൩. ധമ്മദായാദസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. ഏവം മേ സുതന്തി ധമ്മദായാദസുത്തം. യസ്മാ പനസ്സ അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ, തസ്മാ തം ദസ്സേത്വാ വസ്സ അപുബ്ബപദവണ്ണനം കരിസ്സാമ. കതരായ ച പനിദം അട്ഠുപ്പത്തിയാ നിക്ഖിത്തന്തി. ലാഭസക്കാരേ. ഭഗവതോ കിര മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. യഥാ തം ചത്താരോ അസങ്ഖ്യേയ്യേ പൂരിതദാനപാരമീസഞ്ചയസ്സ. സബ്ബദിസാസു യമകമഹാമേഘോ വുട്ഠഹിത്വാ മഹോഘം വിയ സബ്ബപാരമിയോ ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ വിപാകം ദസ്സാമാതി സമ്പിണ്ഡിതാ വിയ ലാഭസക്കാരമഹോഘം നിബ്ബത്തയിംസു. തതോ തതോ അന്നപാനയാനവത്ഥമാലാഗന്ധവിലേപനാദിഹത്ഥാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ആഗന്ത്വാ – ‘‘കഹം ബുദ്ധോ, കഹം ഭഗവാ, കഹം ദേവദേവോ, നരാസഭോ, പുരിസസീഹോ’’തി ഭഗവന്തം പരിയേസന്തി. സകടസതേഹിപി പച്ചയേ ആഹരിത്വാ ഓകാസം അലഭമാനാ സമന്താ ഗാവുതപ്പമാണമ്പി സകടധുരേന സകടധുരമാഹച്ചതിട്ഠന്തി ചേവ അനുബന്ധന്തി ച. അന്ധകവിന്ദബ്രാഹ്മണാദയോ വിയ. സബ്ബം ഖന്ധകേ തേസു തേസു സുത്തേസു ച ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യഥാ ച ഭഗവതോ, ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപി.

വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം, ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ സക്കതോ ഹോതി…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി (ഉദാ. ൧൪). തഥാ – ‘‘യാവതാ ഖോ, ചുന്ദ, ഏതരഹി സങ്ഘോ വാ ഗണോ വാ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, നാഹം, ചുന്ദ, അഞ്ഞം ഏകസങ്ഘമ്പി സമനുപസ്സാമി, ഏവം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തം, യഥരിവ, ചുന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൭൬).

സ്വായം ഭഗവതോ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഉപ്പന്നോ ലാഭസക്കാരോ ഏകതോ ഹുത്വാ ദ്വിന്നം മഹാനദീനം ഉദകമിവ അപ്പമേയ്യോ അഹോസി. കമേന ഭിക്ഖൂ പച്ചയഗരുകാ പച്ചയബാഹുലികാ അഹേസും. പച്ഛാഭത്തമ്പി തേലമധുഫാണിതാദീസു ആഹടേസു ഗണ്ഡിംയേവ പഹരിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ ദേഥ, ഉപജ്ഝായസ്സ ദേഥാ’’തി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദം കരോന്തി. സാ ച നേസം പവത്തി ഭഗവതോപി പാകടാ അഹോസി. തതോ ഭഗവാ അനനുച്ഛവികന്തി ധമ്മസംവേഗം ഉപ്പാദേത്വാ ചിന്തേസി –

‘‘പച്ചയാ അകപ്പിയാതി ന സക്കാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതും. പച്ചയപടിബദ്ധാ ഹി കുലപുത്താനം സമണധമ്മവുത്തി. ഹന്ദാഹം ധമ്മദായാദപടിപദം ദേസേമി. സാ സിക്ഖാകാമാനം കുലപുത്താനം സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തി വിയ ഭവിസ്സതി നഗരദ്വാരേ ഠപിതസബ്ബകായികആദാസോ വിയ ച, യഥാ ഹി നഗരദ്വാരേ ഠപിതേ സബ്ബകായികേ ആദാസേ ചത്താരോ വണ്ണാ അത്തനോ ഛായം ദിസ്വാ വജ്ജം പഹായ നിദ്ദോസാ ഹോന്തി, ഏവമേവ സിക്ഖാകാമാ കുലപുത്താ പയോഗമണ്ഡനേന അത്താനം മണ്ഡേതുകാമാ ഇമം സബ്ബകായികാദാസൂപമം ദേസനം ആവജ്ജിത്വാ ആമിസദായാദപടിപദം വജ്ജേത്വാ ധമ്മദായാദപടിപദം പൂരേന്താ ഖിപ്പമേവ ജാതിജരാമരണസ്സ അന്തം കരിസ്സന്തീ’’തി. ഇമിസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഇദം സുത്തം അഭാസി.

തത്ഥ ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാതി ധമ്മസ്സ മേ ദായാദാ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ, മാ ആമിസസ്സ. യോ മയ്ഹം ധമ്മോ, തസ്സ പടിഗ്ഗാഹകാ ഭവഥ, യഞ്ച ഖോ മയ്ഹം ആമിസം, തസ്സ മാ പടിഗ്ഗാഹകാ ഭവഥാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ധമ്മോപി ദുവിധോ – നിപ്പരിയായധമ്മോ, പരിയായധമ്മോതി. ആമിസമ്പി ദുവിധം – നിപ്പരിയായാമിസം, പരിയായാമിസന്തി. കഥം? മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനഭേദോ ഹി നവവിധോപി ലോകുത്തരധമ്മോ നിപ്പരിയായധമ്മോ നിബ്ബത്തിതധമ്മോ, ന യേന കേനചി പരിയായേന കാരണേന വാ ലേസേന വാ ധമ്മോ. യം പനിദം വിവട്ടൂപനിസ്സിതം കുസലം, സേയ്യഥിദം, ഇധേകച്ചോ വിവട്ടം പത്ഥേന്തോ ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഗന്ധമാലാദീഹി വത്ഥുപൂജം കരോതി, ധമ്മം സുണാതി ദേസേതി ഝാനസമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതി, ഏവം കരോന്തോ അനുപുബ്ബേന നിപ്പരിയായധമ്മം അമതം നിബ്ബാനം പടിലഭതി, അയം പരിയായധമ്മോ. തഥാ ചീവരാദയോ ചത്താരോ പച്ചയാ നിപ്പരിയായാമിസമേവ, ന അഞ്ഞേന പരിയായേന കാരണേന വാ ലേസേന വാ ആമിസം. യം പനിദം വട്ടഗാമികുസലം, സേയ്യഥിദം, ഇധേകച്ചോ വട്ടം പത്ഥേന്തോ സമ്പത്തിഭവം ഇച്ഛമാനോ ദാനം ദേതി…പേ… സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതി, ഏവം കരോന്തോ അനുപുബ്ബേന ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിം പടിലഭതി, ഇദം പരിയായാമിസം നാമ.

തത്ഥ നിപ്പരിയായധമ്മോപി ഭഗവതോയേവ സന്തകോ. ഭഗവതാ ഹി കഥിതത്താ ഭിക്ഖൂ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി അധിഗച്ഛന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘സോ ഹി ബ്രാഹ്മണ ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ, അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ, മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ മഗ്ഗകോവിദോ. മഗ്ഗാനുഗാ ച പന ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ’’തി (മ. നി. ൩.൭൯) ച – ‘‘സോ ഹാവുസോ, ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൩) ച. പരിയായധമ്മോപി ഭഗവതോയേവ സന്തകോ. ഭഗവതാ ഹി കഥിതത്താ ഏവം ജാനന്തി ‘‘വിവട്ടം പത്ഥേത്വാ ദാനം ദേന്തോ…പേ… സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേന്തോ അനുക്കമേന അമതം നിബ്ബാനം പടിലഭതീ’’തി. നിപ്പരിയായാമിസമ്പി ച ഭഗവതോയേവ സന്തകം. ഭഗവതാ ഹി അനുഞ്ഞാതത്തായേവ ഭിക്ഖൂഹി ജീവകവത്ഥും ആദിം കത്വാ പണീതചീവരം ലദ്ധം. യഥാഹ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗഹപതിചീവരം. യോ ഇച്ഛതി, പംസുകൂലികോ ഹോതു, യോ ഇച്ഛതി, ഗഹപതിചീവരം സാദിയതു. ഇതരീതരേനപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സന്തുട്ഠിംയേവ വണ്ണേമീ’’തി (മഹാവ. ൩൩൭).

പുബ്ബേ ച ഭിക്ഖൂ പണീതപിണ്ഡപാതം നാലത്ഥും. സപദാനപിണ്ഡിയാലോപഭോജനാ ഏവാഹേസും. തേഹി രാജഗഹേ വിഹരന്തേന ഭഗവതാ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനം സലാകഭത്തം പക്ഖികം ഉപോസഥികം പാടിപദിക’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൨൫) ഏവം അനുഞ്ഞാതത്തായേവ പണീതഭോജനം ലദ്ധം. തഥാ സേനാസനം. പുബ്ബേ ഹി അകതപബ്ഭാരരുക്ഖമൂലാദിസേനാസനായേവ ഭിക്ഖൂ അഹേസും. തേ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ലേണാനീ’’തി (ചൂളവ. ൨൯൪) ഏവം ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതത്തായേവ വിഹാരോ അഡ്ഢയോഗോ പാസാദോ ഹമ്മിയം ഗുഹാതി ഇമാനി സേനാസനാനി ലഭിംസു. പുബ്ബേ ച മുത്തഹരീതകേനേവ ഭേസജ്ജം അകംസു. തേ ഭഗവതായേവ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി, സേയ്യഥിദം, സപ്പി, നവനീതം, തേലം, മധു, ഫാണിത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൦) ഏവമാദിനാ നയേന അനുഞ്ഞാതത്താ നാനാഭേസജ്ജാനി ലഭിംസു.

പരിയായാമിസമ്പി ഭഗവതോയേവ സന്തകം. ഭഗവതാ ഹി കഥിതത്താ യേവ ജാനന്തി – ‘‘സമ്പത്തിഭവം പത്ഥേന്തോ ദാനം ദത്വാ സീലം…പേ… സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ അനുക്കമേന പരിയായാമിസം ദിബ്ബസമ്പത്തിം മനുസ്സസമ്പത്തിം പടിലഭതീ’’തി. തദേവ, യസ്മാ നിപ്പരിയായധമ്മോപി പരിയായധമ്മോപി നിപ്പരിയായാമിസമ്പി പരിയായാമിസമ്പി ഭഗവതോയേവ സന്തകം, തസ്മാ തത്ഥ അത്തനോ സാമിഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ മാ ആമിസദായാദാ’’തി.

