൨. സബ്ബാസവസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ഏവം മേ സുതം…പേ… സാവത്ഥിയന്തി സബ്ബാസവസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ – സാവത്ഥീതി സവത്ഥസ്സ ഇസിനോ നിവാസട്ഠാനഭൂതാ നഗരീ, യഥാ കാകന്ദീ മാകന്ദീ കോസമ്ബീതി ഏവം താവ അക്ഖരചിന്തകാ. അട്ഠകഥാചരിയാ പന ഭണന്തി ‘‘യംകിഞ്ചി മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം സബ്ബമേത്ഥ അത്ഥീതി സാവത്ഥീ. സത്ഥസമായോഗേ ച കിം ഭണ്ഡമത്ഥീതി പുച്ഛിതേ സബ്ബമത്ഥീ’’തി വചനമുപാദായ സാവത്ഥീ.

‘‘സബ്ബദാ സബ്ബൂപകരണം, സാവത്ഥിയം സമോഹിതം;

തസ്മാ സബ്ബമുപാദായ, സാവത്ഥീതി പവുച്ചതി.

കോസലാനം പുരം രമ്മം, ദസ്സനേയ്യം മനോരമം;

ദസഹി സദ്ദേഹി അവിവിത്തം, അന്നപാനസമായുതം.

വുദ്ധിം വേപുല്ലതം പത്തം, ഇദ്ധം ഫീതം മനോരമം;

അളകമന്ദാവ ദേവാനം, സാവത്ഥിപുരമുത്തമ’’ന്തി.

തസ്സം സാവത്ഥിയം. ജേതവനേതി ഏത്ഥ അത്തനോ പച്ചത്ഥികജനം ജിനാതീതി ജേതോ, രഞ്ഞാ വാ അത്തനോ പച്ചത്ഥികജനേ ജിതേ ജാതോതി ജേതോ, മങ്ഗലകമ്യതായ വാ തസ്സ ഏവംനാമമേവ കതന്തി ജേതോ, ജേതസ്സ വനം ജേതവനം. തഞ്ഹി ജേതേന രാജകുമാരേന രോപിതം സംവദ്ധിതം പരിപാലിതം, സോ ച തസ്സ സാമീ അഹോസി. തസ്മാ ജേതവനന്തി വുച്ചതി, തസ്മിം ജേതവനേ. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേതി ഏത്ഥ സുദത്തോ നാമ സോ ഗഹപതി മാതാപിതൂഹി കതനാമവസേന. സബ്ബകാമസമിദ്ധിതായ പന വിഗതമലമച്ഛേരതായ കരുണാദിഗുണസമങ്ഗിതായ ച നിച്ചകാലം അനാഥാനം പിണ്ഡമദാസി, തേന അനാഥപിണ്ഡികോതി സങ്ഖം ഗതോ. ആരമന്തി ഏത്ഥ പാണിനോ വിസേസേന വാ പബ്ബജിതാതി ആരാമോ, തസ്സ പുപ്ഫഫലാദിസോഭായ നാതിദൂരനച്ചാസന്നതാദിപഞ്ചവിധസേനാസനങ്ഗസമ്പത്തിയാ ച തതോ തതോ ആഗമ്മ രമന്തി അഭിരമന്തി അനുക്കണ്ഠിതാ ഹുത്വാ നിവസന്തീതി അത്ഥോ. വുത്തപ്പകാരായ വാ സമ്പത്തിയാ തത്ഥ തത്ഥ ഗതേപി അത്തനോ അബ്ഭന്തരംയേവ ആനേത്വാ രമേതീതി ആരാമോ. സോ ഹി അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ ജേതസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഹത്ഥതോ അട്ഠാരസഹി ഹിരഞ്ഞകോടീഹി കോടിസന്ഥരേന കീണിത്വാ അട്ഠാരസഹി ഹിരഞ്ഞകോടീഹി സേനാസനാനി കാരാപേത്വാ അട്ഠാരസഹി ഹിരഞ്ഞകോടീഹി വിഹാരമഹം നിട്ഠാപേത്വാ ഏവം ചതുപഞ്ഞാസഹിരഞ്ഞകോടിപരിച്ചാഗേന ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ നിയ്യാദിതോ. തസ്മാ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ’’തി വുച്ചതി. തസ്മിം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ.

ഏത്ഥ ച ‘‘ജേതവനേ’’തി വചനം പുരിമസാമിപരികിത്തനം. ‘‘അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി പച്ഛിമസാമിപരികിത്തനം. കിമേതേസം പരികിത്തനേ പയോജനന്തി. പുഞ്ഞകാമാനം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനം. തത്ര ഹി ദ്വാരകോട്ഠകപാസാദമാപനേ ഭൂമിവിക്കയലദ്ധാ അട്ഠാരസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ അനേകകോടിഅഗ്ഘനകാ രുക്ഖാ ച ജേതസ്സ പരിച്ചാഗോ, ചതുപഞ്ഞാസ കോടിയോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ. ഇതി തേസം പരികിത്തനേന ഏവം പുഞ്ഞകാമാ പുഞ്ഞാനി കരോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഞ്ഞേപി പുഞ്ഞകാമേ തേസം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനേ നിയോജേതി.

സബ്ബാസവസംവരപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേതി കസ്മാ ഇദം സുത്തമഭാസി? തേസം ഭിക്ഖൂനം ഉപക്കിലേസവിസോധനം ആദിം കത്വാ ആസവക്ഖയായ പടിപത്തിദസ്സനത്ഥം. തത്ഥ സബ്ബാസവസംവരപരിയായന്തി സബ്ബേസം ആസവാനം സംവരകാരണം സംവരഭൂതം കാരണം, യേന കാരണേന തേ സംവരിതാ പിദഹിതാ ഹുത്വാ അനുപ്പാദനിരോധസങ്ഖാതം ഖയം ഗച്ഛന്തി പഹീയന്തി നപ്പവത്തന്തി, തം കാരണന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ആസവന്തീതി ആസവാ, ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപി സന്ദന്തി പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭും ഓകാസതോ യാവ ഭവഗ്ഗം സവന്തീതി വാ ആസവാ, ഏതേ ധമ്മേ ഏതഞ്ച ഓകാസം അന്തോ കരിത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അന്തോകരണത്ഥോ ഹി അയം ആകാരോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദിരാദയോ ആസവാ, ആസവാ വിയാതിപി ആസവാ. ലോകസ്മിഞ്ഹി ചിരപാരിവാസികാ മദിരാദയോ ആസവാതി വുച്ചന്തി. യദി ച ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന ആസവാ, ഏതേയേവ ഭവിതുമരഹന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൦.൬൧). ആയതം വാ സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീതിപി ആസവാ. പുരിമാനി ചേത്ഥ നിബ്ബചനാനി യത്ഥ കിലേസാ ആസവാതി ആഗച്ഛന്തി, തത്ഥ യുജ്ജന്തി, പച്ഛിമം കമ്മേപി. ന കേവലഞ്ച കമ്മകിലേസായേവ ആസവാ, അപിച ഖോ നാനപ്പകാരകാ ഉപ്പദ്ദവാപി. സുത്തേസു ഹി ‘‘നാഹം, ചുന്ദ, ദിട്ഠധമ്മികാനംയേവ ആസവാനം സംവരായ ധമ്മം ദേസേമീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൮൨) ഏത്ഥ വിവാദമൂലഭൂതാ കിലേസാ ആസവാതി ആഗതാ.

‘‘യേന ദേവൂപപത്യസ്സ, ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ;

യക്ഖത്തം യേന ഗച്ഛേയ്യം, മനുസ്സത്തഞ്ച അബ്ബജേ;

തേ മയ്ഹം ആസവാ ഖീണാ, വിദ്ധസ്താ വിനളീകതാ’’തി. (അ. നി. ൪.൩൬); –

ഏത്ഥ തേഭൂമകഞ്ച കമ്മം അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാ. ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി (പാരാ. ൩൯) ഏത്ഥ പരൂപവാദവിപ്പടിസാരവധബന്ധാദയോ ചേവ അപായദുക്ഖഭൂതാ ച നാനപ്പകാരാ ഉപദ്ദവാ. തേ പനേതേ ആസവാ യത്ഥ യഥാ ആഗതാ, തത്ഥ തഥാ വേദിതബ്ബാ.

ഏതേ ഹി വിനയേ താവ ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ, സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി ദ്വേധാ ആഗതാ. സളായതനേ ‘‘തയോമേ ആവുസോ ആസവാ, കാമാസവോ ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩) തിധാ ആഗതാ. അഞ്ഞേസു ച സുത്തന്തേസു അഭിധമ്മേ ച തേയേവ ദിട്ഠാസവേന സഹ ചതുധാ ആഗതാ. നിബ്ബേധികപരിയായേ – ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ നിരയഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ പേത്തിവിസയഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ മനുസ്സലോകഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ ദേവലോകഗാമിനിയാ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩) പഞ്ചധാ ആഗതാ. ഛക്കനിപാതേ – ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാ’’തിആദിനാ നയേന ഛധാ ആഗതാ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ തേയേവ ദസ്സനാപഹാതബ്ബേഹി സദ്ധിം സത്തധാ ആഗതാതി. അയം താവ ആസവപദേ വചനത്ഥോ ചേവ പഭേദോ ച.

