൪. ഭയഭേരവസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ഏവം മേ സുതന്തി ഭയഭേരവസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ – അഥാതി അവിച്ഛേദനത്ഥേ നിപാതോ. ഖോതി അവധാരണത്ഥേ, ഭഗവതോ സാവത്ഥിയം വിഹാരേ അവിച്ഛിന്നേയേവാതി വുത്തം ഹോതി. ജാണുസ്സോണീതി നേതം തസ്സ മാതാപിതൂഹി കതനാമം, അപിച ഖോ ഠാനന്തരപടിലാഭലദ്ധം. ജാണുസ്സോണിട്ഠാനം കിര നാമേതം പുരോഹിതട്ഠാനം, തം തസ്സ രഞ്ഞാ ദിന്നം, തസ്മാ ‘‘ജാനുസ്സോണീ’’തി വുച്ചതി. ബ്രഹ്മം അണതീതി ബ്രാഹ്മണോ, മന്തേ സജ്ഝായതീതി അത്ഥോ. ഇദമേവ ഹി ജാതിബ്രാഹ്മണാനം നിരുത്തിവചനം. അരിയാ പന ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണാതി വുച്ചന്തി.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി യേനാതി ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനം, തസ്മാ യത്ഥ ഭഗവാ, തത്ഥ ഉപസങ്കമീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യേന വാ കാരണേന ഭഗവാ ദേവമനുസ്സേഹി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, തേന കാരണേന ഉപസങ്കമീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കേന ച കാരണേന ഭഗവാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ? നാനപ്പകാരഗുണവിസേസാധിഗമാധിപ്പായേന, സാദുഫലൂപഭോഗാധിപ്പായേന ദിജഗണേഹി നിച്ചഫലിതമഹാരുക്ഖോ വിയ.

ഉപസങ്കമീതി ച ഗതോതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസങ്കമിത്വാതി ഉപസങ്കമനപരിയോസാനദീപനം. അഥ വാ ഏവം ഗതോ തതോ ആസന്നതരം ഠാനം ഭഗവതോ സമീപസങ്ഖാതം ഗന്ത്വാതിപി വുത്തം ഹോതി. ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദീതി യഥാ ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോ ഭഗവാ തേന, ഏവം സോപി ഭഗവതാ സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദോ അഹോസി, സീതോദകം വിയ ഉണ്ഹോദകേന സമ്മോദിതം ഏകീഭാവം അഗമാസി. യായ ച ‘‘കച്ചി തേ, ഭോ ഗോതമ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഗോതമസാവകാനഞ്ച അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരോ’’തിആദികായ കഥായ സമ്മോദി, തം പീതിപാമോജ്ജസങ്ഖാതസമ്മോദജനനതോ സമ്മോദിതും യുത്തഭാവതോ ച സമ്മോദനീയം, അത്ഥബ്യഞ്ജനമധുരതായ സുചിരമ്പി കാലം സാരേതും നിരന്തരം പവത്തേതും അരഹരൂപതോ സരിതബ്ബഭാവതോ ച സാരാണീയം. സുയ്യമാനസുഖതോ ച സമ്മോദനീയം, അനുസ്സരിയമാനസുഖതോ ച സാരണീയം. തഥാ ബ്യഞ്ജനപരിസുദ്ധതായ സമ്മോദനീയം, അത്ഥപരിസുദ്ധതായ സാരണീയന്തി ഏവം അനേകേഹി പരിയായേഹി സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ പരിയോസാപേത്വാ നിട്ഠാപേത്വാ യേനത്ഥേന ആഗതോ, തം പുച്ഛിതുകാമോ ഏകമന്തം നിസീദി.

ഏകമന്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ. തസ്മാ യഥാ നിസിന്നോ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഹോതി, തഥാ നിസീദീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം ഉപയോഗവചനം. നിസീദീതി ഉപാവിസി. പണ്ഡിതാ ഹി പുരിസാ ഗരുട്ഠാനിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ആസനകുസലതായ ഏകമന്തം നിസീദന്തി, അയഞ്ച നേസം അഞ്ഞതരോ, തസ്മാ ഏകമന്തം നിസീദി.

കഥം നിസിന്നോ പന ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഹോതീതി. ഛ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജേത്വാ. സേയ്യഥിദം, അതിദൂരം അച്ചാസന്നം ഉപരിവാതം ഉന്നതപദേസം അതിസമ്മുഖം അതിപച്ഛാതി. അതിദൂരേ നിസിന്നോ ഹി സചേ കഥേതുകാമോ ഹോതി, ഉച്ചാസദ്ദേന കഥേതബ്ബം ഹോതി. അച്ചാസന്നേ നിസിന്നോ സങ്ഘട്ടനം കരോതി. ഉപരിവാതേ നിസിന്നോ സരീരഗന്ധേന ബാധതി. ഉന്നതപ്പദേസേ നിസിന്നോ അഗാരവം പകാസേതി. അതിസമ്മുഖാ നിസിന്നോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ആഹച്ച ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. അതിപച്ഛാ നിസിന്നോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ഗീവം പസാരേത്വാ ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ അയമ്പി ഏതേ ഛ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജേത്വാ നിസീദി, തേന വുത്തം ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തി.

യേമേതി യേ ഇമേ. കുലപുത്താതി ദുവിധാ കുലപുത്താ ജാതികുലപുത്താ ആചാരകുലപുത്താ. തത്ഥ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന രട്ഠപാലോ നാമ കുലപുത്തോ തസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലസ്സ പുത്തോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൯൪) ഏവം ആഗതാ ഉച്ചാകുലപ്പസുതാ ജാതികുലപുത്താ നാമ. ‘‘യേ തേ കുലപുത്താ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ’’തി (മ. നി. ൩.൭൮) ഏവം ആഗതാ പന യത്ഥ കത്ഥചി കുലേ പസുതാപി ആചാരസമ്പന്നാ ആചാരകുലപുത്താ നാമ. ഇധ പന ദ്വീഹിപി കാരണേഹി കുലപുത്തായേവ.

സദ്ധാതി സദ്ധായ. അഗാരസ്മാതി അഗാരതോ. അനഗാരിയന്തി പബ്ബജ്ജം ഭിക്ഖുഭാവഞ്ച. പബ്ബജ്ജാപി ഹി നത്ഥേത്ഥ അഗാരിയന്തി അനഗാരിയാ, അഗാരസ്സ ഹിതം കസിഗോരക്ഖാദികമ്മമേത്ഥ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുപി നത്ഥേതസ്സ അഗാരന്തി അനഗാരോ, അനഗാരസ്സ ഭാവോ അനഗാരിയം. പബ്ബജിതാതി ഉപഗതാ, ഏവം സബ്ബഥാപി അനഗാരിയസങ്ഖാതം പബ്ബജ്ജം ഭിക്ഖുഭാവം വാ ഉപഗതാതി വുത്തം ഹോതി. പുബ്ബങ്ഗമോതി പുരതോ ഗാമീ നായകോ. ബഹുകാരോതി ഹിതകിരിയായ ബഹൂപകാരോ. ഭവം തേസം ഗോതമോ സമാദപേതാതി തേ കുലപുത്തേ ഭവം ഗോതമോ അധിസീലാദീനി ഗാഹേതാ സിക്ഖാപേതാ. സാ ജനതാതി സോ ജനസമൂഹോ. ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതീതി ദസ്സനാനുഗതിം പടിപജ്ജതി, യന്ദിട്ഠികോ ഭവം ഗോതമോ യംഖന്തികോ യംരുചികോ, തേപി തന്ദിട്ഠികാ ഹോന്തി തംഖന്തികാ തംരുചികാതി അത്ഥോ.

കസ്മാ പനായം ഏവമാഹാതി? ഏസ കിര പുബ്ബേ അനേകേ കുലപുത്തേ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേ ദേവപുത്തേ വിയ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി പരിചാരിയമാനേ അന്തോ ച ബഹി ച സുസംവിഹിതാരക്ഖേ ദിസ്വാ, തേ അപരേന സമയേന ഭഗവതോ മധുരരസം ധമ്മദേസനം സുത്വാ സദ്ധായ ഘരാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാ ഘാസച്ഛാദനപരമതായ സന്തുട്ഠേ ആരഞ്ഞകേസു സേനാസനേസു കേനചി അരക്ഖിയമാനേപി അനുസ്സങ്കിതാപരിസങ്കിതേ ഹട്ഠപഹട്ഠേ ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗേ അദ്ദസ, ദിസ്വാ ച ഇമേസം കുലപുത്താനം ‘‘അയം ഫാസുവിഹാരോ കം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ’’തി ചിന്തേന്തോ ‘‘സമണം ഗോതമ’’ന്തി ഭഗവതി പസാദം അലത്ഥ. സോ തം പസാദം നിവേദേതും ഭഗവതോ സന്തികം ആഗതോ, തസ്മാ ഏവമാഹ.

അഥസ്സ ഭഗവാ തം വചനം സമ്പടിച്ഛന്തോ അബ്ഭനുമോദന്തോ ച ഏവമേതം ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. വചനസമ്പടിച്ഛനാനുമോദനത്ഥോയേവ ഹി ഏത്ഥ അയം ഏവന്തി നിപാതോ. മമം ഉദ്ദിസ്സാതി മം ഉദ്ദിസ്സ. സദ്ധാതി സദ്ധായേവ. ന ഇണട്ഠാ ന ഭയട്ടാതിആദീനി സന്ധായാഹ. ഈദിസാനംയേവ ഹി ഭഗവാ പുബ്ബങ്ഗമോ, ന ഇതരേസം. ദുരഭിസമ്ഭവാനി ഹീതി സമ്ഭവിതും ദുക്ഖാനി ദുസ്സഹാനി, ന സക്കാ അപ്പേസക്ഖേഹി അജ്ഝോഗാഹിതുന്തി വുത്തം ഹോതി. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞാനി ച വനപത്ഥാനി ച. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അഭിധമ്മേ നിപ്പരിയായേന, ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖിലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തം, തഥാപി യന്തം ‘‘പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി ആരഞ്ഞികങ്ഗനിപ്ഫാദകം സേനാസനം വുത്തം, തദേവ അധിപ്പേതന്തി വേദിതബ്ബം.

വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം, യത്ഥ ന കസീയതി ന വപീയതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘വനപത്ഥന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം, വനപത്ഥന്തി വനസണ്ഡാനമേതം സേനാസനാനം, വനപത്ഥന്തി ഭിംസനകാനമേതം, വനപത്ഥന്തി സലോമഹംസാനമേതം, വനപത്ഥന്തി പരിയന്താനമേതം, വനപത്ഥന്തി ന മനുസ്സൂപചാരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തി. ഏത്ഥ ച പരിയന്താനന്തി ഇമമേകം പരിയായം ഠപേത്വാ സേസപരിയായേഹി വനപത്ഥാനി വേദിതബ്ബാനീ. പന്താനീതി പരിയന്താനി അതിദൂരാനി. ദുക്കരം പവിവേകന്തി കായവിവേകം ദുക്കരം. ദുരഭിരമന്തി അഭിരമിതും ന സുഖം. ഏകത്തേതി ഏകീഭാവേ. കിം ദസ്സേതി? കായവിവേകേ കതേപി തത്ഥ ചിത്തം അഭിരമാപേതും ദുക്കരം. ദ്വയംദ്വയാരാമോ ഹി അയം ലോകോതി. ഹരന്തി മഞ്ഞേതി ഹരന്തി വിയ ഘസന്തി വിയ. മനോതി മനം. സമാധിം അലഭമാനസ്സാതി ഉപചാരസമാധിം വാ അപ്പനാസമാധിം വാ അലഭന്തസ്സ. കിം ദസ്സേതി? ഈദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിണപണ്ണമിഗാദിസദ്ദേഹി വിവിധേഹി ച ഭിംസനകേഹി വനാനി ചിത്തം വിക്ഖിപന്തി മഞ്ഞേതി, സബ്ബം ബ്രാഹ്മണോ സദ്ധാപബ്ബജിതാനം കുലപുത്താനം അരഞ്ഞവാസേ (വിഭ. ൫൨൯) വിമ്ഹിതോ ആഹ.