യോ മയ്ഹം സന്തകോ ദുവിധോപി ധമ്മോ, തസ്സ ദായാദാ ഭവഥ. യഞ്ച ഖോ ഏതം മയ്ഹമേവ സന്തകം ആമിസം, തസ്സ ദായാദാ മാ ഭവഥ. ധമ്മകോട്ഠാസസ്സേവ സാമിനോ ഭവഥ, മാ ആമിസകോട്ഠാസസ്സ. യോ ഹി ജിനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ പച്ചയപരമോ വിഹരതി ചതൂസു തണ്ഹുപ്പാദേസു സന്ദിസ്സമാനോ നിക്ഖിത്തധുരോ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിയം, അയം ആമിസദായാദോ നാമ. താദിസാ മാ ഭവഥ. യോ പന അനുഞ്ഞാതപച്ചയേസു അപ്പിച്ഛതാദീനി നിസ്സായ പടിസങ്ഖാ സേവമാനോ പടിപത്തിപരമോ വിഹരതി ചതൂസു അരിയവംസേസു സന്ദിസ്സമാനോ, അയം ധമ്മദായാദോ നാമ. താദിസാ ഭവഥാതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി യേസം തത്ഥ ഏതദഹോസി, ഭവിസ്സതി വാ അനാഗതമദ്ധാനം ‘‘കിം നു ഖോ ഭഗവാ സാവകാനം അലാഭത്ഥികോ ഏവമാഹാ’’തി, തേസം അതിപണീതലാഭത്ഥികോ അഹം ഏവം വദാമീതി ദസ്സേതുമാഹ അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു…പേ… നോ ആമിസദായാദാതി.

തസ്സായമത്ഥോ – അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു അനുകമ്പാ അനുദ്ദയാ ഹിതേസിതാ, കേന നു ഖോ കാരണേന കേന ഉപായേന സാവകാ ധമ്മദായാദാ അസ്സു ധമ്മകോട്ഠാസസാമിനോ, നോ ആമിസദായാദാതി. അയം പന അധിപ്പായോ, പസ്സതി കിര ഭഗവാ ആമിസഗരുകാനം ആമിസേ ഉപക്ഖലിതാനം അതീതകാലേ താവ കപിലസ്സ ഭിക്ഖുനോ, ‘‘സങ്ഘാടിപി ആദിത്താ ഹോതീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൨൩൦; സം. നി. ൨.൨൧൮) നയേന ആഗതപാപഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീസിക്ഖമാനാദീനഞ്ച അനേകസതാനം അപായപരിപൂരണത്തം അത്തനോ സാസനേ പബ്ബജിതാനഞ്ച ദേവദത്താദീനം. ധമ്മഗരുകാനം പന സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനമഹാകസ്സപാദീനം അഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാദിഗുണപ്പടിലാഭം. തസ്മാ തേസം അപായാ പരിമുത്തിം സബ്ബഗുണസമ്പത്തിഞ്ച ഇച്ഛന്തോ ആഹ – ‘‘അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു അനുകമ്പാ കിന്തി മേ സാവകാ ധമ്മദായാദാ ഭവേയ്യും, നോ ആമിസദായാദാ’’തി. പച്ചയഗരുകോ ച ചതുപരിസന്തരേ കൂടകഹാപണോ വിയ നിബ്ബുതങ്ഗാരോ വിയ ച നിത്തേജോ നിപ്പഭോ ഹോതി. തതോ വിവത്തിതചിത്തോ ധമ്മഗരുകോ തേജവാ സീഹോവ അഭിഭുയ്യചാരീ, തസ്മാപി ഏവമാഹ – ‘‘അത്ഥി മേ…പേ… നോ ആമിസദായാദാ’’തി.

ഏവം ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ’’തി ഇദം അനുകമ്പായ പണീതതരം ലാഭം ഇച്ഛന്തേന വുത്തം, നോ അലാഭത്ഥികേനാതി സാവേത്വാ ഇദാനി ഇമസ്സ ഓവാദസ്സ അകരണേ ആദീനവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തുമ്ഹേ ച മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… നോ ധമ്മദായാദാ’’തി. തത്ഥ തുമ്ഹേപി തേന ആദിയാ ഭവേയ്യാഥാതി തുമ്ഹേപി തേന ആമിസദായാദഭാവേന നോ ധമ്മദായാദഭാവേന ആദിയാ ഭവേയ്യാഥ. അപദിസിതബ്ബാ വിസും കാതബ്ബാ വവത്ഥപേതബ്ബാ, വിഞ്ഞൂഹി ഗാരയ്ഹാ ഭവേയ്യാഥാതി വുത്തം ഹോതി. കിന്തി? ആമിസദായാദാ സത്ഥുസാവകാ വിഹരന്തി, നോ ധമ്മദായാദാതി.

അഹമ്പി തേന ആദിയോ ഭവേയ്യന്തി അഹമ്പി തേന തുമ്ഹാകം ആമിസദായാദഭാവേന നോ ധമ്മദായാദഭാവേന ഗാരയ്ഹോ ഭവേയ്യം. കിന്തി? ആമിസ…പേ… ദായാദാതി. ഇദം ഭഗവാ തേസം അതീവ മുദുകരണത്ഥമാഹ. അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അധിപ്പായോ – സചേ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ ആമിസലോലാ ചരിസ്സഥ, തത്ഥ വിഞ്ഞൂ മം ഗരഹിസ്സന്തി ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സബ്ബഞ്ഞൂ സമാനോ അത്തനോ സാവകേ ധമ്മദായാദേ നോ ആമിസദായാദേ കാതും ന സക്കോതീ’’തി. സേയ്യഥാപി നാമ അനാകപ്പസമ്പന്നേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ആചരിയുപജ്ഝായേ ഗരഹന്തി ‘‘കസ്സിമേ സദ്ധിവിഹാരികാ, കസ്സന്തേവാസികാ’’തി; സേയ്യഥാ വാ പന കുലകുമാരകേ വാ കുലകുമാരികായോ വാ ദുസ്സീലേ പാപധമ്മേ ദിസ്വാ മാതാപിതരോ ഗരഹന്തി ‘‘കസ്സിമേ പുത്താ, കസ്സ ധീതരോ’’തി; ഏവമേവ മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹിസ്സന്തി ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സബ്ബഞ്ഞൂ സമാനോ അത്തനോ സാവകേ ധമ്മദായാദേ നോ ആമിസദായാദേ കാതും ന സക്കോതീ’’തി.

ഏവം ഇമസ്സ ഓവാദസ്സ അകരണേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ കരണേ ആനിസംസം ദസ്സേന്തോ തുമ്ഹേ ച മേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഹമ്പി തേന ന ആദിയോ ഭവേയ്യന്തി സേയ്യഥാപി നാമ വത്തപരിപൂരകേ ദഹരഭിക്ഖൂ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാസമ്പന്നേ വസ്സസതികത്ഥേരേ വിയ ആകപ്പസമ്പന്നേ ദിസ്വാ, കസ്സ സദ്ധിവിഹാരികാ, കസ്സന്തേവാസികാതി, അസുകസ്സാതി, ‘‘പതിരൂപം ഥേരസ്സ, പടിബലോ വത ഓവദിതും അനുസാസിതു’’ന്തി ആചരിയുപജ്ഝായാ ന ആദിയാ ന ഗാരയ്ഹാ ഭവന്തി, ഏവമേവ അഹമ്പി തേന തുമ്ഹാകം ധമ്മദായാദഭാവേന നോ ആമിസദായാദഭാവേന കസ്സ സാവകാ നാലകപടിപദം തുവട്ടകപടിപദം ചന്ദൂപമപടിപദം രഥവിനീതപടിപദം മഹാഗോസിങ്ഗസാലപടിപദം മഹാസുഞ്ഞതപടിപദം പടിപന്നാ ചതുപച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമഅരിയവംസേസു സക്ഖിഭൂതാ പച്ചയഗേധതോ വിവത്തമാനസാ അബ്ഭാ മുത്തചന്ദസമാ വിഹരന്തീതി; ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സാ’’തി വുത്തേ ‘‘സബ്ബഞ്ഞൂ വത ഭഗവാ, അസക്ഖി വത സാവകേ ആമിസദായാദപടിപദം ഛഡ്ഡാപേത്വാ ധമ്മദായാദപടിപത്തിപൂരകേ കാതു’’ന്തി വിഞ്ഞൂനം ന ആദിയോ ന ഗാരയ്ഹോ ഭവേയ്യന്തി. ഏവമിമസ്മിം പദേ അധിപ്പായം ഞത്വാ സേസം കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തനയപച്ചനീകേന വേദിതബ്ബം. ഏവം ഇമസ്സ ഓവാദസ്സ കരണേ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം ഓവാദം നിയ്യാതേന്തോ ആഹ – ‘‘തസ്മാ തിഹ മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… നോ ആമിസദായാദാ’’തി.

൩൦. ഏവമിമം ഓവാദം നിയ്യാതേത്വാ ഇദാനി തസ്സാ ധമ്മദായാദപടിപത്തിയാ പരിപൂരകാരിം ഥോമേതും ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. ഭഗവതോ ഹി ഥോമനം സുത്വാപി ഹോന്തിയേവ തദത്ഥായ പടിപജ്ജിതാരോ.