സംവരപദേ പന സംവരയതീതി സംവരോ, പിദഹതി നിവാരേതി പവത്തിതും ന ദേതീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദിവാ പടിസല്ലീയന്തേന ദ്വാരം സംവരിത്വാ പടിസല്ലീയിതു’’ന്തി (പാരാ. ൭൭), ‘‘സോതാനം സംവരംബ്രഊമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൧) ച ആദീസു പിധാനട്ഠേന സംവരമാഹ. സ്വായം സംവരോ പഞ്ചവിധോ ഹോതി സീലസംവരോ സതിഞാണ ഖന്തി വീരിയസംവരോതി. തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) അയം സീലസംവരോ. പാതിമോക്ഖസീലഞ്ഹി ഏത്ഥ സംവരോതി വുത്തം. ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരമാപജ്ജതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൧൩) സതിസംവരോ. സതി ഹേത്ഥ സംവരോതി വുത്താ. ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി അയം ഞാണസംവരോ. ഞാണഞ്ഹേത്ഥ പിധീയരേതി ഇമിനാ പിധാനട്ഠേന സംവരോതി വുത്തം. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ…പേ…, ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪-൨൬) പന നയേന ഇധേവ ഖന്തിവീരിയസംവരാ ആഗതാ. തേസഞ്ച ‘‘സബ്ബാസവസംവരപരിയായ’’ന്തി ഇമിനാ ഉദ്ദേസേന സങ്ഗഹിതത്താ സംവരഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അപിച പഞ്ചവിധോപി അയം സംവരോ ഇധ ആഗതോയേവ, തത്ഥ ഖന്തിവീരിയസംവരാ താവ വുത്തായേവ. ‘‘സോ തഞ്ച അനാസനം തഞ്ച അഗോചര’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൫) അയം പനേത്ഥ സീലസംവരോ. ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസംവുതോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൨) അയം സതിസംവരോ. സബ്ബത്ഥ പടിസങ്ഖാ ഞാണസംവരോ. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന ദസ്സനം പടിസേവനാ ഭാവനാ ച ഞാണസംവരോ. പരിയായന്തി ഏതേന ധമ്മാതി പരിയായോ, ഉപ്പത്തിം നിരോധം വാ ഗച്ഛന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്താവതാ ‘‘സബ്ബാസവസംവരപരിയായ’’ന്തി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വുത്തം ഹോതി.

൧൫. ഇദാനി ജാനതോ അഹന്തിആദീസു ജാനതോതി ജാനന്തസ്സ. പസ്സതോതി പസ്സന്തസ്സ. ദ്വേപി പദാനി ഏകത്ഥാനി, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഏവം സന്തേപി ജാനതോതി ഞാണലക്ഖണം ഉപാദായ പുഗ്ഗലം നിദ്ദിസതി, ജാനനലക്ഖണഞ്ഹി ഞാണം. പസ്സതോതി ഞാണപ്പഭാവം ഉപാദായ, പസ്സനപ്പഭാവഞ്ഹി ഞാണം. ഞാണസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ ചക്ഖുമാ വിയ ചക്ഖുനാ രൂപാനി ഞാണേന വിവടേ ധമ്മേ പസ്സതി. അപിച യോനിസോമനസികാരം ഉപ്പാദേതും ജാനതോ, അയോനിസോമനസികാരോ യഥാ ന ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം പസ്സതോതി അയമേത്ഥ സാരോ. കേചി പനാചരിയാ ബഹൂ പപഞ്ചേ ഭണന്തി, തേ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ന യുജ്ജന്തി.

ആസവാനം ഖയന്തി ആസവപ്പഹാനം ആസവാനം അച്ചന്തക്ഖയസമുപ്പാദം ഖീണാകാരം നത്ഥിഭാവന്തി അയമേവ ഹി ഇമസ്മിഞ്ച സുത്തേ, ‘‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തി’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൩൮) ച ആസവക്ഖയത്ഥോ. അഞ്ഞത്ഥ പന മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനിപി ആസവക്ഖയോതി വുച്ചന്തി. തഥാ ഹി –

‘‘സേഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ’’തി. (ഇതിവു. ൬൨) –

ആദീസു മഗ്ഗോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ,

‘‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൩൮) ഫലം.

‘‘പരവജ്ജാനുപസ്സിസ്സ, നിച്ചം ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോ;

ആസവാ തസ്സ വഡ്ഢന്തി, ആരാ സോ ആസവക്ഖയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൫൩) –

ആദീസു നിബ്ബാനം ‘‘ആസവക്ഖയോ’’തി വുത്തം.

നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോതി യോ പന ന ജാനാതി ന പസ്സതി, തസ്സ നോ വദാമീതി അത്ഥോ. ഏതേന യേ അജാനതോ അപസ്സതോപി സംവരാദീഹിയേവ സുദ്ധിം വദന്തി, തേ പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി. പുരിമേന വാ പദദ്വയേന ഉപായോ വുത്തോ, ഇമിനാ അനുപായപടിസേധോ. സങ്ഖേപേന ചേത്ഥ ഞാണം ആസവസംവരപരിയായോതി ദസ്സിതം ഹോതി.

ഇദാനി യം ജാനതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, തം ദസ്സേതുകാമോ കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോതി പുച്ഛം ആരഭി, തത്ഥ ജാനനാ ബഹുവിധാ. ദബ്ബജാതികോ ഏവ ഹി കോചി ഭിക്ഖു ഛത്തം കാതും ജാനാതി, കോചി ചീവരാദീനം അഞ്ഞതരം, തസ്സ ഈദിസാനി കമ്മാനി വത്തസീസേ ഠത്വാ കരോന്തസ്സ സാ ജാനനാ മഗ്ഗഫലാനം പദട്ഠാനം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബാ. യോ പന സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വേജ്ജകമ്മാദീനി കാതും ജാനാതി, തസ്സേവം ജാനതോ ആസവാ വഡ്ഢന്തിയേവ, തസ്മാ യം ജാനതോ പസ്സതോ ച ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, തദേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ യോനിസോ ച മനസികാരം അയോനിസോ ച മനസികാരന്തി.

തത്ഥ യോനിസോ മനസികാരോ നാമ ഉപായമനസികാരോ പഥമനസികാരോ, അനിച്ചാദീസു അനിച്ചന്തി ആദിനാ ഏവ നയേന സച്ചാനുലോമികേന വാ ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാ അന്വാവട്ടനാ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ, അയം വുച്ചതി യോനിസോ മനസികാരോതി.

അയോനിസോ മനസികാരോതി അനുപായമനസികാരോ ഉപ്പഥമനസികാരോ. അനിച്ചേ നിച്ചന്തി ദുക്ഖേ സുഖന്തി അനത്തനി അത്താതി അസുഭേ സുഭന്തി അയോനിസോ മനസികാരോ ഉപ്പഥമനസികാരോ. സച്ചപ്പടികുലേന വാ ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാ അന്വാവട്ടനാ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ, അയം വുച്ചതി അയോനിസോ മനസികാരോതി. ഏവം യോനിസോ മനസികാരം ഉപ്പാദേതും ജാനതോ, അയോനിസോ മനസികാരോ ച യഥാ ന ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

ഇദാനി ഇമസ്സേവത്ഥസ്സ യുത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ അയോനിസോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… പഹീയന്തീതി. തേന കിം വുത്തം ഹോതി, യസ്മാ അയോനിസോ മനസികരോതോ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തി, യോനിസോ മനസികരോതോ പഹീയന്തി, തസ്മാ ജാനിതബ്ബം യോനിസോ മനസികാരം ഉപ്പാദേതും ജാനതോ, അയോനിസോ മനസികാരോ ച യഥാ ന ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി, അയം താവേത്ഥ സങ്ഖേപവണ്ണനാ.

അയം പന വിത്ഥാരോ – തത്ഥ ‘‘യോനിസോ അയോനിസോ’’തി ഇമേഹി താവ ദ്വീഹി പദേഹി ആബദ്ധം ഹോതി ഉപരി സകലസുത്തം. വട്ടവിവട്ടവസേന ഹി ഉപരി സകലസുത്തം വുത്തം. അയോനിസോ മനസികാരമൂലകഞ്ച വട്ടം, യോനിസോ മനസികാരമൂലകഞ്ച വിവട്ടം. കഥം? അയോനിസോ മനസികാരോ ഹി വഡ്ഢമാനോ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേതി അവിജ്ജഞ്ച ഭവതണ്ഹഞ്ച. അവിജ്ജായ ച സതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. തണ്ഹായ സതി തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം…പേ… സമുദയോ ഹോതീ’’തി. ഏവം അയം അയോനിസോ മനസികാരബഹുലോ പുഗ്ഗലോ വാതവേഗാഭിഘാതേന വിപ്പനട്ഠനാവാ വിയ ഗങ്ഗാവട്ടേ പതിതഗോകുലം വിയ ചക്കയന്തേ യുത്തബലിബദ്ദോ വിയ ച പുനപ്പുനം ഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു ആവട്ടപരിവട്ടം കരോതി, ഏവം താവ അയോനിസോ മനസികാരമൂലകം വട്ടം.

