വസിസ്സം, ത്വം പന അജ്ജേകദിവസം യത്ഥ കത്ഥചി വസാഹീ’’തി. ഏവം സീലാദിഗുണയുത്തോ ഭയഭേരവസഹോ ഹോതി. തസ്മാ ഈദിസമത്താനം ഇച്ഛന്തേനാപി സീലാദിഗുണയുത്തേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

സത്തമവാരേ ആഭിചേതസികാനന്തി അഭിചേതോതി അഭിക്കന്തം വിസുദ്ധചിത്തം വുച്ചതി, അധിചിത്തം വാ, അഭിചേതസി ജാതാനി ആഭിചേതസികാനി, അഭിചേതോ സന്നിസ്സിതാനീതി വാ ആഭിചേതസികാനി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി ദിട്ഠധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം. ദിട്ഠധമ്മോതി പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോ വുച്ചതി, തത്ഥ സുഖവിഹാരഭൂതാനന്തി അത്ഥോ, രൂപാവചരജ്ഝാനാനമേതം അധിവചനം. താനി ഹി അപ്പേത്വാ നിസിന്നാ ഝായിനോ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അസംകിലിട്ഠം നേക്ഖമ്മസുഖം വിന്ദന്തി, തസ്മാ ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനീ’’തി വുച്ചന്തി. നികാമലാഭീതി നികാമേന ലാഭീ അത്തനോ ഇച്ഛാവസേന ലാഭീ, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. അകിച്ഛലാഭീതി സുഖേനേവ പച്ചനീകധമ്മേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. അകസിരലാഭീതി അകസിരാനം വിപുലാനം ലാഭീ, യഥാപരിച്ഛേദേയേവ വുട്ഠാതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. ഏകച്ചോ ഹി ലാഭീയേവ ഹോതി, ന പന സക്കോതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും. ഏകച്ചോ സക്കോതി തഥാ സമാപജ്ജിതും, പാരിബന്ധികേ പന കിച്ഛേന വിക്ഖമ്ഭേതി. ഏകച്ചോ തഥാ സമാപജ്ജതി, പാരിബന്ധികേ ച അകിച്ഛേനേവ വിക്ഖമ്ഭേതി, ന സക്കോതി നാളികായന്തം വിയ യഥാപരിച്ഛേദേയേവ ച വുട്ഠാതും. യോ പന ഇമം തിവിധമ്പി സമ്പദം ഇച്ഛതി, സോപി സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീതി.

ഏവം അഭിഞ്ഞാപാദകേ ഝാനേ വുത്തേ കിഞ്ചാപി അഭിഞ്ഞാനം വാരോ ആഗതോ, അഥ ഖോ നം ഭഗവാ അഗ്ഗഹേത്വാവ യസ്മാ ന കേവലം അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനാനി ച അഭിഞ്ഞായോയേവ ച സീലാനം ആനിസംസോ, അപിച ഖോ ചത്താരി ആരുപ്പഝാനാനിപി തയോ ച ഹേട്ഠിമാ അരിയമഗ്ഗാ, തസ്മാ തം സബ്ബം പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേതും ആകങ്ഖേയ്യ ചേ…പേ… യേ തേ സന്താതി ഏവമാദിമാഹ.

തത്ഥ സന്താതി അങ്ഗസന്തതായ ചേവ ആരമ്മണസന്തതായ ച. വിമോക്ഖാതി പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുത്തത്താ ആരമ്മണേ ച അധിമുത്തത്താ. അതിക്കമ്മ രൂപേതി രൂപാവചരജ്ഝാനേ അതിക്കമിത്വാ, യേ തേ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ സന്താതി പദസമ്ബന്ധോ, ഇതരഥാ ഹി അതിക്കമ്മ രൂപേ കിം കരോതീതി ന പഞ്ഞായേയ്യും. ആരുപ്പാതി ആരമ്മണതോ ച വിപാകതോ ച രൂപവിരഹിതാ. കായേന ഫുസിത്വാതി നാമകായേന ഫുസിത്വാ പാപുണിത്വാ, അധിഗന്ത്വാതി വുത്തം ഹോതി. സേസം വുത്താനമേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘യോപി ഭിക്ഖു ഇമേ വിമോക്ഖേ ഫുസിത്വാ വിഹരിതുകാമോ, സോപി സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തി.