തത്ഥ ഇധാതി നിപാതപദമേതം. ഭുത്താവീതി ഭുത്തവാ, കതഭത്തകിച്ചോതി വുത്തം ഹോതി. പവാരിതോതി യാവദത്ഥപവാരണായ പവാരിതോ, യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ പടിക്ഖിത്തഭോജനോ തിത്തോവാതി വുത്തം ഹോതി. ചതുബ്ബിധാ ഹി പവാരണാ വസ്സംവുട്ഠപവാരണാ പച്ചയപവാരണാ അനതിരിത്തപവാരണാ യാവദത്ഥപവാരണാതി. തത്ഥ, ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ, വസ്സംവുട്ഠാനം ഭിക്ഖൂനം തീഹി ഠാനേഹി പവാരേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൨൦൯) അയം വസ്സംവുട്ഠപവാരണാ. ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം ചതുമാസം ഭേസജ്ജേന പവാരേതു’’ന്തി (പാചി. ൩൦൩) ച ‘‘അഞ്ഞത്ര പുനപവാരണായ അഞ്ഞത്ര നിച്ചപവാരണായാ’’തി (പാചി. ൩൦൭) ച അയം പച്ചയപവാരണാ. ‘‘പവാരിതോ നാമ അസനം പഞ്ഞായതി, ഭോജനം പഞ്ഞായതി, ഹത്ഥപാസേ ഠിതോ അഭിഹരതി, പടിക്ഖേപോ പഞ്ഞായതി, ഏസോ പവാരിതോ നാമാ’’തി (പാചി. ൨൩൯) അയം അനതിരിത്തപവാരണാ. ‘‘പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൯൭, ൩൫൮) അയം യാവദത്ഥപവാരണാ. അയമിധ അധിപ്പേതാ. തേന വുത്തം ‘‘പവാരിതോതി യാവദത്ഥപവാരണായ പവാരിതോ’’തി.

പരിപുണ്ണോതി ഭോജനേന പരിപുണ്ണോ. പരിയോസിതോതി പരിയോസിതഭോജനോ, ഉത്തരപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. യാവതകം ഭുഞ്ജിതബ്ബം, താവതകം ഭുത്തം ഹോതി, അവസിതാ മേ ഭോജനകിരിയാതി അത്ഥോ. സുഹിതോതി ധാതോ, ജിഘച്ഛാദുക്ഖാഭാവേന വാ സുഖിതോതി വുത്തം ഹോതി. യാവദത്ഥോതി യാവതകോ മേ ഭോജനേന അത്ഥോ, സോ സബ്ബോ പത്തോതി. ഏത്ഥ ച പുരിമാനം തിണ്ണം പച്ഛിമാനി സാധകാനി. യോ ഹി പരിയോസിതോ, സോ ഭുത്താവീ ഹോതി. യോ ച സുഹിതോ, സോ യാവദത്ഥപവാരണായ പവാരിതോ. യോ യാവദത്ഥോ, സോ പരിപുണ്ണോതി. പുരിമാനി വാ പച്ഛിമാനം. യസ്മാ ഹി ഭുത്താവീ, തസ്മാ പരിയോസിതോ. യസ്മാ പവാരിതോ, തസ്മാ സുഹിതോ. യസ്മാ പരിപുണ്ണോ, തസ്മാ യാവദത്ഥോതി. സബ്ബഞ്ചേതം പരികപ്പേത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

സിയാതി ഏകംസേ ച വികപ്പനേ ച. ‘‘പഥവീധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ, സിയാ ബാഹിരാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൪൯) ഏകംസേ. ‘‘സിയാ അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആപത്തി വീതിക്കമോ’’തി (മ. നി. ൩.൩൯) വികപ്പനേ. ഇധ ഉഭയമ്പി വട്ടതി. അതിരേകോവ അതിരേകധമ്മോ. തഥാ ഛഡ്ഡനീയ ധമ്മോ. അധികോ ച ഛഡ്ഡേതബ്ബോ ച, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാതബ്ബോതി അത്ഥോ. അഥാതി തമ്ഹി കാലേ. ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതാതി ജിഘച്ഛായ ച ദുബ്ബല്യേന ച പരേതാ ഫുട്ഠാ അനുഗതാ ച അട്ഠപി ദസപി ദിവസാനി. തത്ഥ കേചി ജിഘച്ഛിതാപി ന ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, സക്കോന്തി ജിഘച്ഛം സഹിതും. ഇമേ പന ന താദിസാതി ദസ്സേതും ഉഭയമാഹ. ത്യാഹന്തി തേ അഹം. സചേ ആകങ്ഖഥാതി യദി ഇച്ഛഥ.

അപ്പഹരിതേതി അപ്പരുള്ഹഹരിതേ, യസ്മിം ഠാനേ പിണ്ഡപാതജ്ഝോത്ഥരണേന വിനസ്സനധമ്മാനി തിണാനി നത്ഥി, തസ്മിന്തി അത്ഥോ. തേന നിത്തിണഞ്ച മഹാതിണഗഹനം ച, യത്ഥ സകടേനപി ഛഡ്ഡിതേ പിണ്ഡപാതേ തിണാനി ന വിനസ്സന്തി, തഞ്ച ഠാനം പരിഗ്ഗഹിതം ഹോതി. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദസ്സ ഹി അവികോപനത്ഥമേതം വുത്തം.

അപ്പാണകേതി നിപ്പാണകേ പിണ്ഡപാതജ്ഝോത്ഥരണേന മരിതബ്ബപാണകരഹിതേ വാ മഹാഉദകക്ഖന്ധേ. പരിത്തോദകേ ഏവ ഹി ഭത്തപക്ഖേപേന ആളുലിതേ സുഖുമപാണകാ മരന്തി, ന മഹാതളാകാദീസൂതി. പാണകാനുരക്ഖണത്ഥഞ്ഹി ഏതം വുത്തം. ഓപിലാപേസ്സാമീതി നിമുജ്ജാപേസ്സാമി.

തത്രേകസ്സാതി തേസു ദ്വീസു ഏകസ്സ. യോ ഇമം ധമ്മദേസനം സുട്ഠു സുതവാ പുനപ്പുനം ആവജ്ജേതി ച, തം സന്ധായാഹ വുത്തം ഖോ പനേതന്തി. അയം വുത്ത-സദ്ദോ കേസോഹാരണേപി ദിസ്സതി ‘‘കാപടികോ മാണവോ ദഹരോ വുത്തസിരോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൪൨൬). രോപിതേപി ‘‘യഥാ സാരദികം ബീജം, ഖേത്തേ വുത്തം വിരൂഹതീ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൩.൩൧). കഥിതേപി ‘‘വുത്തമിദം ഭഗവതാ, വുത്തമിദം അരഹതാ’’തിആദീസു. ഇധ പന കഥിതേ ദട്ഠബ്ബോ. കഥിതം ഖോ പനേതന്തി അയഞ്ഹിസ്സ അത്ഥോ. ആമിസഞ്ഞതരന്തി ചതുന്നം പച്ചയാമിസാനം അഞ്ഞതരം, ഏകന്തി അത്ഥോ. യദിദന്തി നിപാതോ, സബ്ബലിങ്ഗവിഭത്തിവചനേസു താദിസോവ തത്ഥ തത്ഥ അത്ഥതോ പരിണാമേതബ്ബോ. ഇധ പനാസ്സ യോ ഏസോതി അത്ഥോ. യോ ഏസോ പിണ്ഡപാതോ നാമ. ഇദം ആമിസഞ്ഞതരന്തി വുത്തം ഹോതി. യംനൂനാഹന്തി സാധു വതാഹം. ഏവന്തി യഥാ ഇദാനി ഇമം ഖണം വീതിനാമേമി, ഏവമേവ രത്തിന്ദിവം. വീതിനാമേയ്യന്തി ഖേപേയ്യം അതിവത്താപേയ്യം.

സോ തം പിണ്ഡപാതന്തി സോ തം സദേവകേന ലോകേന സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബരൂപം സുഗതാതിരിത്തമ്പി പിണ്ഡപാതം അഭുഞ്ജിത്വാ ധമ്മദായാദഭാവം ആകങ്ഖമാനോ ആദിത്തസീസൂപമം പച്ചവേക്ഖിത്വാ തേനേവ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യേന ഏവം തം രത്തിന്ദിവം വീതിനാമേയ്യ.