യോനിസോ മനസികാരോ പന വഡ്ഢമാനോ – ‘‘യോനിസോ മനസികാരസമ്പന്നസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരിസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൫൫) വചനതോ സമ്മാദിട്ഠിപമുഖം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം പരിപൂരേതി. യാ ച സമ്മാദിട്ഠി, സാ വിജ്ജാതി തസ്സ വിജ്ജുപ്പാദാ അവിജ്ജാനിരോധോ, ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ…പേ… ഏവം ഏതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൧) ഏവം യോനിസോ മനസികാരമൂലകം വിവട്ടം വേദിതബ്ബം. ഏവം ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി ആബദ്ധം ഹോതി ഉപരി സകലസുത്തം.

ഏവം ആബദ്ധേ ചേത്ഥ യസ്മാ പുബ്ബേ ആസവപ്പഹാനം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ ഉപ്പത്തി വുച്ചമാനാ ന യുജ്ജതി. ന ഹി പഹീനാ പുന ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പന്നാനം പന പഹാനം യുജ്ജതി, തസ്മാ ഉദ്ദേസപടിലോമതോപി ‘‘അയോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അയോനിസോ മനസികരോതോതി വുത്തപ്പകാരം അയോനിസോ മനസികാരം ഉപ്പാദയതോ. അനുപ്പന്നാ ചേവ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ യേ പുബ്ബേ അപ്പടിലദ്ധപുബ്ബം ചീവരാദിം വാ പച്ചയം ഉപട്ഠാകസദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികാനം വാ അഞ്ഞതരം മനുഞ്ഞം വത്ഥും പടിലഭിത്വാ, തം സുഭം സുഖന്തി അയോനിസോ മനസികരോതോ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരം വാ പന അനനുഭൂതപുബ്ബം ആരമ്മണം യഥാ വാ തഥാ വാ അയോനിസോ മനസികരോതോ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വേദിതബ്ബാ, അഞ്ഞഥാ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനുപ്പന്നാ നാമ ആസവാ ന സന്തി. അനുഭൂതപുബ്ബേപി ച വത്ഥുമ്ഹി ആരമ്മണേ വാ യസ്സ പകതിസുദ്ധിയാ വാ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാപരിയത്തിനവകമ്മയോനിസോമനസികാരാനം വാ അഞ്ഞതരവസേന പുബ്ബേ അനുപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ താദിസേന പച്ചയേന സഹസാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഇമേപി അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വേദിതബ്ബാ. തേസുയേവ പന വത്ഥാരമ്മണേസു പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പന്നാ പവഡ്ഢന്തീതി വുച്ചന്തി. ഇതോ അഞ്ഞഥാ ഹി പഠമുപ്പന്നാനം വഡ്ഢി നാമ നത്ഥി.

യോനിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ പന യസ്സ പകതിസുദ്ധിയാ വാ സേയ്യഥാപി ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ ഭദ്ദായ ച കാപിലാനിയാ, ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി വാ കാരണേഹി ആസവാ നുപ്പജ്ജന്തി, സോ ച ജാനാതി ‘‘ന ഖോ മേ ആസവാ മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതം ഗതാ, ഹന്ദ നേസം സമുഗ്ഘാതായ പടിപജ്ജാമീ’’തി. തതോ മഗ്ഗഭാവനായ സബ്ബേ സമുഗ്ഘാതേതി. തസ്സ തേ ആസവാ അനുപ്പന്നാ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുച്ചന്തി. യസ്സ പന കാരകസ്സേവ സതോ സതിസമ്മോസേന സഹസാ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തതോ സംവേഗമാപജ്ജിത്വാ യോനിസോ പദഹന്തോ തേ ആസവേ സമുച്ഛിന്ദതി, തസ്സ ഉപ്പന്നാ പഹീയന്തീതി വുച്ചന്തി മണ്ഡലാരാമവാസീമഹാതിസ്സഭൂതത്ഥേരസ്സ വിയ. സോ കിര തസ്മിംയേവ വിഹാരേ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹാതി, അഥസ്സ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരതോ വിസഭാഗാരമ്മണേ കിലേസോ ഉപ്പജ്ജി, സോ തം വിപസ്സനായ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിഹാരം അഗമാസി. തസ്സ സുപിനന്തേപി തം ആരമ്മണം ന ഉപട്ഠാസി. സോ ‘‘അയം കിലേസോ വഡ്ഢിത്വാ അപായസംവത്തനികോ ഹോതീ’’തി സംവേഗം ജനേത്വാ ആചരിയം ആപുച്ഛിത്വാ വിഹാരാ നിക്ഖമ്മ മഹാസങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ രാഗപടിപക്ഖം അസുഭകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗുമ്ബന്തരം പവിസിത്വാ പംസുകൂലചീവരം സന്ഥരിത്വാ നിസജ്ജ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഞ്ചകാമഗുണികരാഗം ഛിന്ദിത്വാ ഉട്ഠായ ആചരിയം വന്ദിത്വാ പുനദിവസേ ഉദ്ദേസമഗ്ഗം പാപുണി. യേ പന വത്തമാനുപ്പന്നാ, തേസം പടിപത്തിയാ പഹാനം നാമ നത്ഥി.

൧൬. ഇദാനി ‘‘ഉപ്പന്നാ ച ആസവാ പഹീയന്തീ’’തി ഇദമേവ പദം ഗഹേത്വാ യേ തേ ആസവാ പഹീയന്തി, തേസം നാനപ്പകാരതോ അഞ്ഞമ്പി പഹാനകാരണം ആവികാതും ദേസനം വിത്ഥാരേന്തോ അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാതിആദിമാഹ യഥാ തം ദേസനാപഭേദകുസലോ ധമ്മരാജാ. തത്ഥ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാതി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ദസ്സനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൧൭. ഇദാനി താനി പദാനി അനുപുബ്ബതോ ബ്യാകാതുകാമോ ‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാ’’തി പുച്ഛം കത്വാ മൂലപരിയായവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ മനസികരണീയേ ധമ്മേ നപ്പജാനാതീതി ആവജ്ജിതബ്ബേ സമന്നാഹരിതബ്ബേ ധമ്മേ ന പജാനാതി. അമനസികരണീയേതി തബ്ബിപരീതേ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. യസ്മാ പന ഇമേ ധമ്മാ മനസികരണീയാ, ഇമേ അമനസികരണീയാതി ധമ്മതോ നിയമോ നത്ഥി, ആകാരതോ പന അത്ഥി. യേനാ ആകാരേന മനസികരിയമാനാ അകുസലുപ്പത്തിപദട്ഠാനാ ഹോന്തി, തേനാകാരേന ന മനസികാതബ്ബാ. യേന കുസലുപ്പത്തിപദട്ഠാനാ ഹോന്തി, തേനാകാരേന മനസികാതബ്ബാ. തസ്മാ ‘‘യ’സ്സ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യ’സ്സാതി യേ അസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ. മനസികരോതോതി ആവജ്ജയതോ സമന്നാഹരന്തസ്സ. അനുപ്പന്നോ വാ കാമാസവോതി ഏത്ഥ സമുച്ചയത്ഥോ വാസദ്ദോ, ന വികപ്പത്ഥോ. തസ്മാ യഥാ ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ ദ്വിപദാ വാ…പേ… തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦) വുത്തേ അപദാ ച ദ്വിപദാ ചാതി അത്ഥോ, യഥാ ച ‘‘ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൨) വുത്തേ ഭൂതാനഞ്ച സമ്ഭവേസീനഞ്ചാതി അത്ഥോ, യഥാ ച ‘‘അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ മിഥുഭേദതോ വാ’’തി (ഉദാ. ൭൬) വുത്തേ അഗ്ഗിതോ ച ഉദകതോ ച മിഥുഭേദതോ ചാതി അത്ഥോ, ഏവമിധാപി അനുപ്പന്നോ ച കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച കാമാസവോ പവഡ്ഢതീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം സേസേസു.

ഏത്ഥ ച കാമാസവോതി പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ. ഭവാസവോതി രുപാരൂപഭവേ ഛന്ദരാഗോ, ഝാനനികന്തി ച സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതാ. ഏവം ദിട്ഠാസവോപി ഭവാസവേ ഏവ സമോധാനം ഗച്ഛതി. അവിജ്ജാസവോതി ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം. തത്ഥ കാമഗുണേ അസ്സാദതോ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നോ ച കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച പവഡ്ഢതി. മഹഗ്ഗതധമ്മേ അസ്സാദതോ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നോ ച ഭവാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച പവഡ്ഢതി. തീസു ഭൂമീസു ധമ്മേ ചതുവിപല്ലാസപദട്ഠാനഭാവേന മനസികരോതോ അനുപ്പന്നോ ച അവിജ്ജാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച പവഡ്ഢതീതി വേദിതബ്ബോ. വുത്തനയപച്ചനീകതോ സുക്കപക്ഖോ വിത്ഥാരേതബ്ബോ.