കായകമ്മന്തവാരകഥാ

൩൫. അഥസ്സ ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ ‘‘ഏവമേതം ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദീഹി തം തം വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അബ്ഭനുമോദിത്വാ ച യസ്മാ സോളസസു ഠാനേസു ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹരഹിതാനംയേവ താദിസാനി സേനാസനാനി ദുരഭിസമ്ഭവാനി, ന തേസു ആരമ്മണപരിഗ്ഗാഹയുത്താനം, അത്തനാ ച ബോധിസത്തോ സമാനോ താദിസോ അഹോസി, തസ്മാ അത്തനോ താദിസാനം സേനാസനാനം ദുരഭിസമ്ഭവതം ദസ്സേതും, മയ്ഹമ്പി ഖോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ പുബ്ബേവ സമ്ബോധാതി സമ്ബോധതോ പുബ്ബേവ, അരിയമഗ്ഗപ്പത്തിതോ അപരഭാഗേയേവാതി വുത്തം ഹോതി. അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സാതി അപ്പടിവിദ്ധചതുസച്ചസ്സ. ബോധിസത്തസ്സേവ സതോതി ബുജ്ഝനകസത്തസ്സേവ സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗന്തും അരഹസത്തസ്സേവ സതോ, ബോധിയാ വാ സത്തസ്സേവ ലഗ്ഗസ്സേവ സതോ. ദീപങ്കരസ്സ ഹി ഭഗവതോ പാദമൂലേ അട്ഠധമ്മസമോധാനേന അഭിനീഹാരസമിദ്ധിതോ പഭുതി തഥാഗതോ ബോധിയാ സത്തോ ലഗ്ഗോ ‘‘പത്തബ്ബാ മയാ ഏസാ’’തി തദധിഗമായ പരക്കമം അമുഞ്ചന്തോയേവ ആഗതോ, തസ്മാ ബോധിസത്തോതി വുച്ചതി. തസ്സ മയ്ഹന്തി തസ്സ ഏവം ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ മയ്ഹം. യേ ഖോ കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാതി യേ കേചി പബ്ബജ്ജൂപഗതാ വാ ഭോവാദിനോ വാ.

അപരിസുദ്ധകായകമ്മന്താതി അപരിസുദ്ധേന പാണാതിപാതാദിനാ കായകമ്മന്തേന സമന്നാഗതാ. അപരിസുദ്ധകായകമ്മന്തസന്ദോസഹേതൂതി അപരിസുദ്ധസ്സ കായകമ്മന്തസങ്ഖാതസ്സ അത്തനോ ദോസസ്സ ഹേതു, അപരിസുദ്ധകായകമ്മന്തകാരണാതി വുത്തം ഹോതി. ഹവേതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. അകുസലന്തി സാവജ്ജം അക്ഖേമഞ്ച. ഭയഭേരവന്തി ഭയഞ്ച ഭേരവഞ്ച. ചിത്തുത്രാസസ്സ ച ഭയാനകാരമ്മണസ്സ ചേതം അധിവചനം. തത്ര ഭയം സാവജ്ജട്ഠേന അകുസലം, ഭേരവം അക്ഖേമട്ഠേനാതി വേദിതബ്ബം. അവ്ഹായന്തീതി പക്കോസന്തി. കഥം? തേ ഹി പാണാതിപാതാദീനി കത്വാ ‘‘മയം അയുത്തമകമ്ഹാ, സചേ നോ തേ ജാനേയ്യും, യേസം അപരജ്ഝിമ്ഹാ, ഇദാനി അനുബന്ധിത്വാ അനയബ്യസനം ആപാദേയ്യു’’ന്തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗച്ഛന്തരേ വാ ഗുമ്ബന്തരേ വാ നിസീദന്തി. തേ ‘‘അപ്പമത്തകമ്പി തിണസദ്ദം വാ പണ്ണസദ്ദം വാ സുത്വാ, ഇദാനിമ്ഹാ നട്ഠാ’’തി തസന്തി വിത്തസന്തി, ആഗന്ത്വാ പരേഹി പരിവാരിതാ വിയ ബദ്ധാ വധിതാ വിയ ച ഹോന്തി. ഏവം തം ഭയഭേരവം അത്തനി സമാരോപനട്ഠേന അവ്ഹായന്തി പക്കോസന്തി.

ന ഖോ പനാഹം…പേ… പടിസേവാമീതി അഹം ഖോ പന അപരിസുദ്ധകായകമ്മന്തോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി ന പടിസേവാമി. യേ ഹി വോതി ഏത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം. അരിയാ വുച്ചന്തി ബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച. പരിസുദ്ധകായകമ്മന്താതി ഈദിസാ ഹുത്വാ. തേസമഹം അഞ്ഞതരോതി തേസം അഹമ്പി ഏകോ അഞ്ഞതരോ. ബോധിസത്തോ ഹി ഗഹട്ഠോപി പബ്ബജിതോപി പരിസുദ്ധകായകമ്മന്തോവ ഹോതി. ഭിയ്യോതി അതിരേകത്ഥേ നിപാതോ. പല്ലോമന്തി പന്നലോമതം, ഖേമം സോത്ഥിഭാവന്തി അത്ഥോ. ആപാദിന്തി ആപജ്ജിം, അതിരേകം സോത്ഥിഭാവം അതിരേകേന വാ സോത്ഥിഭാവമാപജ്ജിന്തി വുത്തം ഹോതി. അരഞ്ഞേ വിഹാരായാതി അരഞ്ഞേ വിഹാരത്ഥായ.

കായകമ്മന്തവാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

വചീകമ്മന്തവാരാദിവണ്ണനാ

൩൬. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അയം പന വിസേസോ, വചീകമ്മന്തവാരേ താവ അപരിസുദ്ധവചീകമ്മന്താതി അപരിസുദ്ധേന മുസാവാദാദിനാ വചീകമ്മന്തേന സമന്നാഗതാ. തേ കഥം ഭയഭേരവം അവ്ഹായന്തി? തേ മുസാവാദേന പരസ്സ അത്ഥം ഭഞ്ജിത്വാ, പിസുണവാചായ മിത്തഭേദം കത്വാ ഫരുസവാചായ പരേസം പരിസമജ്ഝേ മമ്മാനി തുദിത്വാ നിരത്ഥകവാചായ പരസത്താനം കമ്മന്തേ നാസേത്വാ ‘‘മയം അയുത്തമകമ്ഹാ, സചേ നോ തേ ജാനേയ്യും, യേസം അപരജ്ഝിമ്ഹാ, ഇദാനി അനുബന്ധിത്വാ അനയബ്യസനം പാപേയ്യു’’ന്തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗച്ഛന്തരേ വാ ഗുമ്ബന്തരേ വാ നിസീദന്തി. തേ ‘‘അപ്പമത്തകമ്പി തിണസദ്ദം വാ പണ്ണസദ്ദം വാ സുത്വാ ഇദാനിമ്ഹാ നട്ഠാ’’തി തസന്തി വിത്തസന്തി ആഗന്ത്വാ പരേഹി പരിവാരിതാ വിയ ബദ്ധാ വധിതാ വിയ ച ഹോന്തി. ഏവം തം ഭയഭേരവം അത്തനി സമാരോപനട്ഠേന അവ്ഹായന്തി, പക്കോസന്തി.

മനോകമ്മന്തവാരേ അപരിസുദ്ധമനോകമ്മന്താതി അപരിസുദ്ധേന അഭിജ്ഝാദിനാ മനോകമ്മന്തേന സമന്നാഗതാ. തേ കഥം ഭയഭേരവം അവ്ഹായന്തി? തേ പരേസം രക്ഖിതഗോപിതേസു ഭണ്ഡേസു അഭിജ്ഝാവിസമലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ പരസ്സ കുജ്ഝിത്വാ പരസത്തേ മിച്ഛാദസ്സനം ഗാഹാപേത്വാ മയം അയുത്തമകമ്ഹാ…പേ… അത്തനി സമാരോപനട്ഠേന അവ്ഹായന്തി പക്കോസന്തി.

ആജീവവാരേ അപരിസുദ്ധാജീവാതി അപരിസുദ്ധേന വേജ്ജകമ്മദൂതകമ്മവഡ്ഢിപയോഗാദിനാ ഏകവീസതിഅനേസനഭേദേന ആജീവേന സമന്നാഗതാ. തേ കഥം ഭയഭേരവം അവ്ഹായന്തി? തേ ഏവം ജീവികം കപ്പേത്വാ സുണന്തി – ‘‘സാസനസോധകാ കിര തേപിടകാ ഭിക്ഖൂ സാസനം സോധേതും നിക്ഖന്താ, അജ്ജ വാ സ്വേ വാ ഇധാഗമിസ്സന്തീ’’തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗച്ഛന്തരേ വാ…പേ… തസന്തി വിത്തസന്തി. തേ ഹി ആഗന്ത്വാ പരിവാരേത്വാ ഗഹിതാ വിയ ഓദാതവത്ഥനിവാസിതാ വിയ ച ഹോന്തീതി. സേസം താദിസമേവ.

൩൭. ഇതോ പരം അഭിജ്ഝാലൂതിആദീസു കിഞ്ചാപി അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാ മനോകമ്മന്തേന സങ്ഗഹിതാ തഥാപി നീവരണവസേന പുന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ അഭിജ്ഝാലൂതി പരഭണ്ഡാദിഅഭിജ്ഝായനസീലാ. കാമേസു തിബ്ബസാരാഗാതി വത്ഥുകാമേസു ബഹലകിലേസരാഗാ, തേ കഥം ഭയഭേരവം അവ്ഹായന്തി? തേ അവവത്ഥിതാരമ്മണാ ഹോന്തി, തേസം അവവത്ഥിതാരമ്മണാനം അരഞ്ഞേ വിഹരന്താനം ദിവാ ദിട്ഠം രത്തിം ഭയഭേരവം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി – ‘‘തേ ആകുലചിത്താ അപ്പമത്തകേനപി തസന്തി വിത്തസന്തി, രജ്ജും വാ ലതം വാ ദിസ്വാ സപ്പസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി, ഖാണും ദിസ്വാ യക്ഖസഞ്ഞിനോ, ഥലം വാ പബ്ബതം വാ ദിസ്വാ ഹത്ഥിസഞ്ഞിനോ സപ്പാദീഹി അനയബ്യസനം ആപാദിതാ വിയ ഹോന്തീ’’തി. സേസം താദിസമേവ.

൩൮. ബ്യാപന്നചിത്താതി പകതിഭാവവിജഹനേന വിപന്നചിത്താ. കിലേസാനുഗതഞ്ഹി ചിത്തം പകതിഭാവം വിജഹതി, പുരാണഭത്തബ്യഞ്ജനം വിയ പൂതികം ഹോതി. പദുട്ഠമനസങ്കപ്പാതി പദുട്ഠചിത്തസങ്കപ്പാ, അഭദ്രകേന പരേസം അനത്ഥജനകേന ചിത്തസങ്കപ്പേന സമന്നാഗതാതി വുത്തം ഹോതി. തേ കഥം ഭയഭേരവം അവ്ഹായന്തി? ഭയഭേരവാവ്ഹായനം ഇതോ പഭുതി അഭിജ്ഝാലുവാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യത്ഥ പന വിസേസോ ഭവിസ്സതി, തത്ഥ വക്ഖാമ. ന ഖോ പനാഹം ബ്യാപന്നചിത്തോതി ഏത്ഥ പന മേത്തചിത്തോ അഹം ഹിതചിത്തോതി ദസ്സേതി, ഈദിസാ ഹി ബോധിസത്താ ഹോന്തി. ഏവം സബ്ബത്ഥ വുത്തദോസപടിപക്ഖവസേന ബോധിസത്തസ്സ ഗുണാ വണ്ണേതബ്ബാ.

൩൯. ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതാതി ചിത്തഗേലഞ്ഞഭൂതേന ഥിനേന സേസനാമകായഗേലഞ്ഞഭൂതേന മിദ്ധേന ച പരിയുട്ഠിതാ, അഭിഭൂതാ ഗഹിതാതി വുത്തം ഹോതി. തേ നിദ്ദാബഹുലാ ഹോന്തി.

൪൦. ഉദ്ധതാതി ഉദ്ധച്ചപകതികാ വിപ്ഫന്ദമാനചിത്താ, ഉദ്ധച്ചേന ഹി ഏകാരമ്മണേ ചിത്തം വിപ്ഫന്ദതി ധജയട്ഠിയം വാതേന പടാകാ വിയ. അവൂപസന്തചിത്താതി അനിബ്ബുതചിത്താ, ഇധ കുക്കുച്ചം ഗഹേതും വട്ടതി.

൪൧. കങ്ഖീ വിചികിച്ഛീതി ഏത്ഥ ഏകമേവിദം പഞ്ചമം നീവരണം. കിം നു ഖോ ഇദന്തി ആരമ്മണം കങ്ഖനതോ കങ്ഖാ, ഇദമേവിദന്തി നിച്ഛേതും അസമത്ഥഭാവതോ വിചികിച്ഛാതി വുച്ചതി, തേന സമന്നാഗതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘കങ്ഖീ വിചികിച്ഛീ’’തി വുത്താ.