അഥ ദുതിയസ്സാതി ഇമസ്മിം പന വാരേ ഏസ സങ്ഖേപോ, സചേ സോ ഭിക്ഖു, യംനൂനാഹം…പേ… വീതിനാമേയ്യന്തി ചിന്തേന്തോ ഏവമ്പി ചിന്തേയ്യ, പബ്ബജിതേന ഖോ വാളമിഗാകുലേ അരഞ്ഞേ ഭേസജ്ജം വിയ പഞ്ചകാമഗുണവാളാകുലേ ഗാമേ പിണ്ഡപാതോപി ദുക്ഖം പരിയേസിതും. അയം പന പിണ്ഡപാതോ ഇതി പരിയേസനാദീനവവിമുത്തോ ച സുഗതാതിരിത്തോ ചാതി ഉഭതോ സുജാതഖത്തിയകുമാരോ വിയ ഹോതി, യേഹി ച പഞ്ചഹി കാരണേഹി പിണ്ഡപാതോ ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ ഹോതി. സേയ്യഥിദം, പുഗ്ഗലം ഗരഹിത്വാ ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ ഹോതി ‘‘അലജ്ജിപുഗ്ഗലസ്സ സന്തകോ’’തി. അപരിസുദ്ധഉപ്പത്തിതായ ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ ഹോതി ‘‘ഭിക്ഖുനിപരിപാചനഅസന്തസമ്ഭാവനുപ്പന്നോ’’തി. സാമികാനുകമ്പായ ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ ഹോതി ‘‘പിണ്ഡപാതസാമികോ ഭിക്ഖു ജിഘച്ഛിതോ’’തി. സോ ധാതോ തസ്സേവ അന്തേവാസികാദീസു അനുകമ്പായ ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ ഹോതി ‘‘അന്തേവാസികാ അഞ്ഞേ വാ തപ്പടിബദ്ധാ ജിഘച്ഛിതാ’’തി, തേപി ധാതാ സുഹിതാ, അപിച ഖോ അസ്സദ്ധതായ ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ ഹോതി ‘‘പിണ്ഡപാതസാമികോ ഭിക്ഖു അസ്സദ്ധോ’’തി. തേഹി ച കാരണേഹി അയം വിമുത്തോ. ഭഗവാ ഹി ലജ്ജീനം അഗ്ഗോ, പരിസുദ്ധുപ്പത്തികോ പിണ്ഡപാതോ, ഭഗവാ ച ധാതോ സുഹിതോ, പച്ചാസീസകോപി അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ നത്ഥി, യേ ലോകേ സദ്ധാ, ഭഗവാ തേസം അഗ്ഗോതി ഏവം ചിന്തേത്വാ ച സോ തം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജിത്വാ…പേ… വീതിനാമേയ്യ. ഏത്താവതാ യോപി അഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോതി, സോപി ഭുഞ്ജിതബ്ബകമേവ പിണ്ഡപാതം ന ഭുത്തോ ഹോതി. യോപി ഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോതി, സോപി ഭുഞ്ജിതബ്ബകമേവ ഭുത്തോ ഹോതി. നത്ഥി പിണ്ഡപാതേ വിസേസോ. പുഗ്ഗലേ പന അത്ഥി വിസേസോ. തസ്മാ തം ദസ്സേന്തോ കിഞ്ചാപി സോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപീതി അനുജാനനപ്പസംസനത്ഥേ നിപാതോ. കിം അനുജാനാതി? തസ്സ ഭിക്ഖുനോ തം അനവജ്ജപരിഭോഗം. കിം പസംസതി? ഭുത്വാ സമണധമ്മകരണം. ഇദം വുത്തം ഹോതി യദിപി സോ ഭിക്ഖു ഏവം ഭുഞ്ജിതബ്ബമേവ ഭുഞ്ജിത്വാ കാതബ്ബമേവ കരേയ്യ. അഥ ഖോ അസുയേവ മേ പുരിമോ ഭിക്ഖൂതി യോ പുരിമോ ഭിക്ഖു തമ്പി പിണ്ഡപാതം പടിക്ഖിപിത്വാ സമണധമ്മം കരോതി, സോയേവ മമ ദ്വീസു സൂരേസു സൂരതരോ വിയ ദ്വീസു പണ്ഡിതേസു പണ്ഡിതതരോ വിയ ച പുജ്ജതരോ ച പാസംസതരോ ച, ദുതിയഭിക്ഖുതോ അതിരേകേന പൂജനീയോ ച പസംസനീയോ ചാതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി തമത്ഥം കാരണേന സാധേന്തോ തം കിസ്സ ഹേതൂതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ, തത്ഥ സിയാ തുമ്ഹാകം, കസ്മാ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പുജ്ജതരോ ച പാസംസതരോ ചാതി? തഞ്ഹി തസ്സാതി യസ്മാ തം പിണ്ഡപാതപടിക്ഖിപനം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദീഘരത്തം അപ്പിച്ഛതായ…പേ… വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തിസ്സതി. കഥം? തസ്സ ഹി സചേ അപരേന സമയേന പച്ചയേസു അത്രിച്ഛതാ വാ പാപിച്ഛതാ വാ മഹിച്ഛതാ വാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. തതോ നം ഇമിനാ പിണ്ഡപാതപടിക്ഖേപങ്കുസേന നിവാരേസ്സതി ‘‘അരേ ത്വം സുഗതാതിരിത്തമ്പി പിണ്ഡപാതം പടിക്ഖിപിത്വാ ഈദിസം ഇച്ഛം ഉപ്പാദേസീ’’തി ഏവം പച്ചവേക്ഖമാനോ. ഏസ നയോ അസന്തുട്ഠിയാ അസംലേഖസ്സ ചുപ്പന്നസ്സ നിവാരണേ. ഏവം താവസ്സ അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിയാ സംലേഖായ സംവത്തിസ്സതി.

സുഭരതായാതി ഏത്ഥ അയം സംവണ്ണനാ – ഇധേകച്ചോ അത്തനോപി ഉപട്ഠാകാനമ്പി ദുബ്ഭരോ ഹോതി ദുപ്പോസോ. ഏകച്ചോ അത്തനോപി ഉപട്ഠാകാനമ്പി സുഭരോ ഹോതി സുപോസോ. കഥം? യോ ഹി അമ്ബിലാദീനി ലദ്ധാ അനമ്ബിലാദീനി പരിയേസതി, അഞ്ഞസ്സ ഘരേ ലദ്ധം അഞ്ഞസ്സ ഘരേ ഛഡ്ഡേന്തോ സബ്ബം ഗാമം വിചരിത്വാ രിത്തപത്തോവ വിഹാരം പവിസിത്വാ നിപജ്ജതി, അയം അത്തനോ ദുബ്ഭരോ. യോ പന സാലിമംസോദനാദീനം പത്തേ പൂരേത്വാ ദിന്നേപി ദുമ്മുഖഭാവം അനത്തമനഭാവമേവ ച ദസ്സേതി, തേസം വാ സമ്മുഖാവ തം പിണ്ഡപാതം ‘‘കിം തുമ്ഹേഹി ദിന്ന’’ന്തി അപസാദേന്തോ സാമണേരഗഹട്ഠാദീനമ്പി ദേതി, അയം ഉപട്ഠാകാനം ദുബ്ഭരോ. ഏതം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ദൂരതോ പരിവജ്ജന്തി ദുബ്ഭരോ ഭിക്ഖു ന സക്കാ പോസിതുന്തി. യോ പന യംകിഞ്ചി ലൂഖം വാ പണീതം വാ ലദ്ധാ തുട്ഠചിത്തോവ ഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ അത്തനോ കമ്മം കരോതി, അയം അത്തനോ സുഭരോ. യോ ച പരേസമ്പി അപ്പം വാ ബഹും വാ ലൂഖം വാ പണീതം വാ ദാനം അഹീളേത്വാ അത്തമനോ വിപ്പസന്നമുഖോ ഹുത്വാ തേസം സമ്മുഖാവ പരിഭുഞ്ജിത്വാ യാതി, അയം ഉപട്ഠാകാനം സുഭരോ. ഏതം ദിസ്വാ മനുസ്സാ അതിവിയ വിസ്സത്ഥാ ഹോന്തി – ‘‘അമ്ഹാകം ഭദന്തോ സുഭരോ ഥോകേനപി തുസ്സതി, മയമേവ നം പോസിസ്സാമാ’’തി പടിഞ്ഞം കത്വാ പോസേന്തി.

തത്ഥ സചേ അപരേന സമയേന അസ്സ അത്തനോ വാ ഉപട്ഠാകാനം വാ ദുബ്ഭരതാനയേന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. തതോ നം ഇമിനാ പിണ്ഡപാതപടിക്ഖേപങ്കുസേന നിവാരേസ്സതി – ‘‘അരേ ത്വം സുഗതാതിരിത്തമ്പി പിണ്ഡപാതം പടിക്ഖിപിത്വാ ഈദിസം ചിത്തം ഉപ്പാദേസീ’’തി ഏവം പച്ചവേക്ഖമാനോ, ഏവമസ്സ സുഭരതായ സംവത്തിസ്സതി. സചേ പനസ്സ കോസജ്ജം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തമ്പി ഏതേനേവങ്കുസേന നിവാരേസ്സതി – ‘‘അരേ ത്വം നാമ തദാ സുഗതാതിരിത്തമ്പി പിണ്ഡപാതം പടിക്ഖിപിത്വാ തഥാ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതോപി സമണധമ്മം കത്വാ അജ്ജ കോസജ്ജമനുയുഞ്ജസീ’’തി ഏവം പച്ചവേക്ഖമാനോ, ഏവമസ്സ വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തിസ്സതി. ഏവമസ്സ ഇദം പിണ്ഡപാതപടിക്ഖിപനം ദീഘരത്തം അപ്പിച്ഛതായ…പേ… വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തിസ്സതി. ഏവമസ്സിമേ പഞ്ച ഗുണാ പരിപൂരാ ദസ കഥാവത്ഥൂനി പരിപൂരേസ്സന്തി.

കഥം? അത്ര ഹി പാളിയംയേവ അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിതാവീരിയാരമ്ഭവസേന തീണി ആഗതാനി, സേസാനി സല്ലേഖേന സങ്ഗഹിതാനി. ഇദഞ്ഹി സബ്ബകഥാവത്ഥൂനം നാമമേവ, യദിദം സല്ലേഖോ. യഥാഹ – ‘‘യാ ച ഖോ അയം, ആനന്ദ, കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിനീവരണസപ്പായാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. സേയ്യഥിദം, അപ്പിച്ഛകഥാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൮൯, ൧൯൨) വിത്ഥാരോ. ഏവം ഇമേ പഞ്ച ഗുണാ പരിപൂരാ ദസ കഥാവത്ഥൂനി പരിപൂരേസ്സന്തി. ദസ കഥാവത്ഥൂനി പരിപൂരാനി തിസ്സോ സിക്ഖാ പരിപൂരേസ്സന്തി.

കഥം? ഏതേസു ഹി അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തോസകഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ സീലകഥാതി ഇമാ ചതസ്സോ കഥാ അധിസീലസിക്ഖാസങ്ഗഹിതായേവ. പവിവേകകഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ സമാധികഥാതി ഇമാ തിസ്സോ അധിചിത്തസിക്ഖസങ്ഗഹിതാ. പഞ്ഞാകഥാ വിമുത്തികഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാതി ഇമാ തിസ്സോ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാസങ്ഗഹിതാതി. ഏവം ദസ കഥാവത്ഥൂനി പരിപൂരാനി തിസ്സോ സിക്ഖാ പരിപൂരേസ്സന്തി. തിസ്സോ സിക്ഖാ പരിപൂരാ പഞ്ച അസേക്ഖധമ്മക്ഖന്ധേ പരിപൂരേസ്സന്തി.

കഥം? പരിപൂരാ ഹി അധിസീലസിക്ഖാ അസേക്ഖോ സീലക്ഖന്ധോയേവ ഹോതി, അധിചിത്തസിക്ഖാ അസേക്ഖോ സമാധിക്ഖന്ധോ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ അസേക്ഖാ പഞ്ഞാ-വിമുത്തി-വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധാ ഏവാതി ഏവം തിസ്സോ സിക്ഖാ പരിപൂരാ പഞ്ച അസേക്ഖധമ്മക്ഖന്ധേ പരിപൂരേസ്സന്തി. പഞ്ച ധമ്മക്ഖന്ധാ പരിപൂരാ അമതം നിബ്ബാനം പരിപൂരേസ്സന്തി. സേയ്യഥാപി ഉപരിപബ്ബതേ പാവുസ്സകോ മഹാമേഘോ അഭിവുട്ഠോ പബ്ബതകന്ദരസരസാഖാ പരിപൂരേതി. താ പരിപൂരാ കുസോബ്ഭേ, കുസോബ്ഭാ മഹാസോബ്ഭേ, മഹാസോബ്ഭാ കുന്നദിയോ, കുന്നദിയോ മഹാനദിയോ, മഹാനദിയോ മഹാസമുദ്ദസാഗരം പരിപൂരേന്തി; ഏവമേവ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇമേ പഞ്ച ഗുണാ പരിപൂരാ ദസ കഥാവത്ഥുനി ആദിം കത്വാ യാവ അമതം നിബ്ബാനം പരിപൂരേസ്സന്തി. ഏവമയം ഭിക്ഖു ധമ്മദായാദപടിപദം പടിപന്നോ പരമധമ്മദായാദം ലഭതീതി ഏതമത്ഥം സമ്പസ്സമാനോ ഭഗവാ ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു തഞ്ഹി തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ’’തിആദിമാഹ.