കസ്മാ പന തയോ ഏവ ആസവാ ഇധ വുത്താതി. വിമോക്ഖപടിപക്ഖതോ. അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖപടിപക്ഖോ ഹി കാമാസവോ,. അനിമിത്തസുഞ്ഞതവിമോക്ഖപടിപക്ഖാ ഇതരേ. തസ്മാ ഇമേ തയോ ആസവേ ഉപ്പാദേന്താ തിണ്ണം വിമോക്ഖാനം അഭാഗിനോ ഹോന്തി, അനുപ്പാദേന്താ ഭാഗിനോതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേന്തേന തയോ ഏവ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ദിട്ഠാസവോപി വാ ഏത്ഥ വുത്തോ യേവാതി വണ്ണിതമേതം.

തസ്സ അമനസികരണീയാനം ധമ്മാനം മനസികാരാതി മനസികാരഹേതു, യസ്മാ തേ ധമ്മേ മനസി കരോതി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ ദുതിയപദേപി. ‘‘അനുപ്പന്നാ ചേവ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ആസവാ പവഡ്ഢന്തീ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തആസവാനംയേവ അഭേദതോ നിഗമനമേതം.

൧൮. ഏത്താവതാ യോ അയം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബേ ആസവേ നിദ്ദിസിതും അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ വുത്തോ, സോ യസ്മാ ‘‘അയോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏവം സാമഞ്ഞതോ വുത്താനം അയോനിസോ മനസികാരപച്ചയാനം കാമാസവാദീനമ്പി അധിട്ഠാനം, തസ്മാ തേപി ആസവേ തേനേവ പുഗ്ഗലേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദസ്സനാ പഹാതബ്ബേ ആസവേ ദസ്സേന്തോ സോ ഏവം അയോനിസോ മനസി കരോതി, അഹോസിം നു ഖോ അഹന്തിആദിമാഹ. വിചികിച്ഛാസീസേന ചേത്ഥ ദിട്ഠാസവമ്പി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തസ്സത്ഥോ, യസ്സ തേ ഇമിനാ വുത്തനയേന ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സോ പുഥുജ്ജനോ, യോ ചായം ‘‘അസ്സുതവാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ, സോ പുഥുജ്ജനോ ഏവം അയോനിസോ അനുപായേന ഉപ്പഥേന മനസി കരോതി. കഥം? അഹോസിം നു ഖോ…പേ…സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീതി. കിം വുത്തം ഹോതി, സോ ഏവം അയോനിസോ മനസി കരോതി, യഥാസ്സ ‘‘അഹം അഹോസിം നു ഖോ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താ സോളസവിധാപി വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതീതി.

തത്ഥ അഹോസിം നു ഖോ നനു ഖോതി സസ്സതാകാരഞ്ച അധിച്ചസമുപ്പത്തിആകാരഞ്ച നിസ്സായ അതീതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതം അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. കിം കാരണന്തി ന വത്തബ്ബം. ഉമ്മത്തകോ വിയ ഹി ബാലപുഥുജ്ജനോ യഥാ വാ തഥാ വാ പവത്തതി. അപിച അയോനിസോ മനസികാരോയേവേത്ഥ കാരണം. ഏവം അയോനിസോ മനസികാരസ്സ പന കിം കാരണന്തി. സ്വേവ പുഥുജ്ജനഭാവോ അരിയാനം അദസ്സനാദീനി വാ. നനു ച പുഥുജ്ജനോപി യോനിസോ മനസി കരോതീതി. കോ വാ ഏവമാഹ ന മനസി കരോതീതി. ന പന തത്ഥ പുഥുജ്ജനഭാവോ കാരണം, സദ്ധമ്മസ്സവനകല്യാണമിത്താദീനി തത്ഥ കാരണാനി. ന ഹി മച്ഛമംസാദീനി അത്തനോ അത്തനോ പകതിയാ സുഗന്ധാനി, അഭിസങ്ഖാരപച്ചയാ പന സുഗന്ധാനിപി ഹോന്തി.

കിം നു ഖോ അഹോസിന്തി ജാതിലിങ്ഗൂപപത്തിയോ നിസ്സായ ഖത്തിയോ നു ഖോ അഹോസിം, ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദഗഹട്ഠപബ്ബജിതദേവമനുസ്സാനം അഞ്ഞതരോതി കങ്ഖതി.

കഥം നു ഖോതി സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ദീഘോ നു ഖോ അഹോസിം, രസ്സഓദാതകണ്ഹപ്പമാണികഅപ്പമാണികാദീനം അഞ്ഞതരോതി കങ്ഖതി. കേചി പന ഇസ്സരനിമ്മാനാദിം നിസ്സായ കേന നു ഖോ കാരണേന അഹോസിന്തി ഹേതുതോ കങ്ഖതീതി വദന്തി.

കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിന്തി ജാതിആദീനി നിസ്സായ ഖത്തിയോ ഹുത്വാ നു ഖോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസിം…പേ… ദേവോ ഹുത്വാ മനുസ്സോതി അത്തനോ പരമ്പരം കങ്ഖതി. സബ്ബത്ഥേവ പന അദ്ധാനന്തി കാലാധിവചനമേതം.

ഭവിസ്സാമി നു ഖോ നനു ഖോതി സസ്സതാകാരഞ്ച ഉച്ഛേദാകാരഞ്ച നിസ്സായ അനാഗതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതം അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ.

ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നമദ്ധാനന്തി ഇദാനി വാ പടിസന്ധിം ആദിം കത്വാ ചുതിപരിയന്തം സബ്ബമ്പി വത്തമാനകാലം ഗഹേത്വാ. അജ്ഝത്തം കഥംകഥീ ഹോതീതി അത്തനോ ഖന്ധേസു വിചികിച്ഛോ ഹോതി. അഹം നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ അത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. യുത്തം പനേതന്തി? യുത്തം അയുത്തന്തി കാ ഏത്ഥ ചിന്താ. അപിചേത്ഥ ഇദം വത്ഥുമ്പി ഉദാഹരന്തി. ചൂളമാതായ കിര പുത്തോ മുണ്ഡോ, മഹാമാതായ പുത്തോ അമുണ്ഡോ, തം പുത്തം മുണ്ഡേസും. സോ ഉട്ഠായ അഹം നു ഖോ ചൂളമാതായ പുത്തോതി ചിന്തേസി. ഏവം അഹം നു ഖോസ്മീതി കങ്ഖാ ഹോതി.

നോ നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ നത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. തത്രാപി ഇദം വത്ഥു – ഏകോ കിര മച്ഛേ ഗണ്ഹന്തോ ഉദകേ ചിരട്ഠാനേന സീതിഭൂതം അത്തനോ ഊരും മച്ഛോതി ചിന്തേത്വാ പഹരി. അപരോ സുസാനപസ്സേ ഖേത്തം രക്ഖന്തോ ഭീതോ സങ്കുടിതോ സയി. സോ പടിബുജ്ഝിത്വാ അത്തനോ ജണ്ണുകാനി ദ്വേ യക്ഖാതി ചിന്തേത്വാ പഹരി. ഏവം നോ നു ഖോസ്മീതി കങ്ഖതി.

കിം നു ഖോസ്മീതി ഖത്തിയോവ സമാനോ അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം കങ്ഖതി. ഏസ നയോ സേസേസു. ദേവോ പന സമാനോ ദേവഭാവം അജാനന്തോ നാമ നത്ഥി. സോപി പന ‘‘അഹം രൂപീ നു ഖോ അരൂപീ നു ഖോ’’തിആദിനാ നയേന കങ്ഖതി. ഖത്തിയാദയോ കസ്മാ ന ജാനന്തീതി ചേ. അപച്ചക്ഖാ തേസം തത്ഥ തത്ഥ കുലേ ഉപ്പത്തി. ഗഹട്ഠാപി ച പോത്ഥലികാദയോ പബ്ബജിതസഞ്ഞിനോ. പബ്ബജിതാപി ‘‘കുപ്പം നു ഖോ മേ കമ്മ’’ന്തിആദിനാ നയേന ഗഹട്ഠസഞ്ഞിനോ. മനുസ്സാപി ച രാജാനോ വിയ അത്തനി ദേവസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി.