൬൭. നവമവാരേ തിണ്ണം സംയോജനാനന്തി സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം ബന്ധനാനം. താനി ഹി സംയോജേന്തി ഖന്ധഗതിഭവാദീഹി ഖന്ധഗതിഭവാദയോ, കമ്മം വാ ഫലേന, തസ്മാ സംയോജനാനീതി വുച്ചന്തി, ബന്ധനാനീതി അത്ഥോ. പരിക്ഖയാതി പരിക്ഖയേന. സോതാപന്നോതി സോതം ആപന്നോ. സോതോതി ച മഗ്ഗസ്സേതം അധിവചനം. സോതാപന്നോതി തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലസ്സ. യഥാഹ ‘‘സോതോ സോതോതി ഹിദം, സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സോതോതി? അയമേവ ഹി, ഭന്തേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. സേയ്യഥിദം, സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധീതി. സോതാപന്നോ സോതാപന്നോതി ഹിദം, സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സോതാപന്നോതി? യോ ഹി, ഭന്തേ, ഇമിനാ അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ, അയം വുച്ചതി സോതാപന്നോ, യോയം ആയസ്മാ ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ’’തി. ഇധ പന മഗ്ഗേന ഫലസ്സ നാമം ദിന്നം, തസ്മാ ഫലട്ഠോ ‘‘സോതാപന്നോ’’തി വേദിതബ്ബോ. അവിനിപാതധമ്മോതി വിനിപാതേതീതി വിനിപാതോ, നാസ്സ വിനിപാതോ ധമ്മോതി അവിനിപാതധമ്മോ, ന അത്താനം അപായേ വിനിപാതസഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ? യേ ധമ്മാ അപായഗമനിയാ, തേസം പഹീനത്താ. സമ്ബോധി പരം അയനം ഗതി അസ്സാതി സമ്ബോധിപരായണോ, ഉപരിമഗ്ഗത്തയം അവസ്സം സമ്പാപകോതി അത്ഥോ. കസ്മാ? പടിലദ്ധപഠമമഗ്ഗത്താ. സീലേസ്വേവാതി ഈദിസോ ഹോതുകാമോപി സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരണാരീതി.

ദസമവാരേ പഠമമഗ്ഗേന പരിക്ഖീണാനിപി തീണി സംയോജനാനി സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം വുത്താനി. രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താതി ഏതേസം തനുഭാവേന, തനുത്തകരണേനാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ദ്വീഹി കാരണേഹി തനുത്തം വേദിതബ്ബം അധിച്ചുപ്പത്തിയാ ച പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ ച. സകദാഗാമിസ്സ ഹി വട്ടാനുസാരിമഹാജനസ്സേവ കിലേസാ അഭിണ്ഹം ന ഉപ്പജ്ജന്തി, കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി വിരളാകാരാ ഹുത്വാ, വിരളവാപിതേ ഖേത്തേ അങ്കുരാ വിയ. ഉപ്പജ്ജമാനാപി ച വട്ടാനുസാരിമഹാജനസ്സേവ മദ്ദന്താ ഫരന്താ ഛാദേന്താ അന്ധകാരം കരോന്താ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, മന്ദമന്ദാ ഉപ്പജ്ജന്തി തനുകാകാരാ ഹുത്വാ, അബ്ഭപടലമിവ മക്ഖികാപത്തമിവ ച.