ഏവം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പുജ്ജതരപാസംസതരഭാവം കാരണേന സാധേത്വാ ഇദാനി തേ ഭിക്ഖൂ തഥത്തായ സന്നിയോജേന്തോ തസ്മാ തിഹ മേ ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. കിം വുത്തം ഹോതി, യസ്മാ യോ തം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരേയ്യ, സോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി മൂലഗുണേഹി പരിബാഹിരോ. യോ പന അഭുഞ്ജിത്വാ കരേയ്യ, സോ ഇമേസം ഭാഗീ ഹോതി – ‘‘തസ്മാ തിഹ മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… നോ ആമിസദായാദാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാതി ഇദം നിദാനപരിയോസാനതോ പഭുതി യാവ നോ ആമിസദായാദാതി സുത്തപ്പദേസം ഭഗവാ അവോച. ഇദം വത്വാന സുഗതോതി ഇദഞ്ച സുത്തപ്പദേസം വത്വാവ സോഭനായ പടിപദായ ഗതത്താ സുഗതോതി സങ്ഖം പത്തോയേവ ഭഗവാ. ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസീ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനതോ ഉട്ഠഹിത്വാ വിഹാരം അത്തനോ മഹാഗന്ധകുടിം പാവിസി അസമ്ഭിന്നായ ഏവ പരിസായ. കസ്മാ ധമ്മഥോമനത്ഥം.

ബുദ്ധാ കിര അപരിനിട്ഠിതായ ദേസനായ വിഹാരം പവിസന്താ ദ്വീഹി കാരണേഹി പവിസന്തി പുഗ്ഗലഥോമനത്ഥം വാ ധമ്മഥോമനത്ഥം വാ. പുഗ്ഗലഥോമനത്ഥം പവിസന്തോ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം മയാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിട്ഠം, വിത്ഥാരേന അവിഭത്തം, ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ആനന്ദം വാ കച്ചാനം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സന്തി, തേ മയ്ഹം ഞാണേന സംസന്ദേത്വാ കഥേസ്സന്തി, തതോ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാ പുന മം പുച്ഛിസ്സന്തി, തേസം അഹം സുകഥിതം, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദേന സുകഥിതം കച്ചാനേന, മം ചേപി തുമ്ഹേ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യാഥ, അഹമ്പി നം ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യന്തി ഏവം തേ പുഗ്ഗലേ ഥോമേസ്സാമി, തതോ തേസു ഗാരവം ജനേത്വാ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിസ്സന്തി, തേപി ഭിക്ഖൂ അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച നിയോജേസ്സന്തി, തേ തേഹി നിയോജിതാ തിസ്സോ സിക്ഖാ പരിപൂരേന്താ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തീ’’തി.

ധമ്മഥോമനത്ഥം പവിസന്തോ ഏവം ചിന്തേസി, യഥാ ഇധേവ ചിന്തേസി – ‘‘മയി വിഹാരം പവിട്ഠേ തമേവ ആമിസദായാദം ഗരഹന്തോ ധമ്മദായാദഞ്ച ഥോമേന്തോ ഇമിസ്സംയേവ പരിസതി നിസിന്നോ സാരിപുത്തോ ധമ്മം ദേസേസ്സതി, ഏവം ദ്വിന്നമ്പി അമ്ഹാകം ഏകജ്ഝാസയായ മതിയാ ദേസിതാ അയം ദേസനാ അഗ്ഗാ ച ഗരുകാ ച ഭവിസ്സതി പാസാണച്ഛത്തസദിസാ. ചതുരോഘനിത്ഥരണട്ഠേന തിത്ഥേ ഠപിതാ നാവാ വിയ മഗ്ഗഗമനട്ഠേന ചതുയുത്തആജഞ്ഞരഥോ വിയ ച ഭവിസ്സതി. യഥാ ച ‘ഏവം കരോന്തസ്സ അയം ദണ്ഡോ’തി പരിസതി ആണം ഠപേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പാസാദം ആരുള്ഹേ രാജിനി തത്ഥേവ നിസിന്നോ സേനാപതി തം രഞ്ഞാ ഠപിതം ആണം പവത്തേതി; ഏവമ്പി മയാ ഠപിതം ദേസനം ഇമിസ്സംയേവ പരിസതി നിസിന്നോ സാരിപുത്തോ ഥോമേത്വാ ദേസേസ്സതി, ഏവം ദ്വിന്നമ്പി അമ്ഹാകം മതിയാ ദേസിതാ അയം ദേസനാ ബലവതരാ മജ്ഝന്ഹികസൂരിയോ വിയ പജ്ജലിസ്സതീ’’തി. ഏവമിധ ധമ്മഥോമനത്ഥം ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

ഈദിസേസു ച ഠാനേസു ഭഗവാ നിസിന്നാസനേയേവ അന്തരഹിതോ ചിത്തഗതിയാ വിഹാരം പവിസതീതി വേദിതബ്ബോ. യദി ഹി കായഗതിയാ ഗച്ഛേയ്യ, സബ്ബാ പരിസാ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, സാ ഏകവാരം ഭിന്നാ പുന ദുസ്സന്നിപാതാ ഭവേയ്യാതി ഭഗവാ ചിത്തഗതിയാ ഏവ പാവിസി.

൩൧. ഏവം പവിട്ഠേ പന ഭഗവതി ഭഗവതോ അധിപ്പായാനുരൂപം തം ധമ്മം ഥോമേതുകാമോ തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ…പേ…ഏതദവോച. തത്ഥ ആയസ്മാതി പിയവചനമേതം. സാരിപുത്തോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം, തഞ്ച ഖോ മാതിതോ, ന പിതിതോ. രൂപസാരിയാ ഹി ബ്രാഹ്മണിയാ സോ പുത്തോ, തസ്മാ സാരിപുത്തോതി വുച്ചതി. അചിരപക്കന്തസ്സാതി പക്കന്തസ്സ സതോ നചിരേന. ആവുസോ, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ പന ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സാവകേ ആലപന്താ ഭിക്ഖവേതി ആലപന്തി. സാവകാ പന ബുദ്ധേഹി സദിസാ മാ ഹോമാതി ആവുസോതി പഠമം വത്വാ പച്ഛാ ഭിക്ഖവേതി ഭണന്തി. ബുദ്ധേഹി ച ആലപിതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭദന്തേതി പടിവചനം ദേതി, സാവകേഹി ആവുസോതി.

കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോതി ഏത്ഥ കിത്താവതാതി പരിച്ഛേദവചനം, കിത്തകേനാതി വുത്തം ഹോതി. നുകാരോ പുച്ഛായം. ഖോകാരോ നിപാതമത്തം. സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോതി, തീഹി വിവേകേഹി കായചിത്തഉപധിവിവേകേഹി സത്ഥുനോ വിഹരന്തസ്സ. വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീതി തിണ്ണം വിവേകാനം അഞ്ഞതരമ്പി നാനുസിക്ഖന്തി, ആമിസദായാദാവ ഹോന്തീതി ഇമമത്ഥം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി. ഏസ നയോ സുക്കപക്ഖേപി.

ഏവം വുത്തേ തമത്ഥം സോതുകാമാ ഭിക്ഖൂ ദൂരതോപി ഖോതിആദിമാഹംസു. തത്ഥ ദൂരതോപീതി തിരോരട്ഠതോപി തിരോജനപദതോപി അനേകയോജനഗണനതോപീതി വുത്തം ഹോതി. സന്തികേതി സമീപേ. അഞ്ഞാതുന്തി ജാനിതും ബുജ്ഝിതും. ആയസ്മന്തംയേവ സാരിപുത്തം പടിഭാതൂതി ആയസ്മതോയേവ സാരിപുത്തസ്സ ഭാഗോ ഹോതു, ആയസ്മാ പന സാരിപുത്തോ അത്തനോ ഭാഗം കത്വാ വിഭജതൂതി വുത്തം ഹോതി. ആയസ്മതോ ഹി ഭാഗോ യദിദം അത്ഥക്ഖാനം, അമ്ഹാകം പന സവനം ഭാഗോതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ, ഏവം സദ്ദലക്ഖണേന സമേതി. കേചി പന ഭണന്തി ‘‘പടിഭാതൂതി ദിസ്സതൂ’’തി. അപരേ ‘‘ഉപട്ഠാതൂ’’തി. ധാരേസ്സന്തീതി ഉഗ്ഗഹേസ്സന്തി പരിയാപുണിസ്സന്തി. തതോ നേസം കഥേതുകാമോ ഥേരോ തേന ഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ തേനാതി കാരണവചനം. ഹികാരോ നിപാതോ. യസ്മാ സോതുകാമാത്ഥ, യസ്മാ ച മയ്ഹം ഭാരം ആരോപയിത്ഥ, തസ്മാ സുണാഥാതി വുത്തം ഹോതി. തേപി ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിംസു, തേനാഹ ‘‘ഏവമാവുസോതി…പേ…പച്ചസ്സോസു’’ന്തി.

അഥ നേസം, ആമിസദായാദം ഗരഹന്തേന ഭഗവതാ ‘‘തുമ്ഹേപി തേന ആദിയാ ഭവേയ്യാഥാ’’തി ഏകേനേവാകാരേന വുത്തമത്ഥം തീഹി ആകാരേഹി ദസ്സേന്തോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച – ‘‘ഇധാവുസോ, സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ…പേ… ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ സാവകാ വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’’തി.