൪൨. അത്തുക്കംസനകാ പരവമ്ഭീതി യേ അത്താനം ഉക്കംസേന്തി ഉക്ഖിപന്തി, ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തി, പരഞ്ച വമ്ഭേന്തി ഗരഹന്തി നിന്ദന്തി, നീചേ ഠാനേ ഠപേന്തി, തേസമേതം അധിവചനം. തേ കഥം ഭയഭേരവം അവ്ഹായന്തി? തേ പരേഹി ‘‘അസുകോ ച കിര അസുകോ ച അത്താനം ഉക്കംസേന്തി, അമ്ഹേ ഗരഹന്തി, ദാസേ വിയ കരോന്തി, ഗണ്ഹഥ നേ’’തി അനുബദ്ധാ പലായിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗച്ഛന്തരേ വാ ഗുമ്ബന്തരേ വാതി കായകമ്മന്തസദിസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൪൩. ഛമ്ഭീതി കായഥമ്ഭനലോമഹംസനകരേന ഥമ്ഭേന സമന്നാഗതാ. ഭീരുകജാതികാതി ഭീരുകപകതികാ, ഗാമദാരകാ വിയ ഭയബഹുലാ അസൂരാ കാതരാതി വുത്തം ഹോതി.

൪൪. ലാഭസക്കാരസിലോകന്തി ഏത്ഥ ലബ്ഭതീതി ലാഭോ, ചതുന്നം പച്ചയാനമേതം അധിവചനം. സക്കാരോതി സുന്ദരകാരോ, പച്ചയാ ഏവ ഹി പണീതപണീതാ സുന്ദരസുന്ദരാ ച അഭിസങ്ഖരിത്വാ കതാ സക്കാരാതി വുച്ചന്തി. യാ ച പരേഹി അത്തനോ ഗാരവകിരിയാ പുപ്ഫാദീഹി വാ പൂജാ. സിലോകോതി വണ്ണഭണനം ഏതം, ലാഭഞ്ച സക്കാരഞ്ച സിലോകഞ്ച ലാഭസക്കാരസിലോകം. നികാമയമാനാതി പത്ഥയമാനാ. ഭയഭേരവാവ്ഹായനം അഭിജ്ഝാലുവാരസദിസമേവ. തദത്ഥദീപകം പനേത്ഥ പിയഗാമികവത്ഥും കഥേന്തി –

ഏകോ കിര പിയഗാമികോ നാമ ഭിക്ഖു സമാദിന്നധുതങ്ഗാനം ഭിക്ഖൂനം ലാഭം ദിസ്വാ ‘‘അഹമ്പി ധുതങ്ഗം സമാദിയിത്വാ ലാഭം ഉപ്പാദേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സോസാനികങ്ഗം സമാദായ സുസാനേ വസതി. അഥേകദിവസം ഏകോ കമ്മമുത്തോ ജരഗ്ഗവോ ദിവാ ഗോചരേ ചരിത്വാ രത്തിം തസ്മിം സുസാനേ പുപ്ഫഗുമ്ബേ സീസം കത്വാ രോമന്ഥയമാനോ അട്ഠാസി. പിയഗാമികോ രത്തിം ചങ്കമനാ നിക്ഖന്തോ തസ്സ ഹനുസദ്ദം സുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അദ്ധാ മം ലാഭഗിദ്ധോ ഏസ സുസാനേ വസതീതി ഞത്വാ ദേവരാജാ വിഹേഠേതും ആഗതോ’’തി, സോ ജരഗ്ഗവസ്സ പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘സപ്പുരിസ ദേവരാജ അജ്ജ മേ ഏകരത്തിം ഖമ, സ്വേ പട്ഠായ ന ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി നമസ്സമാനോ സബ്ബരത്തിം യാചന്തോ അട്ഠാസി. തതോ സൂരിയേ ഉട്ഠിതേ തം ദിസ്വാ കത്തരയട്ഠിയാ പഹരിത്വാ പലാപേസി ‘‘സബ്ബരത്തിം മം ഭിംസാപേസീ’’തി.

൪൫. കുസീതാതി കോസജ്ജാനുഗതാ. ഹീനവീരിയാതി ഹീനാ വീരിയേന വിരഹിതാ വിയുത്താ, നിബ്ബീരിയാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ കുസീതാ കായികവീരിയാരമ്ഭവിരഹിതാ ഹോന്തി, ഹീനവീരിയാ ചേതസികവീരിയാരമ്ഭവിരഹിതാ. തേ ആരമ്മണവവത്ഥാനമത്തമ്പി കാതും ന സക്കോന്തി. തേസം അവവത്ഥിതാരമ്മണാനന്തി സബ്ബം പുബ്ബസദിസമേവ.

൪൬. മുട്ഠസ്സതീതി നട്ഠസ്സതീ. അസമ്പജാനാതി പഞ്ഞാരഹിതാ, ഇമസ്സ ച പടിപക്ഖേ ‘‘ഉപട്ഠിതസ്സതീഹമസ്മീ’’തി വചനതോ സതിഭാജനിയമേവേതം. പഞ്ഞാ പനേത്ഥ സതിദുബ്ബല്യദീപനത്ഥം വുത്താ. ദുവിധാ ഹി സതി പഞ്ഞാസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാവിപ്പയുത്താ ച. തത്ഥ പഞ്ഞാസമ്പയുത്താ ബലവതീ, വിപ്പയുത്താ ദുബ്ബലാ, തസ്മാ യദാപി തേസം സതി ഹോതി, തദാപി അസമ്പജാനന്താ മുട്ഠസ്സതീയേവ തേ, ദുബ്ബലായ സതിയാ സതികിച്ചാഭാവതോതി ഏതമത്ഥം ദീപേതും ‘‘അസമ്പജാനാ’’തി വുത്തം. തേ ഏവം മുട്ഠസ്സതീ അസമ്പജാനാ ആരമ്മണവവത്ഥാനമത്തമ്പി കാതും ന സക്കോന്തീതി സബ്ബം പുബ്ബസദിസമേവ.

൪൭. അസമാഹിതാതി ഉപചാരപ്പനാസമാധിവിരഹിതാ. വിബ്ഭന്തചിത്താതി ഉബ്ഭന്തചിത്താ. സമാധിവിരഹേന ലദ്ധോകാസേന ഉദ്ധച്ചേന തേസം സമാധിവിരഹാനം ചിത്തം നാനാരമ്മണേസു പരിബ്ഭമതി, വനമക്കടോ വിയ വനസാഖാസു ഉദ്ധച്ചേന ഏകാരമ്മണേ വിപ്ഫന്ദതി. പുബ്ബേ വുത്തനയേനേന തേ ഏവം അസമാഹിതാ വിബ്ഭന്തചിത്താ ആരമ്മണവവത്ഥാനമത്തമ്പി കാതും ന സക്കോന്തീതി സബ്ബം പുബ്ബസദിസമേവ.

൪൮. ദുപ്പഞ്ഞാതി നിപ്പഞ്ഞാനമേതം അധിവചനം. പഞ്ഞാ പന ദുട്ഠാ നാമ നത്ഥി. ഏളമൂഗാതി ഏലമുഖാ, ഖ-കാരസ്സ ഗ-കാരോ കതോ. ലാലമുഖാതി വുത്തം ഹോതി. ദുപ്പഞ്ഞാനഞ്ഹി കഥേന്താനം ലാലാ മുഖതോ ഗലതി, ലാലാ ച ഏലാതി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘പസ്സേലമൂഗം ഉരഗം ദുജ്ജിവ്ഹ’’ന്തി. തസ്മാ തേ ‘‘ഏളമൂഗാ’’തി വുച്ചന്തി. ‘‘ഏലമുഖാ’’തിപി പാഠോ. ‘‘ഏലമുഗാ’’തി കേചി പഠന്തി, അപരേ ‘‘ഏലമുകാ’’തിപി, സബ്ബത്ഥ ‘‘ഏലമുഖാ’’തി അത്ഥോ. തേ കഥം ഭയഭേരവം അവ്ഹായന്തി? തേ ദുപ്പഞ്ഞാ ഏളമൂഗാ ആരമ്മണവവത്ഥാനമത്തമ്പി കാതും ന സക്കോന്തി. തേസം അവവത്ഥിതാരമ്മണാനം അരഞ്ഞേ വിഹരന്താനം ദിവാ ദിട്ഠം രത്തിം ഭയഭേരവം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി ‘‘തേ ആകുലചിത്താ അപ്പമത്തകേനപി തസന്തി വിത്തസന്തി, രജ്ജും വാ ലതം വാ ദിസ്വാ സപ്പസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി, ഖാണും ദിസ്വാ യക്ഖസഞ്ഞിനോ, ഥലം വാ പബ്ബതം വാ ദിസ്വാ ഹത്ഥിസഞ്ഞിനോ സപ്പാദീഹി അനയവ്യസനം ആപാദിതാ വിയ ഹോന്തീ’’തി. ഏവം തം ഭയഭേരവം അത്തനി സമാരോപനട്ഠേന അവ്ഹായന്തി പക്കോസന്തി. പഞ്ഞാസമ്പന്നോഹമസ്മീതി ഏത്ഥ പഞ്ഞാസമ്പന്നോതി പഞ്ഞായ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ, നോ ച ഖോ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ, ന മഗ്ഗപഞ്ഞായ, അപിച ഖോ പന ഇമേസു സോളസസു ഠാനേസു ആരമ്മണവവത്ഥാനപഞ്ഞായാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തനയമേവാതി.

വചീകമ്മന്തവാരാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സോളസട്ഠാനാരമ്മണപരിഗ്ഗഹോ നിട്ഠിതോ.

ഭയഭേരവസേനാസനാദിവണ്ണനാ

൪൯. തസ്സ മയ്ഹന്തി കോ അനുസന്ധി? ബോധിസത്തോ കിര ഇമാനി സോളസാരമ്മണാനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച ഭയഭേരവം അദിസ്വാ ഭയഭേരവം നാമ ഏവരൂപാസു രത്തീസു ഏവരൂപേ സേനാസനേ ച പഞ്ഞായതി, ഹന്ദ നം തത്ഥാപി ഗവേസിസ്സാമീതി ഭയഭേരവഗവേസനമകാസി, ഏതമത്ഥം ഭഗവാ ഇദാനി ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സേന്തോ തസ്സ മയ്ഹന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യാ താതി ഉഭയമേതം രത്തീനംയേവ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവചനം. അഭിഞ്ഞാതാതി ഏത്ഥ അഭീതി ലക്ഖണത്ഥേ ഉപസഗ്ഗോ. തസ്മാ അഭിഞ്ഞാതാതി ചന്ദപാരിപൂരിയാ ചന്ദപരിക്ഖയേനാതി ഏവമാദീഹി ലക്ഖണേഹി ഞാതാതി വേദിതബ്ബാ. അഭിലക്ഖിതാതി ഏത്ഥ ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ, തസ്മാ അഭിലക്ഖിതാതി ലക്ഖണീയാ ഇച്ചേവ അത്ഥോ, ഉപോസഥസമാദാനധമ്മസ്സവനപൂജാസക്കാരാദികരണത്ഥം ലക്ഖേതബ്ബാ സല്ലക്ഖേതബ്ബാ ഉപലക്ഖേതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി.

ചാതുദ്ദസീതി പക്ഖസ്സ പഠമദിവസതോ പഭുതി ചതുദ്ദസന്നം പൂരണീ ഏകാ രത്തി. ഏവം പഞ്ചദസീ അട്ഠമീ ച. പക്ഖസ്സാതി സുക്കപക്ഖസ്സ കണ്ഹപക്ഖസ്സ ച. ഏതാ തിസ്സോ തിസ്സോ കത്വാ ഛ രത്തിയോ, തസ്മാ സബ്ബത്ഥ പക്ഖവചനം യോജേതബ്ബം ‘‘പക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസീ പക്ഖസ്സ പഞ്ചദസീ പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ’’തി. അഥ പഞ്ചമീ കസ്മാ ന ഗഹിതാതി? അസബ്ബകാലികത്താ. ബുദ്ധേ കിര ഭഗവതി അനുപ്പന്നേപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ അപരിനിബ്ബുതേപി പഞ്ചമീ അനഭിലക്ഖിതായേവ, പരിനിബ്ബുതേ പന ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരാ ചിന്തേസും ‘‘ധമ്മസ്സവനം ചിരേന ഹോതീ’’തി. തതോ സമ്മന്നിത്വാ പഞ്ചമീതി ധമ്മസ്സവനദിവസം ഠപേസും, തതോ പഭുതി സാ അഭിലക്ഖിതാ ജാതാ, ഏവം അസബ്ബകാലികത്താ ഏത്ഥ ന ഗഹിതാതി.