കഥം നു ഖോസ്മീതി വുത്തനയമേവ. കേവലഞ്ചേത്ഥ അബ്ഭന്തരേ ജീവോ നാമ അത്ഥീതി ഗഹേത്വാ തസ്സ സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ദീഘോ നു ഖോസ്മി, രസ്സചതുരംസഛളംസഅട്ഠംസസോളസംസാദീനം അഞ്ഞതരപ്പകാരോതി കങ്ഖന്തോ കഥം നു ഖോസ്മീതി കങ്ഖതീതി വേദിതബ്ബോ. സരീരസണ്ഠാനം പന പച്ചുപ്പന്നം അജാനന്തോ നാമ നത്ഥി.

കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീതി അത്തഭാവസ്സ ആഗതിഗതിട്ഠാനം കങ്ഖതി.

൧൯. ഏവം സോളസപ്പഭേദം വിചികിച്ഛം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യം ഇമിനാ വിചികിച്ഛാസീസേന ദിട്ഠാസവം ദസ്സേതും അയം ദേസനാ ആരദ്ധാ. തം ദസ്സേന്തോ തസ്സ ഏവം അയോനിസോ മനസികരോതോ ഛന്നം ദിട്ഠീനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാ അയം വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം അയോനിസോ മനസികരോതോ തസ്സേവ സവിചികിച്ഛസ്സ അയോനിസോ മനസികാരസ്സ ഥാമഗതത്താ ഛന്നം ദിട്ഠീനം അഞ്ഞതരാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ സബ്ബപദേസു വാസദ്ദോ വികപ്പത്ഥോ, ഏവം വാ ഏവം വാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. അത്ഥി മേ അത്താതി ചേത്ഥ സസ്സതദിട്ഠി സബ്ബകാലേസു അത്തനോ അത്ഥിതം ഗണ്ഹാതി. സച്ചതോ ഥേതതോതി ഭൂതതോ ച ഥിരതോ ച, ‘‘ഇദം സച്ച’’ന്തി ഭൂതതോ സുട്ഠു ദള്ഹഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി. നത്ഥി മേ അത്താതി അയം പന ഉച്ഛേദദിട്ഠി, സതോ സത്തസ്സ തത്ഥ തത്ഥ വിഭവഗ്ഗഹണതോ. അഥ വാ പുരിമാപി തീസു കാലേസു അത്ഥീതി ഗഹണതോ സസ്സതദിട്ഠി, പച്ചുപ്പന്നമേവ അത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തോ ഉച്ഛേദദിട്ഠി. പച്ഛിമാപി അതീതാനാഗതേസു നത്ഥീതി ഗഹണതോ ഭസ്മന്താഹുതിയോതി ഗഹിതദിട്ഠികാനം വിയ, ഉച്ഛേദദിട്ഠി. അതീതേ ഏവ നത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തോ അധിച്ചസമുപ്പത്തികസ്സേവ സസ്സതദിട്ഠി.

അത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധസീസേന ഖന്ധേ അത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ അവസേസക്ഖന്ധേ സഞ്ജാനതോ ഇമിനാ അത്തനാ ഇമം അത്താനം സഞ്ജാനാമീതി ഹോതി. അത്തനാവ അനത്താനന്തി സഞ്ഞാക്ഖന്ധംയേവ അത്താതി ഗഹേത്വാ, ഇതരേ ചത്താരോപി അനത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ തേസം ജാനതോ ഏവം ഹോതി. അനത്തനാവ അത്താനന്തി സഞ്ഞാക്ഖന്ധം അനത്താതി. ഇതരേ ചത്താരോ അത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ തേസം ജാനതോ ഏവം ഹോതി, സബ്ബാപി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോവ.

വദോ വേദേയ്യോതിആദയോ പന സസ്സതദിട്ഠിയാ ഏവ അഭിനിവേസാകാരാ. തത്ഥ വദതീതി വദോ, വചീകമ്മസ്സ കാരകോതി വുത്തം ഹോതി. വേദയതീതി വേദേയ്യോ, ജാനാതി അനുഭവതി ചാതി വുത്തം ഹോതി. കിം വേദേതീതി, തത്ര തത്ര കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദേതി. തത്ര തത്രാതി തേസു തേസു യോനിഗതിട്ഠിതിനിവാസനികായേസു ആരമ്മണേസു വാ. നിച്ചോതി ഉപ്പാദവയരഹിതോ. ധുവോതി ഥിരോ സാരഭൂതോ. സസ്സതോതി സബ്ബകാലികോ. അവിപരിണാമധമ്മോതി അത്തനോ പകതിഭാവം അവിജഹനധമ്മോ, കകണ്ടകോ വിയ നാനപ്പകാരതം നാപജ്ജതി. സസ്സതിസമന്തി ചന്ദസൂരിയസമുദ്ദമഹാപഥവീപബ്ബതാ ലോകവോഹാരേന സസ്സതിയോതി വുച്ചന്തി. സസ്സതീഹി സമം സസ്സതിസമം. യാവ സസ്സതിയോ തിട്ഠന്തി, താവ തഥേവ ഠസ്സതീതി ഗണ്ഹതോ ഏവംദിട്ഠി ഹോതി.

ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിഗതന്തിആദീസു. ഇദന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബസ്സ പച്ചക്ഖനിദസ്സനം. ദിട്ഠിഗതസമ്ബന്ധേന ച ഇദന്തി വുത്തം, ന ദിട്ഠിസമ്ബന്ധേന. ഏത്ഥ ച ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിഗതം, ഗൂഥഗതം വിയ. ദിട്ഠീസു വാ ഗതമിദം ദസ്സനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഅന്തോഗധത്താതിപി ദിട്ഠിഗതം. ദിട്ഠിയാ വാ ഗതം ദിട്ഠിഗതം. ഇദഞ്ഹി അത്ഥി മേ അത്താതിആദി ദിട്ഠിയാ ഗമനമത്തമേവ, നത്ഥേത്ഥ അത്താ വാ നിച്ചോ വാ കോചീതി വുത്തം ഹോതി. സാ ചായം ദിട്ഠി ദുന്നിഗ്ഗമനട്ഠേന ഗഹനം. ദുരതിക്കമട്ഠേന സപ്പടിഭയട്ഠേന ച കന്താരോ, ദുബ്ഭിക്ഖകന്താരവാളകന്താരാദയോ വിയ. സമ്മാദിട്ഠിയാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന വിലോമനട്ഠേന വാ വിസൂകം. കദാചി സസ്സതസ്സ, കദാചി ഉച്ഛേദസ്സ ഗഹണതോ വിരൂപം ഫന്ദിതന്തി വിപ്ഫന്ദിതം. ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനം. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠിഗഹനം…പേ… ദിട്ഠിസംയോജന’’ന്തി. ഇദാനിസ്സ തമേവ ബന്ധനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ദിട്ഠിസംയോജനസംയുത്തോതിആദിമാഹ. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ. ഇമിനാ ദിട്ഠിസംയോജനേന സംയുത്തോ പുഥുജ്ജനോ ഏതേഹി ജാതിആദീഹി ന പരിമുച്ചതീതി. കിം വാ ബഹുനാ, സകലവട്ടദുക്ഖതോപി ന മുച്ചതീതി.

൨൦. ഏവം ഛപ്പഭേദം ദിട്ഠാസവം ദസ്സേത്വാ യസ്മാ സീലബ്ബതപരാമാസോ കാമാസവാദിവചനേനേവ ദസ്സിതോ ഹോതി. കാമസുഖത്ഥഞ്ഹി ഭവസുഖഭവവിസുദ്ധിഅത്ഥഞ്ച അവിജ്ജായ അഭിഭൂതാ ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാ സീലബ്ബതാനി പരാമസന്തി, തസ്മാ തം അദസ്സേത്വാ ദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന വാ തസ്സ ഗഹിതത്താപി തം അദസ്സേത്വാവ ഇദാനി യോ പുഗ്ഗലോ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബേ ആസവേ പജഹതി, തം ദസ്സേത്വാ തേസം ആസവാനം പഹാനം ദസ്സേതും പുബ്ബേ വാ അയോനിസോ മനസികരോതോ പുഥുജ്ജനസ്സ തേസം ഉപ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തബ്ബിപരീതസ്സ പഹാനം ദസ്സേതും സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

തസ്സത്ഥോ, യാവ ‘‘സോ ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി ആഗച്ഛതി, താവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ച വുത്തപച്ചനീകതോ ച വേദിതബ്ബോ. പച്ചനീകതോ ച സബ്ബാകാരേന അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദാവിനീതപച്ചനീകതോ അയം ‘‘സുതവാ അരിയസാവകോ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ’’തി വേദിതബ്ബോ. അപിച ഖോ സിഖാപത്തവിപസ്സനതോ പഭുതി യാവ ഗോത്രഭു, താവ തദനുരൂപേന അത്ഥേന അയം അരിയസാവകോതി വേദിതബ്ബോ.