ഏത്താവതാ യഞ്ച ഭഗവാ ആമിസദായാദപടിപദം ഗരഹന്തോ ‘‘തുമ്ഹേപി തേന ആദിയാ ഭവേയ്യാഥാ’’തി ആഹ, യഞ്ച അത്തനാ പുച്ഛം പുച്ഛി ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ…പേ… നാനുസിക്ഖന്തീ’’തി, തസ്സ വിത്ഥാരതോ അത്ഥോ സുവിഭത്തോ ഹോതി. സോ ച ഖോ ഭഗവതോ ആദിയഭാവം അനാമസിത്വാവ. ഭഗവതോയേവ ഹി യുത്തം സാവകേ അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘‘അഹമ്പി തേന ആദിയോ ഭവിസ്സാമീ’’തി വത്തും, ന സാവകാനം. ഏസ നയോ സുക്കപക്ഖേപി, അയം താവേത്ഥ അനുസന്ധിക്കമയോജനാ.

അയം പനത്ഥവണ്ണനാ ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ, സത്ഥു പവിവിത്തസ്സാതി സത്ഥുനോ തീഹി വിവേകേഹി അച്ചന്തപവിവിത്തസ്സ. വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീതി കായവിവേകം നാനുസിക്ഖന്തി, ന പരിപൂരേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. യദി പന തിവിധം വിവേകം സന്ധായ വദേയ്യ, പുച്ഛായ അവിസേസോ സിയാ. ബ്യാകരണപക്ഖോ ഹി അയം. തസ്മാ ഇമിനാ പദേന കായവിവേകം, ‘‘യേസഞ്ച ധമ്മാന’’ന്തിആദിനാ ചിത്തവിവേകം, ‘‘ബാഹുലികാ’’തിആദിനാ ഉപധിവിവേകഞ്ച ദസ്സേതീതി ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

യേസഞ്ച ധമ്മാനന്തി ലോഭാദയോ സന്ധായാഹ, യേ പരതോ ‘‘തത്രാവുസോ ലോഭോ ച പാപകോ’’തിആദിനാ നയേന വക്ഖതി. നപ്പജഹന്തീതി ന പരിച്ചജന്തി, ചിത്തവിവേകം ന പരിപൂരേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ബാഹുലികാതി ചീവരാദിബാഹുല്ലായ പടിപന്നാ. സാസനം സിഥിലം ഗണ്ഹന്തീതി സാഥലികാ. ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാതി ഏത്ഥ ഓക്കമനം വുച്ചന്തി അവഗമനട്ഠേന പഞ്ച നീവരണാനി, തേന പഞ്ചനീവരണപുബ്ബങ്ഗമാതി വുത്തം ഹോതി. പവിവേകേതി ഉപധിവിവേകേ നിബ്ബാനേ. നിക്ഖിത്തധുരാതി ഓരോപിതധുരാ, തദധിഗമായ ആരമ്ഭമ്പി അകുരുമാനാതി, ഏത്താവതാ ഉപധിവിവേകം ന പരിപൂരേന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏത്താവതാ അനിയമേനേവ വത്വാ ഇദാനി ദേസനം നിയമേന്തോ ‘‘തത്രാവുസോ’’തിആദിമാഹ. കസ്മാ? സാവകാ ‘‘തീഹി ഠാനേഹീ’’തി ഏവഞ്ഹി അനിയമേത്വാവ വുച്ചമാനേ ‘‘കമ്പി മഞ്ഞേ ഭണതി, ന അമ്ഹേ’’തി ഉദാസിനാപി ഹോന്തി. ‘‘ഥേരാ നവാ മജ്ഝിമാ’’തി ഏവം പന നിയമേത്വാ വുച്ചമാനേ അമ്ഹേ ഭണതീതി ആദരം കരോന്തി. യഥാ രഞ്ഞാ ‘‘അമച്ചേഹി നഗരവീഥിയോ സോധേതബ്ബാ’’തി വുത്തേപി ‘‘കേന നു ഖോ സോധേതബ്ബാ’’തി മഞ്ഞമാനാ ന സോധേന്തി, അത്തനോ അത്തനോ ഘരദ്വാരം സോധേതബ്ബന്തി പന ഭേരിയാ നിക്ഖന്തായ സബ്ബേ മുഹുത്തേന സോധേന്തി ച അലങ്കരോന്തി ച, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ തത്രാതി തേസു സാവകേസു. ഥേരാതി ദസവസ്സേ ഉപാദായ വുച്ചന്തി. തീഹി ഠാനേഹീതി തീഹി കാരണേഹി. അയഞ്ഹി ഠാനസദ്ദോ ഇസ്സരിയട്ഠിതിഖണകാരണേസു ദിസ്സതി. ‘‘കിം പനായസ്മാ ദേവാനമിന്ദോ കമ്മം കത്വാ ഇമം ഠാനം പത്തോ’’തിആദീസു ഹി ഇസ്സരിയേ ദിസ്സതി. ‘‘ഠാനകുസലോ ഹോതി അക്ഖണവേധീ’’തിആദീസു ഠിതിയം. ‘‘ഠാനസോവേതം തഥാഗതം പടിഭാതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൮൭) ഖണേ. ‘‘ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൮൦൯; മ. നി. ൧.൧൪൮) കാരണേ. ഇധ പന കാരണേയേവ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ തത്ഥ ഫലം തിട്ഠതി തദായത്തവുത്തിഭാവേന, തസ്മാ ഠാനന്തി വുച്ചതി.

ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഗാരയ്ഹാതി ഏത്ഥ ഗാരയ്ഹാതി ഗരഹിതബ്ബാ. ഥേരാ നാമ സമാനാ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി ന ഉപേന്തി, ഗാമന്തസേനാസനം ന മുഞ്ചന്തി, സങ്ഗണികാരാമതം വഡ്ഢേന്താ വിഹരന്തി, കായവിവേകമ്പി ന പരിപൂരേന്തി, നവമജ്ഝിമകാലേ കീദിസാ അഹേസുന്തി ഏവം നിന്ദിതബ്ബാ ഹോന്തി, ഇമം നിന്ദം ആവുസോ ലഭന്തീതി ദസ്സേതി. ദുതിയേന ഠാനേനാതി ഏത്ഥാപി ഇമേ നാമ ആവുസോ ഥേരാപി സമാനാ യേസം ധമ്മാനം സത്ഥാ പഹാനമാഹ, തേ ലോഭാദിധമ്മേ ന ജഹന്തി, അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പി ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ചിത്തേകഗ്ഗതം ന ലഭന്തി, നവമജ്ഝിമകാലേ കീദിസാ അഹേസുന്തി ഏവം നിന്ദിതബ്ബാ ഹോന്തി, ഇമം നിന്ദം ആവുസോ ലഭന്തീതി ദസ്സേതീതി ഏവം യോജനാ കാതബ്ബാ. തതിയേന ഠാനേനാതി ഏത്ഥാപി ഇമേ നാമാവുസോ, ഥേരാപി സമാനാ ഇതരീതരേന ന യാപേന്തി, ചീവരപത്തസേനാസനപൂതികായമണ്ഡനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി ഉപധിവിവേകം അപൂരയമാനാ, നവമജ്ഝിമകാലേ കീദിസാ അഹേസുന്തി ഏവം നിന്ദിതബ്ബാ ഹോന്തി, ഇമം നിന്ദം, ആവുസോ, ലഭന്തീതി ദസ്സേതീതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ മജ്ഝിമനവവാരേസു.

അയം പന വിസേസോ. മജ്ഝിമാതി പഞ്ചവസ്സേ ഉപാദായ യാവ നവ വസ്സാ വുച്ചന്തി. നവാതി ഊനപഞ്ചവസ്സാ വുച്ചന്തി. യഥാ ച തത്ഥ നവമജ്ഝിമകാലേ കീദിസാ അഹേസുന്തി വുത്തം, ഏവമിധ നവകാലേ കീദിസാ അഹേസും, ഥേരകാലേ കീദിസാ ഭവിസ്സന്തി, മജ്ഝിമഥേരകാലേ കീദിസാ ഭവിസ്സന്തീതി വത്വാ യോജേതബ്ബം.

൩൨. ഇമസ്മിഞ്ച കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തപച്ചനീകനയേന സുക്കപക്ഖേ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ. ഇമേ വത ഥേരാപി സമാനാ യോജനപരമ്പരായ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി സേവന്തി, ഗാമന്തസേനാസനം ഉപഗന്തും യുത്തകാലേപി ന ഉപഗച്ഛന്തി, ഏവം ജിണ്ണസരീരാപി ആരദ്ധവീരിയാ പച്ചയദായകാനം പസാദം ജനേന്തി, നവമജ്ഝിമകാലേ കീദിസാ അഹേസുന്തി ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഥേരാ പാസംസാ ഭവന്തി, പസംസം ലഭന്തി. ലോഭാദയോ പഹായ ചിത്തവിവേകം പൂരേന്തി, അയമ്പി മഹാഥേരോ സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികപരിവാരിതോ ഹുത്വാ നിസീദിതും യുത്തകാലേപി ഈദിസേപി വയേ വത്തമാനേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പവിട്ഠോ സായം നിക്ഖമതി, സായം പവിട്ഠോ പാതോ നിക്ഖമതി, കസിണപരികമ്മം കരോതി, സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതി, മഗ്ഗഫലാനി അധിഗച്ഛതി, സബ്ബഥാപി ചിത്തവിവേകം പൂരേതീതി ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ പാസംസാ ഭവന്തി, പസംസം ലഭന്തി. യസ്മിം കാലേ ഥേരസ്സ പട്ടദുകൂലകോസേയ്യാദീനി സുഖസമ്ഫസ്സാനി ലഹുചീവരാദീനി യുത്താനി, തസ്മിമ്പി നാമ കാലേ അയം മഹാഥേരോ പംസുകൂലാനി ധാരേതി, അസിഥിലം സാസനം ഗഹേത്വാ വിഗതനീവരണോ ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ ഉപധിവിവേകം പരിപൂരയമാനോ വിഹരതി, നവമജ്ഝിമകാലേ കീദിസോ അഹോസീതി ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന ഥേരാ പാസംസാ ഭവന്തി, പസംസം ലഭന്തീതി. ഏസ നയോ മജ്ഝിമനവവാരേസു.