തഥാരൂപാസൂതി തഥാവിധാസു. ആരാമചേതിയാനീതി പുപ്ഫാരാമഫലാരാമാദയോ ആരാമാ ഏവ ആരാമചേതിയാനി. ചിത്തീകതട്ഠേന ഹി ചേതിയാനീതി വുച്ചന്തി, പൂജനീയട്ഠേനാതി വുത്തം ഹോതി. വനചേതിയാനീതി ബലിഹരണവനസണ്ഡസുഭഗവനദേവസാലവനാദീനി വനാനിയേവ വനചേതിയാനി. രുക്ഖചേതിയാനീതി ഗാമനിഗമാദിദ്വാരേസു പൂജനീയരുക്ഖായേവ രുക്ഖചേതിയാനി. ലോകിയാ ഹി ദിബ്ബാധിവത്ഥാതി വാ മഞ്ഞമാനാ തേസുയേവ വാ ദിബ്ബസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ ആരാമവനരുക്ഖേ ചിത്തീകരോന്തി, പൂജേന്തി, തേന തേ സബ്ബേപി ചേതിയാനീതി വുച്ചന്തി. ഭിംസനകാനീതി ഭയജനകാനി, പസ്സതോപി സുണതോപി ഭയം ജനേന്തി. സലോമഹംസാനീതി സഹേവ ലോമഹംസേന വത്തന്തി, പവിസമാനസ്സേവ ലോമഹംസജനനതോ. അപ്പേവ നാമ പസ്സേയ്യന്തി അപി നാമ തം ഭയഭേരവം പസ്സേയ്യമേവ. അപരേന സമയേനാതി, ‘‘ഏതദഹോസി യംനൂനാഹ’’ന്തി ഏവം ചിന്തിതകാലതോ പട്ഠായ അഞ്ഞേന കാലേന.

തത്ഥ ച മേ ബ്രാഹ്മണ വിഹരതോതി തഥാരൂപേസു സേനാസനേസു യം യം മനുസ്സാനം ആയാചനഉപഹാരകരണാരഹം യക്ഖട്ഠാനം പുപ്ഫധൂപമംസരുഹിരവസാമേദപിഹകപപ്ഫാസസുരാമേരയാദീഹി ഓകിണ്ണകിലിന്നധരണിതലം ഏകനിപാതം വിയ യക്ഖരക്ഖസപിസാചാനം, യം ദിവാപി പസ്സന്താനം ഹദയം മഞ്ഞേ ഫലതി, തം ഠാനം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ഥ ച മേ, ബ്രാഹ്മണ, വിഹരതോ’’തി. മഗോ വാ ആഗച്ഛതീതി സിങ്ഗാനി വാ ഖുരാനി വാ കോട്ടേന്തോ ഗോകണ്ണഖഗ്ഗദീപിവരാഹാദിഭേദോ മഗോ വാ ആഗച്ഛതി, സബ്ബചതുപ്പദാനഞ്ഹി ഇധ മഗോതി നാമം. കത്ഥചി പന കാളസിങ്ഗാലോപി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘ഉസഭസ്സേവ തേ ഖന്ധോ, സീഹസ്സേവ വിജമ്ഭിതം;

മഗരാജ നമോ ത്യത്ഥു, അപി കിഞ്ചി ലഭാമസേ’’തി. (ജാ. ൧.൩.൧൩൩);

മോരോ വാ കട്ഠം പാതേതീതി മോരോ വാ സുക്ഖകട്ഠം രുക്ഖതോ ചാലേത്വാ പാതേതി. മോരഗ്ഗഹണേന ച ഇധ സബ്ബപക്ഖിഗ്ഗഹണം അധിപ്പേതം, തേന യോ കോചി പക്ഖീതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ മോരോ വാതി വാ സദ്ദേന അഞ്ഞോ വാ കോചി പക്ഖീതി. ഏസ നയോ പുരിമേ മഗഗ്ഗഹണേപി. വാതോ വാ പണ്ണകസടം ഏരേതീതി വാതോ വാ പണ്ണകചവരം ഘട്ടേതി. ഏതം നൂന തം ഭയഭേരവം ആഗച്ഛതീതി യമേതം ആഗച്ഛതി, തം ഭയഭേരവം നൂനാതി. ഇതോ പഭുതി ച ആരമ്മണമേവ ഭയഭേരവന്തി വേദിതബ്ബം. പരിത്തസ്സ ച അധിമത്തസ്സ ച ഭയസ്സ ആരമ്മണത്താ സുഖാരമ്മണം രൂപം സുഖമിവ. കിം നു ഖോ അഹം അഞ്ഞദത്ഥു ഭയപടികങ്ഖീ വിഹരാമീതി അഹം ഖോ കിം കാരണം ഏകംസേനേവ ഭയം ആകങ്ഖമാനോ ഇച്ഛമാനോ ഹുത്വാ വിഹരാമി.

യഥാഭൂതം യഥാഭൂതസ്സാതി യേന യേന ഇരിയാപഥേന ഭൂതസ്സ ഭവിതസ്സ സതോ വത്തമാനസ്സ സമങ്ഗീഭൂതസ്സ വാ. മേതി മമ സന്തികേ. തഥാഭൂതം തഥാഭൂതോ വാതി തേന തേനേവ ഇരിയാപഥേന ഭൂതോ ഭവിതോ സന്തോ വത്തമാനോ സമങ്ഗീഭൂതോ വാതി അത്ഥോ. സോ ഖോ അഹം…പേ… പടിവിനേമീതി ബോധിസത്തസ്സ കിര ചങ്കമന്തസ്സ തസ്മിം മഗസിങ്ഗഖുരസദ്ദാദിഭേദേ ഭയഭേരവാരമ്മണേ ആഗതേ നേവ മഹാസത്തോ തിട്ഠതി, ന നിസീദതി ന സയതി, അഥ ഖോ ചങ്കമന്തോവ പരിവീമംസന്തോ പരിവിചിനന്തോ ഭയഭേരവം ന പസ്സതി, മഗസിങ്ഗഖുരസദ്ദാദിമത്തമേവ ചേതം ഹോതി, സോ തം ഞത്വാ ഇദം നാമേതം, ന ഭയഭേരവന്തി തതോ തിട്ഠതി വാ നിസീദതി വാ സയതി വാ. ഏതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ ഖോ അഹ’’ന്തിആദിമാഹ. ഏസ നയോ സബ്ബപേയ്യാലേസു. ഇതോ പരഞ്ച ഇരിയാപഥപടിപാടിയാ അവത്വാ ആസന്നപടിപാടിയാ ഇരിയാപഥാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ, ചങ്കമന്തസ്സ ഹി ഭയഭേരവേ ആഗതേ ന ഠിതോ ന നിസിന്നോ ന നിപന്നോ ഠിതസ്സാപി ആഗതേ ന ചങ്കമീതി ഏവം തസ്സ ആസന്നപടിപാടിയാ വുത്താതി.

ഭയഭേരവസേനാസനാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അസമ്മോഹവിഹാരവണ്ണനാ

൫൦. ഏവം ഭിംസനകേസുപി ഠാനേസു അത്തനോ ഭയഭേരവാഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഝായീനം സമ്മോഹട്ഠാനേസു അത്തനോ അസമ്മോഹവിഹാരം ദസ്സേതും സന്തി ഖോ പന, ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ സന്തീതി അത്ഥി സംവിജ്ജന്തി ഉപലബ്ഭന്തി. രത്തിംയേവ സമാനന്തി രത്തിംയേവ സന്തം, ദിവാതി സഞ്ജാനന്തീതി ‘‘ദിവസോ അയ’’ന്തി സഞ്ജാനന്തി. ദിവായേവ സമാനന്തി ദിവസംയേവ സന്തം. രത്തീതി സഞ്ജാനന്തീതി ‘‘രത്തി അയ’’ന്തി സഞ്ജാനന്തി. കസ്മാ പനേതേ ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹോന്തീതി. വുട്ഠാനകോസല്ലാഭാവതോ വാ സകുണരുതതോ വാ. കഥം? ഇധേകച്ചോ ഓദാതകസിണലാഭീ ദിവാ പരികമ്മം കത്വാ ദിവാ സമാപന്നോ ദിവായേവ വുട്ഠഹാമീതി മനസികാരം ഉപ്പാദേതി, നോ ച ഖോ അദ്ധാനപരിച്ഛേദേ കുസലോ ഹോതി. സോ ദിവസം അതിക്കമിത്വാ രത്തിഭാഗേ വുട്ഠാതി. ഓദാതകസിണഫരണവസേന ചസ്സ വിസദം ഹോതി വിഭൂതം സുവിഭൂതം. സോ, ദിവാ വുട്ഠഹാമീതി ഉപ്പാദിതമനസികാരതായ ഓദാതകസിണഫരണവിസദവിഭൂതതായ ച രത്തിംയേവ സമാനം ദിവാതി സഞ്ജാനാതി. ഇധ പനേകച്ചോ നീലകസിണലാഭീ രത്തിം പരികമ്മം കത്വാ രത്തിം സമാപന്നോ രത്തിംയേവ വുട്ഠഹാമീതി മനസികാരം ഉപ്പാദേതി, നോ ച ഖോ അദ്ധാനപരിച്ഛേദേ കുസലോ ഹോതി. സോ രത്തിം അതിക്കമിത്വാ ദിവസഭാഗേ വുട്ഠാതി. നീലകസിണഫരണവസേന ചസ്സ അവിസദം ഹോതി അവിഭൂതം. സോ രത്തിം വുട്ഠഹാമീതി ഉപ്പാദിതമനസികാരതായ നീലകസിണഫരണാവിസദാവിഭൂതതായ ച ദിവായേവ സമാനം രത്തീതി സഞ്ജാനാതി. ഏവം താവ വുട്ഠാനകോസല്ലാഭാവതോ ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി.

സകുണരുതതോ പന ഇധേകച്ചോ അന്തോസേനാസനേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ദിവാ രവനകസകുണാ കാകാദയോ ചന്ദാലോകേന ദിവാതി മഞ്ഞമാനാ രത്തിം രവന്തി, അഞ്ഞേഹി വാ കാരണേഹി. സോ തേസം സദ്ദം സുത്വാ രത്തിംയേവ സമാനം ദിവാതി സഞ്ജാനാതി. ഇധ പനേകച്ചോ പബ്ബതന്തരേ ഗമ്ഭീരായ ഘനവനപ്പടിച്ഛന്നായ ഗിരിഗുഹായ സത്താഹവദ്ദലികായ വത്തമാനായ അന്തരഹിതസൂരിയാലോകേ കാലേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ രത്തിം രവനകസകുണാ ഉലൂകാദയോ മജ്ഝന്ഹികസമയേപി തത്ഥ തത്ഥ സമന്ധകാരേ നിലീനാ രത്തിസഞ്ഞായ വാ അഞ്ഞേഹി വാ കാരണേഹി രവന്തി. സോ തേസം സദ്ദം സുത്വാ ദിവായേവ സമാനം രത്തീതി സഞ്ജാനാതി. ഏവം സകുണരുതതോ ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹോന്തീതി. ഇദമഹന്തി ഇദം അഹം ഏവം സഞ്ജാനനം. സമ്മോഹവിഹാരസ്മിം വദാമീതി സമ്മോഹവിഹാരപരിയാപന്നം അന്തോഗധം, സമ്മോഹവിഹാരാനം അഞ്ഞതരം വദാമീതി വുത്തം ഹോതി.

അഹം ഖോ പന ബ്രാഹ്മണ…പേ… സഞ്ജാനാമീതി പാകടോ ബോധിസത്തസ്സ രത്തിന്ദിവപരിച്ഛേദോ സത്താഹവദ്ദലേപി ചന്ദിമസൂരിയേസു അദിസ്സമാനേസുപി ജാനാതിയേവ ‘‘ഏത്തകം പുരേഭത്തകാലോ ഗതോ, ഏത്തകം പച്ഛാഭത്തകാലോ, ഏത്തകം പഠമയാമോ, ഏത്തകം മജ്ഝിമയാമോ, ഏത്തകം പച്ഛിമയാമോ’’തി, തസ്മാ ഏവമാഹ. അനച്ഛരിയഞ്ചേതം യം പൂരിതപാരമീ ബോധിസത്തോ ഏവം ജാനാതി. പദേസഞാണേ ഠിതാനം സാവകാനമ്പി ഹി രത്തിന്ദിവപരിച്ഛേദോ പാകടോ ഹോതി.