൨൧. ‘‘സോ ഇദം ദുക്ഖന്തി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തിആദീസു പന അയം അത്ഥവിഭാവനാ, സോ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികോ അരിയസാവകോ തണ്ഹാവജ്ജാ തേഭൂമകാ ഖന്ധാ ദുക്ഖം, തണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോ, ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിരോധോ, നിരോധസമ്പാപകോ മഗ്ഗോതി ഏവം പുബ്ബേവ ആചരിയസന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനോ അപരേന സമയേന വിപസ്സനാമഗ്ഗം സമാരുള്ഹോ സമാനോ തേ തേഭൂമകേ ഖന്ധേ ഇദം ദുക്ഖന്തി യോനിസോ മനസി കരോതി, ഉപായേന പഥേന സമന്നാഹരതി ചേവ വിപസ്സതി ച. ഏത്ഥ ഹി യാവ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ, താവ മനസികാരസീസേനേവ വിപസ്സനാ വുത്താ. യാ പനായം തസ്സേവ ദുക്ഖസ്സ സമുട്ഠാപികാ പഭാവികാ തണ്ഹാ, അയം സമുദയോതി യോനിസോ മനസി കരോതി. യസ്മാ പന ദുക്ഖഞ്ച സമുദയോ ച ഇദം ഠാനം പത്വാ നിരുജ്ഝന്തി നപ്പവത്തന്തി, തസ്മാ യദിദം നിബ്ബാനം നാമ, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി യോനിസോ മനസി കരോതി. നിരോധസമ്പാപകം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യോനിസോ മനസി കരോതി, ഉപായേന പഥേന സമന്നാഹരതി ചേവ വിപസ്സതി ച.

തത്രായം ഉപായോ, അഭിനിവേസോ നാമ വട്ടേ ഹോതി, വിവട്ടേ നത്ഥി. തസ്മാ ‘‘അയം അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ പഥവീധാതു, ആപോധാതൂ’’തിആദിനാ നയേന സകസന്തതിയം ചത്താരി ഭൂതാനി തദനുസാരേന ഉപാദാരൂപാനി ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ അയം രൂപക്ഖന്ധോതി വവത്ഥപേതി. തം വവത്ഥാപയതോ ഉപ്പന്നേ തദാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികേ ധമ്മേ ഇമേ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാതി വവത്ഥപേതി. തതോ ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖന്തി വവത്ഥപേതി. തേ പന സങ്ഖേപതോ നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേ ഭാഗായേവ ഹോന്തി. ഇദഞ്ച നാമരൂപം സഹേതു സപ്പച്ചയം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ അയം ഹേതു അയം പച്ചയോതി അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാകമ്മാഹാരാദികേ ഹേതുപച്ചയേ വവത്ഥപേതി. തതോ തേസം പച്ചയാനഞ്ച പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനഞ്ച യാഥാവസരസലക്ഖണം വവത്ഥപേത്വാ ഇമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ ഹോന്തീതി അനിച്ചലക്ഖണം ആരോപേതി, ഉദയബ്ബയപീളിതത്താ ദുക്ഖാതി ദുക്ഖലക്ഖണം ആരോപേതി. അവസവത്തനതോ അനത്താതി അനത്തലക്ഖണം ആരോപേതി. ഏവം തീണി ലക്ഖണാനി ആരോപേത്വാ പടിപാടിയാ വിപസ്സനം പവത്തേന്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പാപുണാതി.

തസ്മിം ഖണേ ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപടിവേധേനേവ പടിവിജ്ഝതി, ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേതി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി, സമുദയം പഹാനപടിവേധേന, നിരോധം സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന, മഗ്ഗം ഭാവനാപടിവേധേന. ദുക്ഖഞ്ച പരിഞ്ഞാഭിസമയേന അഭിസമേതി…പേ… മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേന അഭിസമേതി, നോ ച ഖോ അഞ്ഞമഞ്ഞേന ഞാണേന. ഏകഞാണേനേവ ഹി ഏസ നിരോധം ആരമ്മണതോ, സേസാനി കിച്ചതോ പടിവിജ്ഝതി ചേവ അഭിസമേതി ച. ന ഹിസ്സ തസ്മിം സമയേ ഏവം ഹോതി – ‘‘അഹം ദുക്ഖം പരിജാനാമീ’’തി വാ…പേ… ‘‘മഗ്ഗം ഭാവേമീ’’തി വാ. അപിച ഖ്വസ്സ ആരമ്മണം കത്വാ പടിവേധവസേന നിരോധം സച്ഛികരോതോ ഏവം തം ഞാണം ദുക്ഖപരിഞ്ഞാകിച്ചമ്പി സമുദയപഹാനകിച്ചമ്പി മഗ്ഗഭാവനാകിച്ചമ്പി കരോതിയേവ. തസ്സേവം ഉപായേന യോനിസോ മനസികരോതോ തീണി സംയോജനാനി പഹീയന്തി, വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി, അട്ഠവത്ഥുകാ വിചികിച്ഛാ, ‘‘സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധീ’’തി സീലബ്ബതാനം പരാമസനതോ സീലബ്ബതപരാമാസോതി. തത്ഥ ചതൂസു ആസവേസു സക്കായദിട്ഠിസീലബ്ബതപരാമാസാ ദിട്ഠാസവേന സങ്ഗഹിതത്താ ആസവാ ചേവ സംയോജനാ ച. വിചികിച്ഛാ സംയോജനമേവ, ന ആസവോ. ‘‘ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാ ആസവാ’’തി ഏത്ഥ പരിയാപന്നത്താ പന ആസവാതി.

‘‘ഇമേ വുച്ചന്തി…പേ… പഹാതബ്ബാ’’തി ഇമേ സക്കായദിട്ഠിആദയോ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാ നാമ ആസവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ. അഥ വാ യാ അയം ഛന്നം ദിട്ഠീനം അഞ്ഞതരാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവം സരൂപേനേവ സക്കായദിട്ഠി വിഭത്താ. തം സന്ധായാഹ ‘‘ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ’’തി. സാ ച യസ്മാ സഹജാതപഹാനേകട്ഠേഹി സദ്ധിം പഹീയതി. ദിട്ഠാസവേ ഹി പഹീയമാനേ തംസഹജാതോ ചതൂസു ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തേസു കാമാസവോപി അവിജ്ജാസവോപി പഹീയതി. പഹാനേകട്ഠോ പന ചതൂസു ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസു നാഗസുപണ്ണാദിസമിദ്ധിപത്ഥനാവസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ ഭവാസവോ. തേനേവ സമ്പയുത്തോ അവിജ്ജാസവോപി, ദ്വീസു ദോമനസ്സചിത്തേസു പാണാതിപാതാദിനിബ്ബത്തകോ അവിജ്ജാസവോപി, തഥാ വിചികിച്ഛാചിത്തസമ്പയുത്തോ അവിജ്ജാസവോപീതി ഏവം സബ്ബഥാപി അവസേസാ തയോപി ആസവാ പഹീയന്തി. തസ്മാ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏസ പോരാണാനം അധിപ്പായോ.

ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാതി ദസ്സനം നാമ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ, തേന പഹാതബ്ബാതി അത്ഥോ. കസ്മാ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ദസ്സനം? പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ. നനു ഗോത്രഭു പഠമതരം പസ്സതീതി? നോ ന പസ്സതി. ദിസ്വാ കത്തബ്ബകിച്ചം പന ന കരോതി സംയോജനാനം അപ്പഹാനതോ. തസ്മാ പസ്സതീതി ന വത്തബ്ബോ. യത്ഥ കത്ഥചി രാജാനം ദിസ്വാപി പണ്ണാകാരം ദത്വാ കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ അദിട്ഠത്താ ‘‘അജ്ജാപി രാജാനം ന പസ്സാമീ’’തി വദന്തോ ഗാമവാസീ പുരിസോ ചേത്ഥ നിദസ്സനം.

ദസ്സനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സംവരാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൨. ഏവം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേ ആസവേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തദനന്തരുദ്ദിട്ഠേ സംവരാ പഹാതബ്ബേ ദസ്സേതും, കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാതി ആഹ. ഏവം സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഇതോ പരഞ്ഹി അത്ഥമത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

നനു ച ദസ്സനേന ഭാവനായാതി ഇമേഹി ദ്വീഹി അപ്പഹാതബ്ബോ ആസവോ നാമ നത്ഥി, അഥ കസ്മാ വിസും സംവരാദീഹി പഹാതബ്ബേ ദസ്സേതീതി. സംവരാദീഹി പുബ്ബഭാഗേ വിക്ഖമ്ഭിതാ ആസവാ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ തേസം മഗ്ഗാനം പുബ്ബഭാഗേ ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. തസ്മാ യോ ചായം വുത്തോ പഠമോ ദസ്സനമഗ്ഗോയേവ, ഇദാനി ഭാവനാനാമേന വുച്ചിസ്സന്തി തയോ മഗ്ഗാ, തേസം സബ്ബേസമ്പി അയം പുബ്ബഭാഗപടിപദാതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. പടിസങ്ഖാതി പടിസങ്ഖായ. തത്ഥായം സങ്ഖാസദ്ദോ ഞാണകോട്ഠാസപഞ്ഞത്തിഗണനാസു ദിസ്സതി. ‘‘സങ്ഖായേകം പടിസേവതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൬൮) ഹി ഞാണേ ദിസ്സതി. ‘‘പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൧) കോട്ഠാസേ. ‘‘തേസം തേസം ധമ്മാനം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൩൧൩) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘ന സുകരം സങ്ഖാതു’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൨൮) ഗണനായം. ഇധ പന ഞാണേ ദട്ഠബ്ബോ.