തത്ഥ കേചി ഥേരാ ഭണന്തി ‘‘സകദാഗാമിസ്സ കിലേസാ കിഞ്ചാപി ചിരേന ഉപ്പജ്ജന്തി, ബഹലാവ ഉപ്പജ്ജന്തി, തഥാ ഹിസ്സ പുത്താ ച ധീതരോ ച ദിസ്സന്തീ’’തി, ഏതം പന അപ്പമാണം. പുത്തധീതരോ ഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗപരാമസനമത്തേനപി ഹോന്തീതി. ദ്വീഹിയേവ കാരണേഹിസ്സ കിലേസാനം തനുത്തം വേദിതബ്ബം അധിച്ചുപ്പത്തിയാ ച പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ ചാതി.

സകദാഗാമീതി സകിം ആഗമനധമ്മോ. സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാതി ഏകവാരംയേവ ഇമം മനുസ്സലോകം പടിസന്ധിവസേന ആഗന്ത്വാ. യോപി ഹി ഇധ സകദാഗാമിമഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബാതി, സോപി ഇധ ന ഗഹിതോ. യോപി ഇധ മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ദേവേസു ഉപപജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാതി. യോപി ദേവലോകേ മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാതി. യോപി ദേവലോകേ മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ഇധേവ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ പരിനിബ്ബാതി. യോ പന ഇധ മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ, തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ പുന ഇധേവ ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അയമിധ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. ദുക്ഖസ്സന്തം കരേയ്യന്തി വട്ടദുക്ഖസ്സ പരിച്ഛേദം കരേയ്യം. സീലേസ്വേവാതി ഈദിസോ ഹോതുകാമോപി സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീതി.

ഏകാദസമവാരേ പഞ്ചന്നന്തി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഓരമ്ഭാഗിയാനന്തി ഓരം വുച്ചതി ഹേട്ഠാ, ഹേട്ഠാഭാഗിയാനന്തി അത്ഥോ, കാമാവചരലോകേ ഉപ്പത്തിപച്ചയാനന്തി അധിപ്പായോ. സംയോജനാനന്തി ബന്ധനാനം, താനി കാമരാഗബ്യാപാദസംയോജനേഹി സദ്ധിം പുബ്ബേ വുത്തസംയോജനാനേവ വേദിതബ്ബാനി. യസ്സ ഹി ഏതാനി അപ്പഹീനാനി, സോ കിഞ്ചാപി ഭവഗ്ഗേ ഉപ്പന്നോ ഹോതി, അഥ ഖോ ആയുപരിക്ഖയാ കാമാവചരേ നിബ്ബത്തതിയേവ, ഗിലിതബലിസമച്ഛൂപമോ സ്വായം പുഗ്ഗലോ ദീഘസുത്തകേന പാദേ ബദ്ധവിഹങ്ഗൂപമോ ചാതി വേദിതബ്ബോ. പുബ്ബേ വുത്താനമ്പി ചേത്ഥ വചനം വണ്ണഭണനത്ഥമേവാതി വേദിതബ്ബം. ഓപപാതികോതി സേസയോനിപടിക്ഖേപവചനമേതം. തത്ഥപരിനിബ്ബായീതി തത്ഥേവ ബ്രഹ്മലോകേ പരിനിബ്ബായീ. അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാതി തതോ ബ്രഹ്മലോകാ പടിസന്ധിവസേന പുന അനാവത്തിസഭാവോ. സീലേസ്വേവാതി ഈദിസോ ഹോതുകാമോപി സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീതി.