കല്യാണിയമഹാവിഹാരേ കിര ഗോദത്തത്ഥേരോ ദ്വങ്ഗുലകാലേ ഭത്തം ഗഹേത്വാ അങ്ഗുലകാലേ ഭുഞ്ജതി. സൂരിയേ അദിസ്സമാനേപി പാതോയേവ സേനാസനം പവിസിത്വാ തായ വേലായ നിക്ഖമതി. ഏകദിവസം ആരാമികാ ‘‘സ്വേ ഥേരസ്സ നിക്ഖമനകാലേ പസ്സാമാ’’തി ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ കാലത്ഥമ്ഭമൂലേ നിസീദിംസു. ഥേരോ ദ്വങ്ഗുലകാലേയേവ നിക്ഖമതി. തതോ പഭുതി കിര സൂരിയേ അദിസ്സമാനേപി ഥേരസ്സ നിക്ഖമനസഞ്ഞായ ഏവ ഭേരിം ആകോടേന്തി.

അജഗരവിഹാരേപി കാളദേവത്ഥേരോ അന്തോവസ്സേ യാമഗണ്ഡികം പഹരതി, ആചിണ്ണമേതം ഥേരസ്സ. ന ച യാമയന്തനാളികം പയോജേതി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ പയോജേന്തി. അഥ നിക്ഖന്തേ പഠമേ യാമേ ഥേരേ മുഗ്ഗരം ഗഹേത്വാ ഠിതമത്തേയേവ ഏകം ദ്വേ വാരേ പഹരന്തേയേവ വാ യാമയന്തം പതതി, ഏവം തീസു യാമേസു സമണധമ്മം കത്വാ ഥേരോ പാതോയേവ ഗാമം പവിസിത്വാ പിണ്ഡപാതം ആദായ വിഹാരം ആഗന്ത്വാ ഭോജനവേലായ പത്തം ഗഹേത്വാ ദിവാ വിഹാരട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സമണധമ്മം കരോതി. ഭിക്ഖൂ കാലത്ഥമ്ഭം ദിസ്വാ ഥേരസ്സ അദിസ്വാ ആഗമനത്ഥായ പേസേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഥേരം ദിവാ വിഹാരട്ഠാനാ നിക്ഖമന്തമേവ വാ അന്തരാമഗ്ഗേ വാ പസ്സതി. ഏവം പദേസഞാണേ ഠിതാനം സാവകാനമ്പി രത്തിന്ദിവപരിച്ഛേദോ പാകടോ ഹോതി, കിമങ്ഗം പന ബോധിസത്താനന്തി.

യം ഖോ തം ബ്രാഹ്മണ…പേ… വദേയ്യാതി ഏത്ഥ പന ‘‘യം ഖോ തം, ബ്രാഹ്മണ, അസമ്മോഹധമ്മോ സത്തോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ…പേ… സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി വചനം വദമാനോ കോചി സമ്മാ വദേയ്യ, സമ്മാ വദമാനോ സിയാ, ന വിതഥവാദീ അസ്സ. മമേവ തം വചനം വദമാനോ സമ്മാ വദേയ്യ, സമ്മാ വദമാനോ സിയാ, ന വിതഥവാദീ അസ്സാതി ഏവം പദസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ അസമ്മോഹധമ്മോതി അസമ്മോഹസഭാവോ. ലോകേതി മനുസ്സലോകേ. ബഹുജനഹിതായാതി ബഹുജനസ്സ ഹിതത്ഥായ, പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഹിതൂപദേസകോതി. ബഹുജനസുഖായാതി ബഹുജനസ്സ സുഖത്ഥായ, ചാഗസമ്പത്തിയാ ഉപകരണസുഖസ്സ ദായകോതി. ലോകാനുകമ്പായാതി ലോകസ്സ അനുകമ്പത്ഥായ, മേത്താകരുണാസമ്പത്തിയാ മാതാപിതരോ വിയ ലോകസ്സ രക്ഖിതാ ഗോപയിതാതി. അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി ഇധ ദേവമനുസ്സഗ്ഗഹണേന ച ഭബ്ബപുഗ്ഗലവേനേയ്യസത്തേയേവ ഗഹേത്വാ തേസം നിബ്ബാനമഗ്ഗഫലാധിഗമായ അത്തനോ ഉപ്പത്തിം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബോ. അത്ഥായാതി ഹി വുത്തേ പരമത്ഥത്ഥായ നിബ്ബാനായാതി വുത്തം ഹോതി. ഹിതായാതി വുത്തേ തം സമ്പാപകമഗ്ഗത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി, നിബ്ബാനസമ്പാപകമഗ്ഗതോ ഹി ഉത്തരി ഹിതം നാമ നത്ഥി. സുഖായാതി വുത്തേ ഫലസമാപത്തിസുഖത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി, തതോ ഉത്തരി സുഖാഭാവതോ. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൫; അ. നി. ൫.൨൭; വിഭ. ൮൦൪).

അസമ്മോഹവിഹാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുബ്ബഭാഗപടിപദാദിവണ്ണനാ

൫൧. ഏവം ഭഗവാ ബുദ്ധഗുണപടിലാഭാവസാനം അത്തനോ അസമ്മോഹവിഹാരം ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യായ പടിപദായ തം കോടിപ്പത്തം അസമ്മോഹവിഹാരം അധിഗതോ, തം പുബ്ബഭാഗതോ പഭുതി ദസ്സേതും ആരദ്ധം ഖോ പന മേ ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ.

കേചി പനാഹു ‘‘ഇമം അസമ്മോഹവിഹാരം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചിത്തമേവം ഉപ്പന്നം ‘കായ നു ഖോ പടിപദായ ഇമം പത്തോ’തി, തസ്സ ചിത്തമഞ്ഞായ ഇമായാഹം പടിപദായ ഇമം ഉത്തമം അസമ്മോഹവിഹാരം പത്തോതി ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹാ’’തി.

തത്ഥ ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, ബ്രാഹ്മണ, വീരിയം അഹോസീതി, ബ്രാഹ്മണ, ന മയാ അയം ഉത്തമോ അസമ്മോഹവിഹാരോ കുസീതേന മുട്ഠസ്സതിനാ സാരദ്ധകായേന വിക്ഖിത്തചിത്തേന വാ അധിഗതോ, അപിച ഖോ തദധിഗമായ ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം അഹോസി, ബോധിമണ്ഡേ നിസിന്നേന മയാ ചതുരങ്ഗവീരിയം ആരദ്ധം അഹോസി, പഗ്ഗഹിതം അസിഥിലപ്പവത്തിതന്തി വുത്തം ഹോതി. ആരദ്ധത്തായേവ ച മേതം അസല്ലീനം അഹോസി.

ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാതി ന കേവലഞ്ച വീരിയമേവ, സതിപി മേ ആരമ്മണാഭിമുഖീഭാവേന ഉപട്ഠിതാ അഹോസി. ഉപട്ഠിതത്തായേവ ച അസമ്മുട്ഠാ. പസ്സദ്ധോ കായോതി കായചിത്തപ്പസ്സദ്ധിസമ്ഭവേന കായോപി മേ പസ്സദ്ധോ അഹോസി. തത്ഥ യസ്മാ നാമകായേ പസ്സദ്ധേ രൂപകായോപി പസ്സദ്ധോയേവ ഹോതി, തസ്മാ നാമകായോ രൂപകായോതി അവിസേസേത്വാവ പസ്സദ്ധോ കായോതി വുത്തം. അസാരദ്ധോതി സോ ച ഖോ പസ്സദ്ധത്തായേവ അസാരദ്ധോ, വിഗതദരഥോതി വുത്തം ഹോതി. സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗന്തി ചിത്തമ്പി മേ സമ്മാ ആഹിതം സുട്ഠു ഠപിതം അപ്പിതം വിയ അഹോസി. സമാഹിതത്താ ഏവ ച ഏകഗ്ഗം അചലം നിപ്ഫന്ദനന്തി, ഏത്താവതാ ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ കഥിതാ ഹോതി.

ഇദാനി ഇമായ പടിപദായ അധിഗതം പഠമജ്ഝാനം ആദിം കത്വാ വിജ്ജാത്തയപരിയോസാനം വിസേസം ദസ്സേന്തോ സോ ഖോ അഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിന്തി ഏത്ഥ താവ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പഥവീകസിണകഥായം വുത്തം. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി ആഗതം, ഇധ ‘‘വിഹാസി’’ന്തി, അയമേവ വിസേസോ. കിം കത്വാ പന ഭഗവാ ഇമാനി ഝാനാനി ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസീതി, കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ. കതരം? ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം.

ഇമാനി ച പന ചത്താരി ഝാനാനി കേസഞ്ചി ചിത്തേകഗ്ഗതത്ഥാനി ഹോന്തി, കേസഞ്ചി വിപസ്സനാപാദകാനി, കേസഞ്ചി അഭിഞ്ഞാപാദകാനി, കേസഞ്ചി നിരോധപാദകാനി, കേസഞ്ചി ഭവോക്കമനത്ഥാനി. തത്ഥ ഖീണാസവാനം ചിത്തേകഗ്ഗതത്ഥാനി ഹോന്തി. തേ ഹി സമാപജ്ജിത്വാ ഏകഗ്ഗചിത്താ സുഖം ദിവസം വിഹരിസ്സാമാതി ഇച്ചേവം കസിണപരികമ്മം കത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേന്തി. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സമാഹിതേന ചിത്തേന വിപസ്സിസ്സാമാതി നിബ്ബത്തേന്താനം വിപസ്സനാപാദകാനി ഹോന്തി. യേ പന അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൮; പടി. മ. ൧.൧൦൨) വുത്തനയാ അഭിഞ്ഞായോ പത്ഥേന്താ നിബ്ബത്തേന്തി, തേസം അഭിഞ്ഞാപാദകാനി ഹോന്തി. യേ പന അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ സത്താഹം അചിത്താ ഹുത്വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിരോധം നിബ്ബാനം പത്വാ സുഖം വിഹരിസ്സാമാതി നിബ്ബത്തേന്തി, തേസം നിരോധപാദകാനി ഹോന്തി. യേ പന അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനാ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സാമാതി നിബ്ബത്തേന്തി, തേസം ഭവോക്കമനത്ഥാനി ഹോന്തി.

ഭഗവതാ പനിദം ചതുത്ഥജ്ഝാനം ബോധിരുക്ഖമൂലേ നിബ്ബത്തിതം, തം തസ്സ വിപസ്സനാപാദകഞ്ചേവ അഹോസി അഭിഞ്ഞാപാദകഞ്ച സബ്ബകിച്ചസാധകഞ്ച, സബ്ബലോകിയലോകുത്തരഗുണദായകന്തി വേദിതബ്ബം.

പുബ്ബഭാഗപടിപദാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുബ്ബേനിവാസകഥാവണ്ണനാ

൫൨. യേസഞ്ച ഗുണാനം ദായകം അഹോസി, തേസം ഏകദേസം ദസ്സേന്തോ സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദ്വിന്നം വിജ്ജാനം അനുപദവണ്ണനാ ചേവ ഭാവനാനയോ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതോ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ…പേ… അഭിനിന്നാമേതീ’’തി വുത്തം, ഇധ ‘‘അഭിനിന്നാമേസി’’ന്തി. അയം ഖോ മേ ബ്രാഹ്മണാതി അയഞ്ച അപ്പനാവാരോ തത്ഥ അനാഗതോതി അയമേവ വിസേസോ. തത്ഥ സോതി സോ അഹം. അഭിനിന്നാമേസിന്തി അഭിനീഹരിം. അഭിനിന്നാമേസിന്തി ച വചനതോ സോതി ഏത്ഥ സോ അഹന്തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

യസ്മാ ചിദം ഭഗവതോ വസേന പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം ആഗതം, തസ്മാ ‘‘സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’’തി ഏത്ഥ ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ഹി സോ തതോ ചുതോതി പടിനിവത്തന്തസ്സ പച്ചവേക്ഖണം. തസ്മാ ഇധൂപപന്നോതി ഇമിസ്സാ ഇധൂപപത്തിയാ അനന്തരം. അമുത്ര ഉദപാദിന്തി തുസിതഭവനം സന്ധായാഹാതി വേദിതബ്ബോ. തത്രാപാസിം ഏവംനാമോതി തത്രാപി തുസിതഭവനേ സേതകേതു നാമ ദേവപുത്തോ അഹോസിം. ഏവംഗോത്തോതി താഹി ദേവതാഹി സദ്ധിം ഏകഗോത്തോ. ഏവംവണ്ണോതി സുവണ്ണവണ്ണോ. ഏവമാഹാരോതി ദിബ്ബസുധാഹാരോ. ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീതി ഏവം ദിബ്ബസുഖപടിസംവേദീ. ദുക്ഖം പന സങ്ഖാരദുക്ഖമത്തമേവ. ഏവമായുപരിയന്തോതി ഏവം സത്തപഞ്ഞാസവസ്സകോടിസട്ഠിവസ്സസതസഹസ്സായുപരിയന്തോ. സോ തതോ ചുതോതി സോ അഹം തതോ തുസിതഭവനതോ ചുതോ. ഇധൂപപന്നോതി ഇധ മഹാമായായ ദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ.