൩൩. തത്രാവുസോതി കോ അനുസന്ധി, ഏവം നവഹാകാരേഹി ആമിസദായാദപടിപദം ഗരഹന്തോ, നവഹി ധമ്മദായാദപടിപദം ഥോമേന്തോ, അട്ഠാരസഹാകാരേഹി ദേസനം നിട്ഠാപേത്വാ, യേ തേ ‘‘യേസഞ്ച ധമ്മാനം സത്ഥാ പഹാനമാഹ, തേ ച ധമ്മേ ന പജഹന്തീ’’തി ഏവം പഹാതബ്ബധമ്മാ വുത്താ. തേ സരൂപതോ ‘‘ഇമേ തേ’’തി ദസ്സേതുമിദം ‘‘തത്രാവുസോ, ലോഭോ ചാ’’തിആദിമാഹ, അയം അനുസന്ധി.

അപിച ഹേട്ഠാ പരിയായേനേവ ധമ്മോ കഥിതോ. ആമിസം പന പരിയായേനപി നിപ്പരിയായേനപി കഥിതം. ഇദാനി നിപ്പരിയായധമ്മം ലോകുത്തരമഗ്ഗം കഥേതുമിദമാഹ. അയം പേത്ഥ അനുസന്ധി.

തത്ഥ തത്രാതി അതീതദേസനാനിദസ്സനം, ‘‘സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ സാവകാ വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തദേസനായന്തി വുത്തം ഹോതി. ലോഭോ ച പാപകോ, ദോസോ ച പാപകോതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ പാപകാ ലാമകാ, ഇമേ പഹാതബ്ബാതി ദസ്സേതി. തത്ഥ ലുബ്ഭനലക്ഖണോ ലോഭോ. ദുസ്സനലക്ഖണോ ദോസോ. തേസു ലോഭോ ആമിസദായാദസ്സ പച്ചയാനം ലാഭേ ഹോതി, ദോസോ അലാഭേ. ലോഭേന അലദ്ധം പത്ഥേതി, ദോസേന അലഭന്തോ വിഘാതവാ ഹോതി. ലോഭോ ച ദേയ്യധമ്മേ ഹോതി, ദോസോ അദായകേ വാ അമനുഞ്ഞദായകേ വാ. ലോഭേന നവതണ്ഹാമൂലകേ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ദോസേന പഞ്ച മച്ഛരിയാനി.

ഇദാനി തേസം പഹാനൂപായം ദസ്സേന്തോ ലോഭസ്സ ച പഹാനായാതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ, തസ്സ പന പാപകസ്സ ലോഭസ്സ ച ദോസസ്സ ച പഹാനായ. അത്ഥി മജ്ഝിമാ പടിപദാതി മഗ്ഗം സന്ധായ ഇദം വുത്തം. മഗ്ഗോ ഹി ലോഭോ ഏകോ അന്തോ, ദോസോ ഏകോ അന്തോതി ഏതേ ദ്വേ അന്തേ ന ഉപേതി, ന ഉപഗച്ഛതി, വിമുത്തോ ഏതേഹി അന്തേഹി, തസ്മാ ‘‘മജ്ഝിമാ പടിപദാ’’തി വുച്ചതി. ഏതേസം മജ്ഝേ ഭവത്താ ‘‘മജ്ഝിമാ, പടിപജ്ജിതബ്ബതോ ച പടിപദാതി. തഥാ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ഏകോ അന്തോ, അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ഏകോ അന്തോ, സസ്സതം ഏകോ അന്തോ, ഉച്ഛേദോ ഏകോ അന്തോതി പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

ചക്ഖുകരണീതിആദീഹി പന തമേവ പടിപദം ഥോമേതി. സാ ഹി സച്ചാനം ദസ്സനായ സംവത്തതി ദസ്സനപരിണായകട്ഠേനാതി ചക്ഖുകരണീ. സച്ചാനം ഞാണായ സംവത്തതി വിദിതകരണട്ഠേനാതി ഞാണകരണീ. രാഗാദീനഞ്ച വൂപസമനതോ ഉപസമായ സംവത്തതി. ചതുന്നമ്പി സച്ചാനം അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവദസ്സനതോ അഭിഞ്ഞായ സംവത്തതി. സമ്ബോധോതി മഗ്ഗോ, തസ്സത്ഥായ സംവത്തനതോ സമ്ബോധായ സംവത്തതി. മഗ്ഗോയേവ ഹി മഗ്ഗത്ഥായ സംവത്തതി മഗ്ഗേന കാതബ്ബകിച്ചകരണതോ. നിബ്ബാനം നാമ അപ്പച്ചയം തസ്സ പന സച്ഛികിരിയായ പച്ചക്ഖകമ്മായ സംവത്തനതോ നിബ്ബാനായ സംവത്തതീതി വുച്ചതി. അയമേത്ഥ സാരോ. ഇതോ അഞ്ഞഥാ വണ്ണനാ പപഞ്ചാ.

ഇദാനി തം മജ്ഝിമം പടിപദം സരൂപതോ ദസ്സേതുകാമോ ‘‘കതമാ ച സാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അയമേവാ’’തിആദിനാ നയേന വിസ്സജ്ജേതി.

തത്ഥ അയമേവാതി അവധാരണവചനം, അഞ്ഞമഗ്ഗപ്പടിസേധനത്ഥം, ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം സാധാരണഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘ഏസേവ മഗ്ഗോ നത്ഥഞ്ഞോ ദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധിയാ’’തി (ധ. പ. ൨൭൪). സ്വായം കിലേസാനം ആരകത്താപി അരിയോ. അരിപഹാനായ സംവത്തതീതിപി അരിയേന ദേസിതോതിപി അരിയഭാവപ്പടിലാഭായ സംവത്തതീതിപി അരിയോ. അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി ഉപേതത്താ അട്ഠങ്ഗികോ, ന ച അങ്ഗവിനിമുത്തോ പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയാദീനി വിയ. കിലേസേ മാരേന്തോ ഗച്ഛതി, മഗ്ഗതി വാ നിബ്ബാനം, മഗ്ഗീയതി വാ നിബ്ബാനത്ഥികേഹി, ഗമ്മതി വാ തേഹി പടിപജ്ജീയതീതി മഗ്ഗോ. സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ കതമോ സോ ഇതി ചേതി അത്ഥോ, കതമാനി വാ താനി അട്ഠങ്ഗാനീതി. ഏകമേകഞ്ഹി അങ്ഗം മഗ്ഗോയേവ. യഥാഹ ‘‘സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോ ചേവ ഹേതു ചാ’’തി (ധ. സ. ൧൦൩൯). പോരാണാപി ഭണന്തി – ‘‘ദസ്സനമഗ്ഗോ സമ്മാദിട്ഠി, അഭിനിരോപനമഗ്ഗോ സമ്മാസങ്കപ്പോ…പേ… അവിക്ഖേപമഗ്ഗോ സമ്മാസമാധീ’’തി.

സമ്മാദിട്ഠാദീസു ചേതേസു സമ്മാ ദസ്സനലക്ഖണാ സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ സമ്മാസങ്കപ്പോ. സമ്മാ പരിഗ്ഗഹലക്ഖണാ സമ്മാവാചാ. സമ്മാ സമുട്ഠാനലക്ഖണോ സമ്മാകമ്മന്തോ. സമ്മാ വോദാനലക്ഖണോ സമ്മാആജീവോ. സമ്മാ പഗ്ഗഹലക്ഖണോ സമ്മാവായാമോ. സമ്മാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സമ്മാസതി. സമ്മാ സമാധാനലക്ഖണോ സമ്മാസമാധി. നിബ്ബചനമ്പി നേസം സമ്മാ പസ്സതീതി സമ്മാദിട്ഠീതി ഏതേനേവ നയേന വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ സമ്മാദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജമാനാ മിച്ഛാദിട്ഠിം തപ്പച്ചനീയകിലേസേ ച അവിജ്ജഞ്ച പജഹതി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച പസ്സതി, തേ ച ഖോ അസമ്മോഹതോ, നോ ആരമ്മണതോ, തസ്മാ ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി വുച്ചതി.

സമ്മാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാസങ്കപ്പം തപ്പച്ചനീയകിലേസേ ച പജഹതി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമ്മാ അഭിനിരോപേതി, തസ്മാ ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പോ’’തി വുച്ചതി.

സമ്മാവാചാ മിച്ഛാവാചം തപ്പച്ചനീയകിലേസേ ച പജഹതി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമ്മാ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ‘‘സമ്മാവാചാ’’തി വുച്ചതി.

സമ്മാകമ്മന്തോ മിച്ഛാകമ്മന്തം തപ്പച്ചനീയകിലേസേ ച പജഹതി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമ്മാ സമുട്ഠാപേതി, തസ്മാ ‘‘സമ്മാകമ്മന്തോ’’തി വുച്ചതി.

സമ്മാആജീവോ മിച്ഛാആജീവം തപ്പച്ചനീയകിലേസേ ച പജഹതി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമ്മാ വോദാപേതി, തസ്മാ ‘‘സമ്മാആജീവോ’’തി വുച്ചതി.

സമ്മാവായാമോ മിച്ഛാവായാമം തപ്പച്ചനീയകിലേസേ ച കോസജ്ജഞ്ച പജഹതി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമ്മാ പഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ‘‘സമ്മാവായാമോ’’തി വുച്ചതി.

സമ്മാസതി മിച്ഛാസതിം തപ്പച്ചനീയകിലേസേ ച പജഹതി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമ്മാ ഉപട്ഠാപേതി, തസ്മാ ‘‘സമ്മാസതീ’’തി വുച്ചതി.

സമ്മാസമാധി മിച്ഛാസമാധിം തപ്പച്ചനീയകിലേസേ ച ഉദ്ധച്ചഞ്ച പജഹതി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമ്മാ സമാധിയതി, തസ്മാ ‘‘സമ്മാസമാധീ’’തി വുച്ചതി.

ഇദാനി അയം ഖോ സാ, ആവുസോതി തമേവ പടിപദം നിഗമേന്തോ ആഹ. തസ്സത്ഥോ, യ്വായം ചത്താരോപി ലോകുത്തരമഗ്ഗേ ഏകതോ കത്വാ കഥിതോ ‘‘അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’, അയം ഖോ സാ, ആവുസോ…പേ… നിബ്ബാനായ സംവത്തതീതി.