പടിസങ്ഖാ യോനിസോതി ഹി ഉപായേന പഥേന പടിസങ്ഖായ ഞത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച അസംവരേ ആദീനവപടിസങ്ഖാ യോനിസോ പടിസങ്ഖാതി വേദിതബ്ബാ. സാ ചായം ‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, തത്തായ അയോസലാകായ ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ ചക്ഖുന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം, ന ത്വേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൪.൨൩൫) ആദിത്തപരിയായനയേന വേദിതബ്ബാ. ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസംവുതോ വിഹരതീതി ഏത്ഥ ചക്ഖുമേവ ഇന്ദ്രിയം ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സംവരണതോ സംവരോ, പിദഹനതോ ഥകനതോതി വുത്തം ഹോതി. സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോ. തിത്ഥകാകോ ആവാടകച്ഛപോ വനമഹിംസോതിആദയോ വിയ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ നത്ഥി. ന ഹി ചക്ഖുപസാദം നിസ്സായ സതി വാ മുട്ഠസച്ചം വാ ഉപ്പജ്ജതി. അപിച യദാ രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, തദാ ഭവങ്ഗേ ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ കിരിയമനോധാതു ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം, തതോ വിപാകമനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം, തതോ വിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സന്തീരണകിച്ചം, തതോ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. തദനന്തരം ജവനം ജവതി.

തത്ഥപി നേവ ഭവങ്ഗസമയേ, ന ആവജ്ജനാദീനം അഞ്ഞതരസമയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ അത്ഥി. ജവനക്ഖണേ പന സചേ ദുസ്സീല്യം വാ മുട്ഠസച്ചം വാ അഞ്ഞാണം വാ അക്ഖന്തി വാ കോസജ്ജം വാ ഉപ്പജ്ജതി, അയം അസംവരോ ഹോതി. ഏവം ഹോന്തോപി സോ ചക്ഖുന്ദ്രിയേ അസംവരോതി വുച്ചതി. കസ്മാ? തസ്മിഞ്ഹി സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. യഥാ കിം, യഥാ നഗരേ ചതൂസു ദ്വാരേസു അസംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോ ഘരകോട്ഠകഗബ്ഭാദയോ സുസംവുതാ, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം അരക്ഖിതം അഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേന ഹി പവിസിത്വാ ചോരാ യദിച്ഛന്തി, തം കരേയ്യും, ഏവമേവ ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു, തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപീതി.

തസ്മിം പന സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി ഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. യഥാ കിം? യഥാ നഗരദ്വാരേസു സുസംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോ ഘരാദയോ അസംവുതാ, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം സുരക്ഖിതം സുഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേസു ഹി പിഹിതേസു ചോരാനം പവേസോ നത്ഥി, ഏവമേവ ജവനേ സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി സുഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. തസ്മാ ജവനക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോതി വുത്തോ. ഇധ ചായം സതിസംവരോ അധിപ്പേതോതി വേദിതബ്ബോ. ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരേന സംവുതോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസംവുതോ, ഉപേതോതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) വുത്തം. തം ഏകജ്ഝം കത്വാ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരേന സംവുതോതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അഥ വാ സംവരീതി സംവുതോ, ഥകേസി പിദഹീതി വുത്തം ഹോതി. ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരസംവുതോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസംവുതോ, ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസഞ്ഞിതം സതികവാടം ചക്ഖുദ്വാരേ, ഘരദ്വാരേ കവാടം വിയ സംവരി ഥകേസി പിദഹീതി വുത്തം ഹോതി. അയമേവ ചേത്ഥ അത്ഥോ സുന്ദരതരോ. തഥാ ഹി ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരം അസംവുതസ്സ വിഹരതോ സംവുതസ്സ വിഹരതോ’’തി ഏതേസു പദേസു അയമേവ അത്ഥോ ദിസ്സതി.

വിഹരതീതി ഏവം ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരസംവുതോ യേന കേനചി ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതി. യഞ്ഹിസ്സാതിആദിമ്ഹി യം ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരം അസ്സ ഭിക്ഖുനോ അസംവുതസ്സ അഥകേത്വാ അപിദഹിത്വാ വിഹരന്തസ്സാതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ, യേ-കാരസ്സ യന്തി ആദേസോ. ഹികാരോ ച പദപൂരണോ, യേ അസ്സാതി അത്ഥോ.

ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി നിബ്ബത്തേയ്യും. ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാതി ചത്താരോ ആസവാ ച അഞ്ഞേ ച വിഘാതകരാ കിലേസപരിളാഹാ വിപാകപരിളാഹാ ച. ചക്ഖുദ്വാരേ ഹി ഇട്ഠാരമ്മണം ആപാഥഗതം കാമസ്സാദവസേന അസ്സാദയതോ അഭിനന്ദതോ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഈദിസം അഞ്ഞസ്മിമ്പി സുഗതിഭവേ ലഭിസ്സാമീതി ഭവപത്ഥനായ അസ്സാദയതോ ഭവാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, സത്തോതി വാ സത്തസ്സാതി വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ ദിട്ഠാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബേഹേവ സഹജാതം അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാസവോതി ചത്താരോ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേഹി സമ്പയുത്താ അപരേ കിലേസാ വിഘാതപരിളാഹാ, ആയതിം വാ തേസം വിപാകാ. തേപി ഹി അസംവുതസ്സേവ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി വുച്ചന്തി.

ഏവംസ തേതി ഏവം അസ്സ തേ. ഏവം ഏതേന ഉപായേന ന ഹോന്തി, നോ അഞ്ഞഥാതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ സോതിന്ദ്രിയസംവരസംവുതോതിആദീസു.

ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാതി ഇമേ ഛസു ദ്വാരേസു ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ ചതുവീസതി ആസവാ സംവരേന പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തി. സബ്ബത്ഥേവ ചേത്ഥ സതിസംവരോ ഏവ സംവരോതി വേദിതബ്ബോ.

സംവരാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിസേവനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൩. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ സീലകഥായം വുത്തമേവ. യഞ്ഹിസ്സാതി യം ചീവരപിണ്ഡപാതാദീസു വാ അഞ്ഞതരം അസ്സ. അപ്പടിസേവതോതി ഏവം യോനിസോ അപ്പടിസേവന്തസ്സ. സേസം വുത്തനയമേവ. കേവലം പനിധ അലദ്ധം ചീവരാദിം പത്ഥയതോ ലദ്ധം വാ അസ്സാദയതോ കാമാസവസ്സ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. ഈദിസം അഞ്ഞസ്മിമ്പി സമ്പത്തിഭവേ സുഗതിഭവേ ലഭിസ്സാമീതി ഭവപത്ഥനായ അസ്സാദയതോ ഭവാസവസ്സ, അഹം ലഭാമി ന ലഭാമീതി വാ മയ്ഹം വാ ഇദന്തി അത്തസഞ്ഞം അധിട്ഠഹതോ ദിട്ഠാസവസ്സ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. സബ്ബേഹേവ പന സഹജാതോ അവിജ്ജാസവോതി ഏവം ചതുന്നം ആസവാനം ഉപ്പത്തി വിപാകപരിളാഹാ ച നവവേദനുപ്പാദനതോപി വേദിതബ്ബാ.

ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ പടിസേവനാ പഹാതബ്ബാതി ഇമേ ഏകമേകസ്മിം പച്ചയേ ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ സോളസ ആസവാ ഇമിനാ ഞാണസംവരസങ്ഖാതേന പച്ചവേക്ഖണപടിസേവനേന പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തി.

പടിസേവനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അധിവാസനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൪. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ഖമോ ഹോതി സീതസ്സാതി ഉപായേന പഥേന പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ സീതം ഖമതി സഹതി, ന അവീരപുരിസോ വിയ അപ്പമത്തകേനപി സീതേന ചലതി കമ്പതി കമ്മട്ഠാനം വിജഹതി. അപിച ഖോ ലോമസനാഗത്ഥേരോ വിയ അനപ്പകേനാപി സീതേന ഫുട്ഠോ ന ചലതി ന കമ്പതി, കമ്മട്ഠാനമേവ മനസി കരോതി. ഥേരോ കിര ചേതിയപബ്ബതേ പിയങ്ഗുഗുഹായം പധാനഘരേ വിഹരന്തോ അന്തരട്ഠകേ ഹിമപാതസമയേ ലോകന്തരികനിരയേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കമ്മട്ഠാനം അവിജഹന്തോവ അബ്ഭോകാസേ വീതിനാമേസി. ഏവം ഉണ്ഹാദീസുപി അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ.