അയം ഖോ മേ ബ്രാഹ്മണാതിആദീസു മേതി മയാ. വിജ്ജാതി വിദിതകരണട്ഠേന വിജ്ജാ. കിം വിദിതം കരോതി? പുബ്ബേനിവാസം. അവിജ്ജാതി തസ്സേവ പുബ്ബേനിവാസസ്സ അവിദിതകരണട്ഠേന തപ്പടിച്ഛാദകോ മോഹോ വുച്ചതി. തമോതി സ്വേവ മോഹോ പടിച്ഛാദകട്ഠേന ‘‘തമോ’’തി വുച്ചതി. ആലോകോതി സായേവ വിജ്ജാ ഓഭാസകരണട്ഠേന ‘‘ആലോകോ’’തി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച വിജ്ജാ അധിഗതാതി അയം അത്ഥോ, സേസം പസംസാവചനം. യോജനാ പനേത്ഥ അയം ഖോ മേ വിജ്ജാ അധിഗതാ, തസ്സ മേ അധിഗതവിജ്ജസ്സ അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിനട്ഠാതി അത്ഥോ. കസ്മാ? യസ്മാ വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ. ഏസ നയോ ഇതരസ്മിമ്പി പദദ്വയേ.

യഥാ തന്തി ഏത്ഥ യഥാതി ഓപമ്മേ. തന്തി നിപാതോ. സതിയാ അവിപ്പവാസേന അപ്പമത്തസ്സ. വീരിയാതാപേന ആതാപിനോ. കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതായ പഹിതത്തസ്സ, പേസിതത്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘യഥാ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിജ്ജാ വിഹഞ്ഞേയ്യ, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. തമോ വിഹഞ്ഞേയ്യ, ആലോകോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. ഏവമേവ മമ അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ. തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ. ഏതസ്സ മേ പധാനാനുയോഗസ്സ അനുരൂപമേവ ഫലം ലദ്ധ’’ന്തി.

പുബ്ബേനിവാസകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാവണ്ണനാ

൫൩. ചുതൂപപാതകഥായം യസ്മാ ഇധ ഭഗവതോ വസേന പാളി ആഗതാ, തസ്മാ ‘‘പസ്സാമി പജാനാമീ’’തി വുത്തം, അയം വിസേസോ. സേസം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തസദിസമേവ.

ഏത്ഥ പന വിജ്ജാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിപടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. സേസം വുത്തനയമേവാതി. യസ്മാ ച പൂരിതപാരമീനം മഹാസത്താനം പരികമ്മകിച്ചം നാമ നത്ഥി. തേ ഹി ചിത്തേ അഭിനിന്നാമിതമത്തേയേവ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തി, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ സത്തേ പസ്സന്തി. തസ്മാ യോ തത്ഥ പരികമ്മം ആദിം കത്വാ ഭാവനാനയോ വുത്തോ, ന തേന ഇധ അത്ഥോതി.

ദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആസവക്ഖയഞാണകഥാവണ്ണനാ

൫൪. തതിയവിജ്ജായ സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതി വിപസ്സനാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തം വേദിതബ്ബം. ആസവാനം ഖയഞാണായാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണത്ഥായ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി ആസവവിനാസനതോ ആസവാനം ഖയോതി വുച്ചതി, തത്ര ചേതം ഞാണം, തപ്പരിയാപന്നത്താതി. ചിത്തം അഭിനിന്നാമേസിന്തി വിപസ്സനാചിത്തം അഭിനീഹരിം. സോ ഇദം ദുക്ഖന്തി ഏവമാദീസു ‘‘ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി സബ്ബമ്പി ദുക്ഖസച്ചം സരസലക്ഖണപടിവേധേന യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം ജാനിം പടിവിജ്ഝിം. തസ്സ ച ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തികം തണ്ഹം അയം ദുക്ഖസമുദയോതി. തദുഭയമ്പി യം ഠാനം പത്വാ നിരുജ്ഝതി, തം തേസം അപ്പവത്തിം നിബ്ബാനം അയം ദുക്ഖനിരോധോതി. തസ്സ സമ്പാപകം അരിയമഗ്ഗം അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി സരസലക്ഖണപടിവേധേന യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം ജാനിം പടിവിജ്ഝിന്തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം സരൂപതോ സച്ചാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കിലേസവസേന പരിയായതോ ദസ്സേന്തോ ഇമേ ആസവാതിആദിമാഹ. തസ്സ മേ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോതി തസ്സ മയ്ഹം ഏവം ജാനന്തസ്സ ഏവം പസ്സന്തസ്സ. സഹ വിപസ്സനായ കോടിപ്പത്തം മഗ്ഗം കഥേതി. കാമാസവാതി കാമാസവതോ. വിമുച്ചിത്ഥാതി ഇമിനാ ഫലക്ഖണം ദസ്സേതി, മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഫലക്ഖണേ വിമുത്തം ഹോതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണന്തി ഇമിനാ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ദസ്സേതി. ഖീണാ ജാതീതിആദീഹി തസ്സ ഭൂമിം, തേന ഹി ഞാണേന ഭഗവാ പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തിആദീനി അബ്ഭഞ്ഞാസി. കതമാ പന ഭഗവതോ ജാതി ഖീണാ, കഥഞ്ച നം അബ്ഭഞ്ഞാസീതി? ന താവസ്സ അതീതാ ജാതി ഖീണാ, പുബ്ബേവ ഖീണത്താ, ന അനാഗതാ, അനാഗതേ വായാമാഭാവതോ, ന പച്ചുപ്പന്നാ, വിജ്ജമാനത്താ. യാ പന മഗ്ഗസ്സ അഭാവിതത്താ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസു ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധഭേദാ ജാതി, സാ മഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന ഖീണാ, തം സോ മഗ്ഗഭാവനായ പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘കിലേസാഭാവേ വിജ്ജമാനമ്പി കമ്മം ആയതിം അപ്പടിസന്ധികം ഹോതീ’’തി ജാനന്തോ അബ്ഭഞ്ഞാസി.

വുസിതന്തി വുത്ഥം പരിവുത്ഥം, കതം ചരിതം നിട്ഠിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം, പുഥുജ്ജനകല്യാണകേന ഹി സദ്ധിം സത്തസേക്ഖാ ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസന്തി നാമ, ഖീണാസവോ വുത്ഥവാസോ. തസ്മാ ഭഗവാ അത്തനോ ബ്രഹ്മചരിയവാസം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. കതം കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാവസേന സോളസവിധമ്പി കിച്ചം നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. പുഥുജ്ജനകല്യാണകാദയോ ഹി തം കിച്ചം കരോന്തി, ഖീണാസവോ കതകരണീയോ. തസ്മാ ഭഗവാ അത്തനോ കരണീയം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘കതം കരണീയ’’ന്തി അബ്ഭഞ്ഞാസി.

നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി ഇദാനി പുന ഇത്ഥഭാവായ ഏവംസോളസകിച്ചഭാവായ, കിലേസക്ഖയായ വാ മഗ്ഗഭാവനാകിച്ചം മേ നത്ഥീതി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഥ വാ ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥഭാവതോ ഇമസ്മാ ഏവംപകാരാ ഇദാനി വത്തമാനക്ഖന്ധസന്താനാ അപരം ഖന്ധസന്താനം മയ്ഹം നത്ഥി. ഇമേ പന പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ തിട്ഠന്തി ഛിന്നമൂലകാ രുക്ഖാ വിയ. തേ ചരിമകവിഞ്ഞാണനിരോധേന അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ നിബ്ബായിസ്സന്തീതി അബ്ഭഞ്ഞാസി.

ഇദാനി ഏവം പച്ചവേക്ഖണഞാണപരിഗ്ഗഹിതം ആസവാനം ഖയഞാണാധിഗമം ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സേന്തോ, അയം ഖോ മേ ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി ചതുസച്ചപടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. സേസം വുത്തനയമേവ. ഏത്താവതാ ച പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതംസഞാണം, ദിബ്ബചക്ഖുനാ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസഞാണം, ആസവക്ഖയേന സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണന്തി ഏവം തീഹി വിജ്ജാഹി സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ സങ്ഗഹേത്വാ പകാസേന്തോ അത്തനോ അസമ്മോഹവിഹാരം ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സേസി.

ആസവക്ഖയഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അരഞ്ഞവാസകാരണവണ്ണനാ

൫൫. ഏവം വുത്തേ കിര ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിജാനാതി, അജ്ജാപി ച അരഞ്ഞവാസം ന വിജഹതി, അത്ഥി നു ഖ്വസ്സ അഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി കരണീയ’’ന്തി. അഥസ്സ ഭഗവാ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഇമിനാ അജ്ഝാസയാനുസന്ധിനാ, സിയാ ഖോ പന തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സിയാ ഖോ പന തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഏവമസ്സാതി, ബ്രാഹ്മണ, കദാചി തുയ്ഹം ഏവം ഭവേയ്യ. ന ഖോ പനേതം ബ്രാഹ്മണ ഏവം ദട്ഠബ്ബന്തി ഏതം ഖോ പന, ബ്രാഹ്മണ, തയാ മയ്ഹം പന്തസേനാസനപടിസേവനം അവീതരാഗാദിതായാതി ഏവം ന ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പന്തസേനാസനപടിസേവനേ അകാരണം പടിക്ഖിപിത്വാ കാരണം ദസ്സേന്തോ ദ്വേ ഖോ അഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്ഥോയേവ അത്ഥവസോ. തസ്മാ ദ്വേ ഖോ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, അത്ഥവസേതി അഹം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദ്വേ അത്ഥേ ദ്വേ കാരണാനി സമ്പസ്സമാനോതി വുത്തം ഹോതി. അത്തനോ ച ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ഏത്ഥ ദിട്ഠധമ്മോ നാമ അയം പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോ. സുഖവിഹാരോ നാമ ചതുന്നമ്പി ഇരിയാപഥവിഹാരാനം ഫാസുതാ, ഏകകസ്സ ഹി അരഞ്ഞേ അന്തമസോ ഉച്ചാരപസ്സാവകിച്ചം ഉപാദായ സബ്ബേവ ഇരിയാപഥാ ഫാസുകാ ഹോന്തി, തസ്മാ ദിട്ഠധമ്മസ്സ സുഖവിഹാരന്തി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ഛിമഞ്ച ജനതം അനുകമ്പമാനോതി കഥം അരഞ്ഞവാസേന പച്ഛിമാ ജനതാ അനുകമ്പിതാ ഹോതി? സദ്ധാപബ്ബജിതാ ഹി കുലപുത്താ ഭഗവതോ അരഞ്ഞവാസം ദിസ്വാ ഭഗവാപി നാമ അരഞ്ഞസേനാസനാനി ന മുഞ്ചതി, യസ്സ നേവത്ഥി പരിഞ്ഞാതബ്ബം ന പഹാതബ്ബം ന ഭാവേതബ്ബം ന സച്ഛികാതബ്ബം, കിമങ്ഗം പന മയന്തി ചിന്തേത്വാ തത്ഥ വസിതബ്ബമേവ മഞ്ഞിസ്സന്തി. ഏവം ഖിപ്പമേവ ദുക്ഖസ്സന്തകരാ ഭവിസ്സന്തി. ഏവം പച്ഛിമാ ജനതാ അനുകമ്പിതാ ഹോതി. ഏതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പച്ഛിമഞ്ച ജനതം അനുകമ്പമാനോ’’തി.