൬൮. ഏവം അനാഗാമിമഗ്ഗേ വുത്തേ കിഞ്ചാപി ചതുത്ഥമഗ്ഗസ്സ വാരോ ആഗതോ, അഥ ഖോ നം ഭഗവാ അഗ്ഗഹേത്വാവ യസ്മാ ന കേവലാ ആസവക്ഖയാഭിഞ്ഞാ ഏവ സീലാനം ആനിസംസോ, അപിച ഖോ ലോകിയപഞ്ചാഭിഞ്ഞായോപി, തസ്മാ താപി ദസ്സേതും, യസ്മാ ച ആസവക്ഖയേ കഥിതേ ദേസനാ നിട്ഠിതാ ഹോതി, ഏവഞ്ച സതി ഇമേസം ഗുണാനം അകഥിതത്താ അയം കഥാ മുണ്ഡാഭിഞ്ഞാകഥാ നാമ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ച അഭിഞ്ഞാപാരിപൂരിം കത്വാ ദസ്സേതുമ്പി, യസ്മാ ച അനാഗാമിമഗ്ഗേ ഠിതസ്സ സുഖേന ഇദ്ധിവികുപ്പനാ ഇജ്ഝതി, സമാധിപരിബന്ധാനം കാമരാഗബ്യാപാദാനം സമൂഹതത്താ, അനാഗാമീ ഹി സീലേസു ച സമാധിമ്ഹി ച പരിപൂരകാരീ, തസ്മാ യുത്തട്ഠാനേയേവ ലോകിയാഭിഞ്ഞായോ ദസ്സേതുമ്പി ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ…പേ… അനേകവിഹിത’’ന്തി ഏവമാദിമാഹാതി അയമനുസന്ധി.

തത്ഥ ‘‘അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധ’’ന്തിആദിനാ നയേന ആഗതാനം പഞ്ചന്നമ്പി ലോകിയാഭിഞ്ഞാനം പാളിവണ്ണനാ സദ്ധിം ഭാവനാനയേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ.

൬൯. ഛട്ഠാഭിഞ്ഞായ ആസവാനം ഖയാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം ഖയാ. അനാസവന്തി ആസവവിരഹിതം. ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഏത്ഥ ചേതോവചനേന അരഹത്തഫലസമ്പയുത്തോവ സമാധി, പഞ്ഞാവചനേന തംസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാവ വുത്താ. തത്ഥ ച സമാധി രാഗതോ വിമുത്തത്താ ചേതോവിമുത്തി, പഞ്ഞാ അവിജ്ജായ വിമുത്തത്താ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ചേതം ഭഗവതാ ‘‘യോ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സമാധി, തദസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം. യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ, തദസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീ’’തി, അപിചേത്ഥ സമഥഫലം ചേതോവിമുത്തി, വിപസ്സനാഫലം പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ.

ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനോയേവ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ, അപരപച്ചയേന ഞത്വാതി അത്ഥോ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യന്തി പാപുണിത്വാ സമ്പാദേത്വാ വിഹരേയ്യം. സീലേസ്വേവാതി ഏവം സബ്ബാസവേ നിദ്ധുനിത്വാ ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം അധിഗന്തുകാമോപി സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീതി.

ഏവം ഭഗവാ സീലാനിസംസകഥം യാവ അരഹത്താ കഥേത്വാ ഇദാനി സബ്ബമ്പി തം സീലാനിസംസം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സേന്തോ നിഗമനം ആഹ ‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ, ‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ…പേ… സമാദായ സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസൂ’’തി ഇതി യം തം മയാ പുബ്ബേ ഏവം വുത്തം, ഇദം സബ്ബമ്പി സമ്പന്നസീലോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ഹോതി മനാപോ, ഗരു ഭാവനീയോ പച്ചയാനം ലാഭീ, പച്ചയദായകാനം മഹപ്ഫലകരോ, പുബ്ബഞാതീനം അനുസ്സരണചേതനായ ഫലമഹത്തകരോ, അരതിരതിസഹോ, ഭയഭേരവസഹോ, രൂപാവചരജ്ഝാനാനം അരൂപാവചരജ്ഝാനാനഞ്ച ലാഭീ, ഹേട്ഠിമാനി തീണി സാമഞ്ഞഫലാനി പഞ്ച ലോകിയാഭിഞ്ഞാ ആസവക്ഖയഞാണന്തി ച ഇമേ ച ഗുണേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്താ ഹോതി, ഏതം പടിച്ച ഇദം സന്ധായ വുത്തന്തി. ഇദമവോച ഭഗവാ, അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ആകങ്ഖേയ്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.