ഏവം പഹാതബ്ബധമ്മേസു ലോഭദോസേ തപ്പഹാനുപായഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞേപി പഹാതബ്ബധമ്മേ തേസം പഹാനുപായഞ്ച ദസ്സേന്തോ തത്രാവുസോ, കോധോ ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കുജ്ഝനലക്ഖണോ കോധോ, ചണ്ഡിക്കലക്ഖണോ വാ, ആഘാതകരണരസോ, ദുസ്സനപച്ചുപട്ഠാനോ. ഉപനന്ധനലക്ഖണോ ഉപനാഹോ, വേര അപ്പടിനിസ്സജ്ജനരസോ, കോധാനുപബന്ധഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ. വുത്തഞ്ചേതം – ‘‘പുബ്ബകാലേ കോധോ, അപരകാലേ ഉപനാഹോ’’തിആദി (വിഭ. ൮൯൧).

പരഗുണമക്ഖനലക്ഖണോ മക്ഖോ, തേസം വിനാസനരസോ, തദവച്ഛാദനപച്ചുപട്ഠാനോ. യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണോ പളാസോ, പരഗുണേഹി അത്തനോ ഗുണാനം സമീകരണരസോ, പരേസം ഗുണപ്പമാണേന ഉപട്ഠാനപച്ചുപട്ഠാനോ.

പരസമ്പത്തിഖീയനലക്ഖണാ ഇസ്സാ, തസ്സാ അക്ഖമനലക്ഖണാ വാ, തത്ഥ അനഭിരതിരസാ, തതോ വിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. അത്തനോ സമ്പത്തിനിഗൂഹനലക്ഖണം മച്ഛേരം, അത്തനോ സമ്പത്തിയാ പരേഹി സാധാരണഭാവഅസുഖായനരസം, സങ്കോചനപച്ചുപട്ഠാനം.

കതപാപപടിച്ഛാദനലക്ഖണാ മായാ, തസ്സ നിഗൂഹനരസാ, തദാവരണപച്ചുപട്ഠാനാ. അത്തനോ അവിജ്ജമാനഗുണപകാസനലക്ഖണം സാഠേയ്യം, തേസം സമുദാഹരണരസം, സരീരാകാരേഹിപി തേസം വിഭൂതകരണപച്ചുപട്ഠാനം.

ചിത്തസ്സ ഉദ്ധുമാതഭാവലക്ഖണോ ഥമ്ഭോ, അപ്പതിസ്സയവുത്തിരസോ, അമദ്ദവതാപച്ചുപട്ഠാനോ. കരണുത്തരിയലക്ഖണോ സാരമ്ഭോ, വിപച്ചനീകതാരസോ, അഗാരവപച്ചുപട്ഠാനോ.

ഉണ്ണതിലക്ഖണോ മാനോ, അഹംകാരരസോ, ഉദ്ധുമാതഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ. അബ്ഭുണ്ണതിലക്ഖണോ അതിമാനോ, അതിവിയ അഹങ്കാരരസോ. അച്ചുദ്ധുമാതഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ.

മത്തഭാവലക്ഖണോ മദോ, മദഗ്ഗാഹണരസോ, ഉമ്മാദപച്ചുപട്ഠാനോ. പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ചിത്തവോസ്സഗ്ഗലക്ഖണോ പമാദോ, വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനരസോ, സതിവിപ്പവാസപച്ചുപട്ഠാനോതി ഏവം ഇമേസം ധമ്മാനം ലക്ഖണാദീനി വേദിതബ്ബാനി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ‘‘തത്ഥ കതമോ കോധോ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൮൯൧) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

വിസേസതോ ചേത്ഥ ആമിസദായാദോ അത്തനാ അലഭന്തോ അഞ്ഞസ്സ ലാഭിനോ കുജ്ഝതി, തസ്സ സകിം ഉപ്പന്നോ കോധോ കോധോയേവ, തതുത്തരി ഉപനാഹോ. സോ ഏവം കുദ്ധോ ഉപനയ്ഹന്തോ ച സന്തേപി അഞ്ഞസ്സ ലാഭിനോ ഗുണേ മക്ഖേതി, അഹമ്പി താദിസോതി ച യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ മക്ഖോ ച പളാസോ ച, ഏവം മക്ഖീ പളാസീ തസ്സ ലാഭസക്കാരാദീസു കിം ഇമസ്സ ഇമിനാതി ഇസ്സതി പദുസ്സതി, അയമസ്സ ഇസ്സാ. സചേ പനസ്സ കാചി സമ്പത്തി ഹോതി, തസ്സാ തേന സാധാരണഭാവം ന സഹതി, ഇദമസ്സ മച്ഛേരം. ലാഭഹേതു ഖോ പന അത്തനോ സന്തേപി ദോസേ പടിച്ഛാദേതി, അയമസ്സ മായാ. അസന്തേപി ഗുണേ പകാസേതി. ഇദമസ്സ സാഠേയ്യം. സോ ഏവം പടിപന്നോ സചേ യഥാധിപ്പായം ലാഭം ലഭതി, തേന ഥദ്ധോ ഹോതി അമുദുചിത്തോ, നയിദം ഏവം കാതബ്ബന്തി ഓവദിതും അസക്കുണേയ്യോ, അയമസ്സ ഥമ്ഭോ. സചേ പന നം കോചി കിഞ്ചി വദതി ‘‘നയിദം ഏവം കാതബ്ബ’’ന്തി, തേന സാരദ്ധചിത്തോ ഹോതി ഭാകുടികമുഖോ ‘‘കോ മേ ത്വ’’ന്തി പസയ്ഹ ഭാണീ, അയമസ്സ സാരമ്ഭോ. തതോ ഥമ്ഭേന ‘‘അഹമേവ സേയ്യോ’’തി അത്താനം മഞ്ഞന്തോ മാനീ ഹോതി. സാരമ്ഭേന ‘‘കേ ഇമേ’’തി പരേ അതിമഞ്ഞന്തോ അതിമാനീ, അയമസ്സ മാനോ ച അതിമാനോ ച. സോ തേഹി മാനാതിമാനേഹി ജാതിമദാദിഅനേകരൂപം മദം ജനേതി. മത്തോ സമാനോ കാമഗുണാദിഭേദേസു വത്ഥൂസു പമജ്ജതി, അയമസ്സ മദോ ച പമാദോ ചാതി.

ഏവം ആമിസദായാദോ അപരിമുത്തോ ഹോതി ഇമേഹി പാപകേഹി ധമ്മേഹി അഞ്ഞേഹി ച ഏവരൂപേഹി. ഏവം താവേത്ഥ പഹാതബ്ബധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. പഹാനുപായോ പാഠതോ ച അത്ഥതോ ച സബ്ബത്ഥ നിബ്ബിസേസോയേവ.

ഞാണപരിചയപാടവത്ഥം പനേത്ഥ അയം ഭേദോ ച കമോ ച ഭാവനാനയോ ച വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഭേദോ താവ, അയഞ്ഹി മജ്ഝിമാ പടിപദാ കദാചി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതി, കദാചി സത്തങ്ഗികോ. അയഞ്ഹി ലോകുത്തരപഠമജ്ഝാനവസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതി, അവസേസജ്ഝാനവസേന സത്തങ്ഗികോ. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസതോ പനിധ അട്ഠങ്ഗികോതി വുത്തോ. ഇതോ പരഞ്ഹി മഗ്ഗങ്ഗം നത്ഥി. ഏവം താവേത്ഥ ഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

യസ്മാ പന സബ്ബകുസലാനം സമ്മാദിട്ഠി സേട്ഠാ, യഥാഹ ‘‘പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ കുസലാ വദന്തീ’’തി (ജാ. ൨.൧൭.൮൧). കുസലവാരേ ച പുബ്ബങ്ഗമാ, യഥാഹ ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠി പുബ്ബങ്ഗമാ ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠിം സമ്മാദിട്ഠീതി പജാനാതി, മിച്ഛാദിട്ഠിം മിച്ഛാദിട്ഠീതി പജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൩൬) വിത്ഥാരോ. യഥാ ചാഹ ‘‘വിജ്ജാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ’’തി. തപ്പഭവാഭിനിബ്ബത്താനി സേസങ്ഗാനി, യഥാഹ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതി…പേ… സമ്മാസതിസ്സ സമ്മാസമാധി പഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൪൧). തസ്മാ ഇമിനാ കമേന ഏതാനി അങ്ഗാനി വുത്താനീതി ഏവമേത്ഥ കമോ വേദിതബ്ബോ.

ഭാവനാനയോതി കോചി സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതി, കോചി വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം. കഥം? ഇധേകച്ചോ പഠമം ഉപചാരസമാധിം വാ അപ്പനാസമാധിം വാ ഉപ്പാദേതി, അയം സമഥോ; സോ തഞ്ച തംസമ്പയുത്തേ ച ധമ്മേ അനിച്ചാദീഹി വിപസ്സതി, അയം വിപസ്സനാ. ഇതി പഠമം സമഥോ, പച്ഛാ വിപസ്സനാ. തേന വുച്ചതി ‘‘സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതീ’’തി. തസ്സ സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി, തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി, ഏവം സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതി.

ഇധ പനേകച്ചോ വുത്തപ്പകാരം സമഥം അനുപ്പാദേത്വാവ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ അനിച്ചാദീഹി വിപസ്സതി, അയം വിപസ്സനാ. തസ്സ വിപസ്സനാപാരിപൂരിയാ തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണതോ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ, അയം സമഥോ. ഇതി പഠമം വിപസ്സനാ പച്ഛാ സമഥോ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതീ’’തി. തസ്സ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി…പേ… ബഹുലീകരോതി, തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ…പേ… അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി (അ. നി. ൪.൧൭൦; പടി. മ. ൨.൧), ഏവം വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതി.

സമഥപുബ്ബങ്ഗമം പന വിപസ്സനം ഭാവയതോപി വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവയതോപി ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ സമഥവിപസ്സനാ യുഗനദ്ധാവ ഹോന്തി. ഏവമേത്ഥ ഭാവനാനയോ വേദിതബ്ബോതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ധമ്മദായാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.