അരഞ്ഞവാസകാരണവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദേസനാനുമോദനാവണ്ണനാ

൫൬. തം സുത്വാ അത്തമനോ ബ്രാഹ്മണോ അനുകമ്പിതരൂപാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനുകമ്പിതരൂപാതി അനുകമ്പിതജാതികാ അനുകമ്പിതസഭാവാ. ജനതാതി ജനസമൂഹോ. യഥാ തം അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി യഥാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുകമ്പേയ്യ, തഥേവ അനുകമ്പിതരൂപാതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ പുന തം ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം അബ്ഭനുമോദമാനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമാതി. തത്ഥായം അഭിക്കന്തസദ്ദോ ഖയസുന്ദരാഭിരൂപഅബ്ഭനുമോദനേസു ദിസ്സതി. ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൮൩; അ. നി. ൮.൨൦) ഹി ഖയേ ദിസ്സതി. ‘‘അയം ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൦൦) സുന്ദരേ.

‘‘കോ മേ വന്ദതി പാദാനി, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാ’’തി. –

ആദീസു (വി. വ. ൮൫൭) അഭിരൂപേ. ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൫൦; പാരാ. ൧൫) അബ്ഭനുമോദനേ. ഇധാപി അബ്ഭനുമോദനേയേവ. യസ്മാ ച അബ്ഭനുമോദനേ, തസ്മാ സാധു സാധു ഭോ, ഗോതമാതി വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഭയേ കോധേ പസംസായം, തുരിതേ കോതൂഹലച്ഛരേ;

ഹാസേ സോകേ പസാദേ ച, കരേ ആമേഡിതം ബുധോ’’തി. –

ഇമിനാ ച ലക്ഖണേന ഇധ പസാദവസേന പസംസാവസേന ചായം ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ അഭിക്കന്തന്തി അഭികന്തം. അതിഇട്ഠം അതിമനാപം, അതിസുന്ദരന്തി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ ഏകേന അഭിക്കന്തസദ്ദേന ദേസനം ഥോമേതി, ഏകേന അത്തനോ പസാദം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, യദിദം ഭോതോ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനാ, അഭിക്കന്തം യദിദം ഭോതോ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനം ആഗമ്മ മമ പസാദോതി. ഭഗവതോയേവ വാ വചനം ദ്വേ ദ്വേ അത്ഥേ സന്ധായ ഥോമേതി – ഭോതോ ഗോതമസ്സ വചനം അഭിക്കന്തം ദോസനാസനതോ, അഭിക്കന്തം ഗുണാധിഗമനതോ, തഥാ സദ്ധാജനനതോ, പഞ്ഞാജനനതോ, സാത്ഥതോ, സബ്യഞ്ജനതോ, ഉത്താനപദതോ, ഗമ്ഭീരത്ഥതോ, കണ്ണസുഖതോ, ഹദയങ്ഗമതോ, അനത്തുക്കംസനതോ, അപരവമ്ഭനതോ, കരുണാസീതലതോ, പഞ്ഞാവദാതതോ, ആപാഥരമണീയതോ, വിമദ്ദക്ഖമതോ, സുയ്യമാനസുഖതോ, വീമംസീയമാനഹിതതോതി ഏവമാദീഹി യോജേതബ്ബം.

തതോ പരമ്പി ചതൂഹി ഉപമാഹി ദേസനംയേവ ഥോമേതി. തത്ഥ നിക്കുജ്ജിതന്തി അധോമുഖഠപിതം, ഹേട്ഠാമുഖജാതം വാ. ഉക്കുജ്ജേയ്യാതി ഉപരി മുഖം കരേയ്യ. പടിച്ഛന്നന്തി തിണപണ്ണാദിച്ഛാദിതം. വിവരേയ്യാതി ഉഗ്ഘാടേയ്യ. മൂള്ഹസ്സാതി ദിസാമൂള്ഹസ്സ. മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യാതി ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏസ മഗ്ഗോ’’തി വദേയ്യ. അന്ധകാരേതി കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീഅഡ്ഢരത്തഘനവനസണ്ഡമേഘപടലേഹി ചതുരങ്ഗേ തമേ, അയം താവ അനുത്താനപദത്ഥോ.

അയം പന അധിപ്പായയോജനാ – യഥാ കോചി നിക്കുജ്ജിതം ഉക്കുജ്ജേയ്യ, ഏവം സദ്ധമ്മവിമുഖം അസദ്ധമ്മേ പതിതം മം അസദ്ധമ്മാ വുട്ഠാപേന്തേന, യഥാ പടിച്ഛന്നം വിവരേയ്യ. ഏവം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനതോ പഭുതി മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹനപടിച്ഛന്നം സാസനം വിവരന്തേന, യഥാ മൂള്ഹസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവം കുമ്മഗ്ഗമിച്ഛാമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ മേ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം ആചിക്ഖന്തേന, യഥാ അന്ധകാരേ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ഏവം മോഹന്ധകാരേ നിമുഗ്ഗസ്സ മേ ബുദ്ധാദിരതനരൂപാനി അപസ്സതോ തപ്പടിച്ഛാദകമോഹന്ധകാരവിദ്ധംസകദേസനാപജ്ജോതധാരണേന മയ്ഹം ഭോതാ ഗോതമേന ഏതേഹി പരിയായേഹി പകാസിതത്താ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോതി.

ദേസനാനുമോദനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പസന്നാകാരവണ്ണനാ

ഏവം ദേസനം ഥോമേത്വാ ഇമായ ദേസനായ രതനത്തയപസന്നചിത്തോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ ഏസാഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസാഹന്തി ഏസോ അഹം. ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമീതി ഭവം മേ ഗോതമോ സരണം പരായണം, അഘസ്സ താതാ, ഹിതസ്സ ച വിധാതാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഭവന്തം ഗോതമം ഗച്ഛാമി, ഭജാമി, സേവാമി, പയിരുപാസാമി, ഏവം വാ ജാനാമി, ബുജ്ഝാമീതി. യേസഞ്ഹി ധാതൂനം ഗതിഅത്ഥോ, ബുദ്ധിപി തേസം അത്ഥോ. തസ്മാ ഗച്ഛാമീതി ഇമസ്സ ജാനാമി, ബുജ്ഝാമീതി അയമത്ഥോ വുത്തോ. ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാതി ഏത്ഥ പന അധിഗതമഗ്ഗേ സച്ഛികതനിരോധേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ച അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി ധമ്മോ, സോ അത്ഥതോ അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪) വിത്ഥാരോ. ന കേവലഞ്ച അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച, അപിച ഖോ അരിയഫലേഹി സദ്ധിം പരിയത്തിധമ്മോപി. വുത്തഞ്ഹേതം ഛത്തമാണവകവിമാനേ –

‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം, ധമ്മമസങ്ഖതമപ്പടികൂലം;

മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തം, ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൭);

ഏത്ഥ രാഗവിരാഗോതി മഗ്ഗോ കഥിതോ. അനേജമസോകന്തി ഫലം. ധമ്മമസങ്ഖതന്തി നിബ്ബാനം. അപ്പടികൂലം മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തന്തി പിടകത്തയേന വിഭത്താ സബ്ബധമ്മക്ഖന്ധാതി. ദിട്ഠിസീലസങ്ഘാതേന സംഹതോതി സങ്ഘോ, സോ അത്ഥതോ അട്ഠ അരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ. വുത്തഞ്ഹേതം തസ്മിംയേവ വിമാനേ.

‘‘യത്ഥ ച ദിന്നമഹപ്ഫലമാഹു, ചതൂസു സുചീസു പുരിസയുഗേസു;

അട്ഠ ച പുഗ്ഗല ധമ്മദസാ തേ, സങ്ഘമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൮);

ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. ഏത്താവതാ ബ്രാഹ്മണോ തീണി സരണഗമനാനി പടിവേദേസി.

പസന്നാകാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സരണഗമനകഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി തേസു സരണഗമനേസു കോസല്ലത്ഥം സരണം, സരണഗമനം. യോ ച സരണം ഗച്ഛതി, സരണഗമനപ്പഭേദോ, സരണഗമനസ്സ ഫലം, സംകിലേസോ, ഭേദോതി അയം വിധി വേദിതബ്ബോ. സേയ്യഥിദം – പദത്ഥതോ താവ ഹിംസതീതി സരണം, സരണഗതാനം തേനേവ സരണഗമനേന ഭയം സന്താസം ദുക്ഖം ദുഗ്ഗതിപരികിലേസം ഹനതി വിനാസേതീതി അത്ഥോ, രതനത്തയസ്സേവേതം അധിവചനം.

അഥ വാ ഹിതേ പവത്തനേന അഹിതാ ച നിവത്തനേന സത്താനം ഭയം ഹിംസതി ബുദ്ധോ. ഭവകന്താരാ ഉത്താരണേന അസ്സാസദാനേന ച ധമ്മോ. അപ്പകാനമ്പി കാരാനം വിപുലഫലപടിലാഭകരണേന സങ്ഘോ. തസ്മാ ഇമിനാപി പരിയായേന രതനത്തയം സരണം. തപ്പസാദതഗ്ഗരുതാഹി വിഹതകിലേസോ തപ്പരായണതാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ സരണഗമനം. തംസമങ്ഗിസത്തോ സരണം ഗച്ഛതി, വുത്തപ്പകാരേന ചിത്തുപ്പാദേന ഏതാനി മേ തീണി സരണാനി സരണം, ഏതാനി പരായണന്തി ഏവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. ഏവം താവ സരണം സരണഗമനം യോ ച സരണം ഗച്ഛതീതി ഇദം തയം വേദിതബ്ബം.

സരണഗമനപ്പഭേദേ പന ദുവിധം സരണഗമനം ലോകുത്തരം ലോകിയഞ്ച. തത്ഥ ലോകുത്തരം ദിട്ഠസച്ചാനം മഗ്ഗക്ഖണേ സരണഗമനുപക്കിലേസസമുച്ഛേദേന ആരമ്മണതോ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഹുത്വാ കിച്ചതോ സകലേപി രതനത്തയേ ഇജ്ഝതി. ലോകിയം പുഥുജ്ജനാനം സരണഗമനുപക്കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേന ആരമ്മണതോ ബുദ്ധാദിഗുണാരമ്മണം ഹുത്വാ ഇജ്ഝതി, തം അത്ഥതോ ബുദ്ധാദീസു വത്ഥൂസു സദ്ധാപടിലാഭോ, സദ്ധാമൂലികാ ച സമ്മാദിട്ഠി ദസസു പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു ദിട്ഠിജുകമ്മന്തി വുച്ചതി.

തയിദം ചതുധാ പവത്തതി അത്തസന്നിയ്യാതനേന തപ്പരായണതായ സിസ്സഭാവൂപഗമനേന പണിപാതേനാതി. തത്ഥ അത്തസന്നിയ്യാതനം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം അത്താനം ബുദ്ധസ്സ നിയ്യാതേമി, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സാ’’തി ഏവം ബുദ്ധാദീനം അത്തപരിച്ചജനം. തപ്പരായണതാ നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം ബുദ്ധപരായണോ, ധമ്മപരായണോ, സങ്ഘപരായണോ ഇതി മം ധാരേഥാ’’തി ഏവം തപ്പരായണഭാവോ. സിസ്സഭാവൂപഗമനം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം ബുദ്ധസ്സ അന്തേവാസികോ, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സാതി മം ധാരേഥാ’’തി ഏവം സിസ്സഭാവൂപഗമോ. പണിപാതോ നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മം ബുദ്ധാദീനംയേവ തിണ്ണം വത്ഥൂനം കരോമി, ഇതി മം ധാരേഥാ’’തി ഏവം ബുദ്ധാദീസു പരമനിപച്ചകാരോ. ഇമേസഞ്ഹി ചതുന്നം ആകാരാനം അഞ്ഞതരമ്പി കരോന്തേന ഗഹിതംയേവ ഹോതി സരണഗമനം.

അപിച ഭഗവതോ അത്താനം പരിച്ചജാമി, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സ അത്താനം പരിച്ചജാമി. ജീവിതം പരിച്ചജാമി, പരിച്ചത്തോയേവ മേ അത്താ, പരിച്ചത്തംയേവ മേ ജീവിതം, ജീവിതപരിയന്തികം ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി, ബുദ്ധോ മേ സരണം ലേണം താണന്തി ഏവമ്പി അത്തസന്നിയ്യാതനം വേദിതബ്ബം. ‘‘സത്ഥാരഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം, സുഗതഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൪) ഏവമ്പി മഹാകസ്സപസ്സ സരണഗമനം വിയ സിസ്സഭാവൂപഗമനം ദട്ഠബ്ബം.

‘‘സോ അഹം വിചരിസ്സാമി, ഗാമാ ഗാമം പുരാ പുരം;

നമസ്സമാനോ സമ്ബുദ്ധം, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മത’’ന്തി. (സു. നി. ൧൯൪; സം. നി. ൧.൨൪൬) –

ഏവമ്പി ആളവകാദീനം സരണഗമനം വിയ തപ്പരായണതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവതോ പാദാനി മുഖേന ച പരിചുമ്ബതി, പാണീഹി ച പരിസമ്ബാഹതി, നാമഞ്ച സാവേതി ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ, ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൪) ഏവമ്പി പണിപാതോ ദട്ഠബ്ബോ.

സോ പനേസ ഞാതിഭയാചരിയദക്ഖിണേയ്യവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ ദക്ഖിണേയ്യപണിപാതേന സരണഗമനം ഹോതി, ന ഇതരേഹി. സേട്ഠവസേനേവ ഹി സരണം ഗയ്ഹതി, സേട്ഠവസേന ഭിജ്ജതി, തസ്മാ യോ സാകിയോ വാ കോലിയോ വാ ‘‘ബുദ്ധോ അമ്ഹാകം ഞാതകോ’’തി വന്ദതി, അഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി സരണം. യോ വാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ രാജപൂജിതോ മഹാനുഭാവോ, അവന്ദിയമാനോ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാ’’തി ഭയേന വന്ദതി, അഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി സരണം. യോ വാ ബോധിസത്തകാലേ ഭഗവതോ സന്തികേ കിഞ്ചി ഉഗ്ഗഹിതം സരമാനോ ബുദ്ധകാലേ വാ –

‘‘ഏകേന ഭോഗേ ഭുഞ്ജേയ്യ, ദ്വീഹി കമ്മം പയോജയേ;

ചതുത്ഥഞ്ച നിധാപേയ്യ, ആപദാസു ഭവിസ്സതീ’’തി. (ദീ. നി. ൩.൨൬൫) –

ഏവരൂപം അനുസാസനിം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ആചരിയോ മേ’’തി വന്ദതി, അഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി സരണം. യോ പന ‘‘അയം ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ’’തി വന്ദതി, തേനേവ ഗഹിതം ഹോതി സരണം.

ഏവം ഗഹിതസരണസ്സ ച ഉപാസകസ്സ വാ ഉപാസികായ വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു പബ്ബജിതമ്പി ഞാതിം ‘‘ഞാതകോ മേ അയ’’ന്തി വന്ദതോ സരണഗമനം ന ഭിജ്ജതി, പഗേവ അപബ്ബജിതം. തഥാ രാജാനം ഭയവസേന വന്ദതോ, സോ ഹി രട്ഠപൂജിതത്താ അവന്ദിയമാനോ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാതി. തഥാ യംകിഞ്ചി സിപ്പം സിക്ഖാപകം തിത്ഥിയം ‘‘ആചരിയോ മേ അയ’’ന്തി വന്ദതോപി ന ഭിജ്ജതീതി ഏവം സരണഗമനപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ലോകുത്തരസ്സ സരണഗമനസ്സ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി വിപാകഫലം, സബ്ബദുക്ഖക്ഖയോ ആനിസംസഫലം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യോ ച ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച, സങ്ഘഞ്ച സരണം ഗതോ;

ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി.

ദുക്ഖം ദുക്ഖസമുപ്പാദം, ദുക്ഖസ്സ ച അതിക്കമം;

അരിയഞ്ചട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

ഏതം ഖോ സരണം ഖേമം, ഏതം സരണമുത്തമം;

ഏതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൯൦-൧൯൨);

അപിച നിച്ചതോ അനുപഗമനാദിവസേന പേതസ്സ ആനിസംസഫലം വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം, ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, കഞ്ചി ധമ്മം അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, മാതരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, പിതരം അരഹന്തം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, ദുട്ഠചിത്തോ തഥാഗതസ്സ ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ, സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ, അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൮; അ. നി. ൧.൨൬൮-൨൭൬).

ലോകിയസ്സ പന സരണഗമനസ്സ ഭവസമ്പദാപി ഭോഗസമ്പദാപി ഫലമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യേകേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ,

ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം,

ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി. (സം. നി. ൧.൩൭);

അപരമ്പി വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അസീതിയാ ദേവതാസഹസ്സേഹി സദ്ധിം യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ സക്കം ദേവാനമിന്ദം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച ‘സാധു ഖോ ദേവാനമിന്ദ ബുദ്ധം സരണഗമനം ഹോതി, ബുദ്ധം സരണഗമനഹേതു ഖോ ദേവാനമിന്ദ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’തി. തേ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹന്തി ദിബ്ബേന ആയുനാ ദിബ്ബേന വണ്ണേന സുഖേന യസേന ആധിപതേയ്യേന ദിബ്ബേഹി രൂപേഹി സദ്ദേഹി ഗന്ധേഹി രസേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧). ഏസ നയോ ധമ്മേ സങ്ഘേ ച. അപിച വേലാമസുത്താദിവസേനാപി (അ. നി. ൯.൨൦) സരണഗമനസ്സ ഫലവിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സരണഗമനഫലം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ലോകിയസരണഗമനം തീസു വത്ഥൂസു അഞ്ഞാണസംസയമിച്ഛാഞാണാദീഹി സംകിലിസ്സതി, ന മഹാജുതികം ഹോതി, ന മഹാവിപ്ഫാരം. ലോകുത്തരസ്സ നത്ഥി സംകിലേസോ. ലോകിയസ്സ ച സരണഗമനസ്സ ദുവിധോ ഭേദോ സാവജ്ജോ അനവജ്ജോ ച. തത്ഥ സാവജ്ജോ അഞ്ഞസത്ഥാരാദീസു അത്തസന്നിയ്യാതനാദീഹി ഹോതി, സോ അനിട്ഠഫലോ. അനവജ്ജോ കാലം കിരിയായ, സോ അവിപാകത്താ അഫലോ. ലോകുത്തരസ്സ പന നേവത്ഥി ഭേദോ. ഭവന്തരേപി ഹി അരിയസാവകോ അഞ്ഞസത്ഥാരം ന ഉദ്ദിസതീതി ഏവം സരണഗമനസ്സ സംകിലേസോ ച ഭേദോ ച വേദിതബ്ബോതി. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതൂതി മം ഭവം ഗോതമോ ‘‘ഉപാസകോ അയ’’ന്തി ഏവം ധാരേതു, ജാനാതൂതി അത്ഥോ.

സരണഗമനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാസകവിധികഥാവണ്ണനാ

ഉപാസകവിധികോസല്ലത്ഥം പനേത്ഥ കോ ഉപാസകോ, കസ്മാ ഉപാസകോതി വുച്ചതി, കിമസ്സ സീലം, കോ ആജീവോ, കാ വിപത്തി, കാ സമ്പത്തീതി ഇദം പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ കോ ഉപാസകോതി യോ കോചി തിസരണഗതോ ഗഹട്ഠോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘യതോ ഖോ മഹാനാമ ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ മഹാനാമ ഉപാസകോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൩൩).

കസ്മാ ഉപാസകോതി രതനത്തയസ്സ ഉപാസനതോ. സോ ഹി ബുദ്ധം ഉപാസതീതി ഉപാസകോ. ധമ്മം, സങ്ഘം ഉപാസതീതി ഉപാസകോ.

കിമസ്സ സീലന്തി പഞ്ച വേരമണിയോ. യഥാഹ ‘‘യതോ ഖോ മഹാനാമ ഉപാസകോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി അദിന്നാദാനാ, കാമേസു മിച്ഛാചാരാ, മുസാവാദാ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ മഹാനാമ ഉപാസകോ സീലവാ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൩൩).

കോ ആജീവോതി പഞ്ച മിച്ഛാവണിജ്ജാ പഹായ ധമ്മേന സമേന ജീവിതകപ്പനം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘പഞ്ചിമാ, ഭിക്ഖവേ, വണിജ്ജാ ഉപാസകേന അകരണീയാ. കതമാ പഞ്ച? സത്ഥവണിജ്ജാ, സത്തവണിജ്ജാ, മംസവണിജ്ജാ, മജ്ജവണിജ്ജാ, വിസവണിജ്ജാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച വണിജ്ജാ ഉപാസകേന അകരണീയാ’’തി (അ. നി. ൫.൧൭൭).

കാ വിപത്തീതി യാ തസ്സേവ സീലസ്സ ച ആജീവസ്സ ച വിപത്തി, അയമസ്സ വിപത്തി. അപിച യായ ഏസ ചണ്ഡാലോ ചേവ ഹോതി മലഞ്ച പതികുട്ഠോ ച. സാപിസ്സ വിപത്തീതി വേദിതബ്ബാ. തേ ച അത്ഥതോ അസ്സദ്ധിയാദയോ പഞ്ച ധമ്മാ ഹോന്തി. യഥാഹ ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ ഉപാസകചണ്ഡാലോ ച ഹോതി ഉപാസകമലഞ്ച ഉപാസകപതികുട്ഠോ ച. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദുസ്സീലോ ഹോതി, കോതൂഹലമങ്ഗലികോ ഹോതി, മങ്ഗലം പച്ചേതി നോ കമ്മം, ഇതോ ച ബഹിദ്ധാ ദക്ഖിണേയ്യം പരിയേസതി തത്ഥ ച പുബ്ബകാരം കരോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൭൫).

കാ സമ്പത്തീതി യാ ചസ്സ സീലസമ്പദാ ച ആജീവസമ്പദാ ച, സാ സമ്പത്തി. യേ ചസ്സ രതനഭാവാദികരാ സദ്ധാദയോ പഞ്ച ധമ്മാ. യഥാഹ ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ ഉപാസകരതനഞ്ച ഹോതി ഉപാസകപദുമഞ്ച ഉപാസകപുണ്ഡരീകഞ്ച. കതമേഹി പഞ്ചഹി? സദ്ധോ ഹോതി, സീലവാ ഹോതി, ന കോതൂഹലമങ്ഗലികോ ഹോതി, കമ്മം പച്ചേതി നോ മങ്ഗലം, ന ഇതോ ബഹിദ്ധാ ദക്ഖിണേയ്യം ഗവേസതി, ഇധ ച പുബ്ബകാരം കരോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൭൫).

അജ്ജതഗ്ഗേതി ഏത്ഥ അയം അഗ്ഗസദ്ദോ ആദികോടികോട്ഠാസസേട്ഠേസു ദിസ്സതി. ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ, സമ്മ ദോവാരിക, ആവരാമി ദ്വാരം നിഗണ്ഠാനം നിഗണ്ഠീന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൭൦) ഹി ആദിമ്ഹി ദിസ്സതി. ‘‘തേനേവ അങ്ഗുലഗ്ഗേന തം അങ്ഗുലഗ്ഗം പരാമസേയ്യ, (കഥാ. ൪൪൧) ഉച്ഛഗ്ഗം വേളഗ്ഗ’’ന്തിആദീസു കോടിയം. ‘‘അമ്ബിലഗ്ഗം വാ മധുരഗ്ഗം വാ തിത്തകഗ്ഗം വാ (സം. നി. ൫.൩൭൪), അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരഗ്ഗേന വാ പരിവേണഗ്ഗേന വാ ഭാജേതു’’ന്തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൧൮) കോട്ഠാസേ. ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ…പേ… തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൪) സേട്ഠേ. ഇധ പനായം ആദിമ്ഹി ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ അജ്ജതഗ്ഗേതി അജ്ജതം ആദിം കത്വാ, ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അജ്ജതന്തി അജ്ജഭാവം. അജ്ജദഗ്ഗേതി വാ പാഠോ, ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ, അജ്ജ അഗ്ഗം കത്വാതി അത്ഥോ.

പാണുപേതന്തി പാണേഹി ഉപേതം, യാവ മേ ജീവിതം പവത്തതി, താവ ഉപേതം. അനഞ്ഞസത്ഥുകം തീഹി സരണഗമനേഹി സരണം ഗതം ഉപാസകം കപ്പിയകാരകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു ജാനാതു. അഹഞ്ഹി സചേപി മേ തിഖിണേന അസിനാ സീസം ഛിന്ദേയ്യ, നേവ ബുദ്ധം ‘‘ന ബുദ്ധോ’’തി വാ ധമ്മം ‘‘ന ധമ്മോ’’തി വാ, സങ്ഘം ‘‘ന സങ്ഘോ’’തി വാ വദേയ്യന്തി. ഏവം അത്തസന്നിയ്യാതനേന സരണം ഗന്ത്വാ ചതൂഹി ച പച്ചയേഹി പവാരേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമീതി.

ഉപാസകവിധികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