കേവലഞ്ഹി യോ ഭിക്ഖു അധിമത്തമ്പി ഉണ്ഹം സഹതി സ്വേവ ഥേരോ വിയ, അയം ‘‘ഖമോ ഉണ്ഹസ്സാ’’തി വേദിതബ്ബോ. ഥേരോ കിര ഗിമ്ഹസമയേ പച്ഛാഭത്തം ബഹിചങ്കമേ നിസീദി. കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ സേദാപിസ്സ കച്ഛേഹി മുച്ചന്തി. അഥ നം അന്തേവാസികോ ആഹ ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, നിസീദഥ, സീതലോ ഓകാസോ’’തി. ഥേരോ ‘‘ഉണ്ഹഭയേനേവമ്ഹി ആവുസോ ഇധ നിസിന്നോ’’തി അവീചിമഹാനിരയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ നിസീദിയേവ. ഉണ്ഹന്തി ചേത്ഥ അഗ്ഗിസന്താപോവ വേദിതബ്ബോ. സൂരിയസന്താപവസേന പനേതം വത്ഥു വുത്തം.

യോ ച ദ്വേ തയോ വാരേ ഭത്തം വാ പാനീയം വാ അലഭമാനോപി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അത്തനോ പേത്തിവിസയൂപപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അവേധേന്തോ കമ്മട്ഠാനം ന വിജഹതിയേവ. അധിമത്തേഹി ഡംസമകസവാതാതപസമ്ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ ചാപി തിരച്ഛാനൂപപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അവേധേന്തോ കമ്മട്ഠാനം ന വിജഹതിയേവ. സരീസപസമ്ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ ചാപി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ സീഹബ്യഗ്ഘാദിമുഖേസു അനേകവാരം പരിവത്തിതപുബ്ബഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അവേധേന്തോ കമ്മട്ഠാനം ന വിജഹതിയേവ പധാനിയത്ഥേരോ വിയ. അയം ‘‘ഖമോ ജിഘച്ഛായ…പേ… സരീസപസമ്ഫസ്സാന’’ന്തി വേദിതബ്ബോ.

ഥേരം കിര ഖണ്ഡചേലവിഹാരേ കണികാരപധാനിയഘരേ അരിയവംസം സുണന്തം ഘോരവിസോ സപ്പോ ഡംസി. ഥേരോ ജാനിത്വാപി പസന്നചിത്തോ നിസിന്നോ ധമ്മംയേവ സുണാതി. വിസവേഗോ ഥദ്ധോ അഹോസി. ഥേരോ ഉപസമ്പദമണ്ഡലം ആദിം കത്വാ സീലം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിസുദ്ധസീലോഹമസ്മീതി പീതിം ഉപ്പാദേസി. സഹ പീതുപ്പാദാ വിസം നിവത്തിത്വാ പഥവിം പാവിസി. ഥേരോ തത്ഥേവ ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

യോ പന അക്കോസവസേന ദുരുത്തേ ദുരുത്തത്തായേവ ച ദുരാഗതേ അപി അന്തിമവത്ഥുസഞ്ഞിതേ വചനപഥേ സുത്വാ ഖന്തിഗുണംയേവ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ന വേധതി ദീഘഭാണകഅഭയത്ഥേരോ വിയ. അയം ‘‘ഖമോ ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാന’’ന്തി വേദിതബ്ബോ.

ഥേരോ കിര പച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമതായ മഹാഅരിയവംസപ്പടിപദം കഥേസി, സബ്ബോ മഹാഗാമോ ആഗച്ഛതി. ഥേരസ്സ മഹാസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജതി. തം അഞ്ഞതരോ മഹാഥേരോ അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ദീഘഭാണകോ അരിയവംസം കഥേമീതി സബ്ബരത്തിം കോലാഹലം കരോസീതിആദീഹി അക്കോസി. ഉഭോപി ച അത്തനോ അത്തനോ വിഹാരം ഗച്ഛന്താ ഗാവുതമത്തം ഏകപഥേന അഗമംസു. സകലഗാവുതമ്പി സോ തം അക്കോസിയേവ. തതോ യത്ഥ ദ്വിന്നം വിഹാരാനം മഗ്ഗോ ഭിജ്ജതി, തത്ഥ ഠത്വാ ദീഘഭാണകത്ഥേരോ തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഏസ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം മഗ്ഗോ’’തി ആഹ. സോ അസുണന്തോ വിയ അഗമാസി. ഥേരോപി വിഹാരം ഗന്ത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ നിസീദി. തമേനം അന്തേവാസികോ ‘‘കിം, ഭന്തേ, സകലഗാവുതം പരിഭാസന്തം ന കിഞ്ചി അവോചുത്ഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ഖന്തിയേവ, ആവുസോ, മയ്ഹം ഭാരോ, ന അക്ഖന്തി. ഏകപദുദ്ധാരേപി കമ്മട്ഠാനവിയോഗം ന പസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ച വചനമേവ വചനപഥോതി വേദിതബ്ബോ.

യോ പന ഉപ്പന്നാ സാരീരികാ വേദനാ ദുക്ഖമനട്ഠേന ദുക്ഖാ, ബഹലട്ഠേന തിബ്ബാ, ഫരുസട്ഠേന ഖരാ, തിഖിണട്ഠേന കടുകാ, അസ്സാദവിരഹതോ അസാതാ, മനം അവഡ്ഢനതോ അമനാപാ, പാണഹരണസമത്ഥതായ പാണഹരാ അധിവാസേതിയേവ, ന വേധതി. ഏവം സഭാവോ ഹോതി ചിത്തലപബ്ബതേ പധാനിയത്ഥേരോ വിയ. അയം ‘‘ഉപ്പന്നാനം…പേ… അധിവാസനജാതികോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

ഥേരസ്സ കിര രത്തിം പധാനേന വീതിനാമേത്വാ ഠിതസ്സ ഉദരവാതോ ഉപ്പജ്ജി. സോ തം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ആവത്തതി പരിവത്തതി. തമേനം ചങ്കമപസ്സേ ഠിതോ പിണ്ഡപാതിയത്ഥേരോ ആഹ ‘‘ആവുസോ, പബ്ബജിതോ നാമ അധിവാസനസീലോ ഹോതീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി അധിവാസേത്വാ നിച്ചലോ സയി. വാതോ നാഭിതോ യാവ ഹദയം ഫാലേതി. ഥേരോ വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിപസ്സന്തോ മുഹുത്തേന അനാഗാമീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായീതി.

യഞ്ഹിസ്സാതി സീതാദീസു യംകിഞ്ചി ഏകധമ്മമ്പി അസ്സ. അനധിവാസയതോതി അനധിവാസേന്തസ്സ അക്ഖമന്തസ്സ. സേസം വുത്തനയമേവ. ആസവുപ്പത്തി പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാ. സീതേന ഫുട്ഠസ്സ ഉണ്ഹം പത്ഥയന്തസ്സ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം സബ്ബത്ഥ. നത്ഥി നോ സമ്പത്തിഭവേ സുഗതിഭവേ സീതം വാ ഉണ്ഹം വാതി ഭവം പത്ഥയന്തസ്സ ഭവാസവോ. മയ്ഹം സീതം ഉണ്ഹന്തി ഗാഹോ ദിട്ഠാസവോ. സബ്ബേഹേവ സമ്പയുത്തോ അവിജ്ജാസവോതി.

‘‘ഇമേ വുച്ചന്തി…പേ… അധിവാസനാ പഹാതബ്ബാ’’തി ഇമേ സീതാദീസു ഏകമേകസ്സ വസേന ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ അനേകേ ആസവാ ഇമായ ഖന്തിസംവരസങ്ഖാതായ അധിവാസനായ പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ അയം ഖന്തി സീതാദിധമ്മേ അധിവാസേതി, അത്തനോ ഉപരി ആരോപേത്വാ വാസേതിയേവ. ന അസഹമാനാ ഹുത്വാ നിരസ്സതി, തസ്മാ ‘‘അധിവാസനാ’’തി വുച്ചതീതി വേദിതബ്ബാ.

അധിവാസനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പരിവജ്ജനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൫. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചണ്ഡം ഹത്ഥിം പരിവജ്ജേതീതി അഹം സമണോതി ചണ്ഡസ്സ ഹത്ഥിസ്സ ആസന്നേ ന ഠാതബ്ബം. തതോനിദാനഞ്ഹി മരണമ്പി സിയാ മരണമത്തമ്പി ദുക്ഖന്തി ഏവം ഉപായേന പഥേന പച്ചയേന പച്ചവേക്ഖിത്വാ ചണ്ഡം ഹത്ഥിം പരിവജ്ജേതി പടിക്കമതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ചണ്ഡന്തി ച ദുട്ഠം, വാളന്തി വുത്തം ഹോതി. ഖാണുന്തി ഖദിരഖാണുആദിം. കണ്ടകട്ഠാനന്തി കണ്ടകാനം ഠാനം, യത്ഥ കണ്ടകാ വിജ്ജന്തി, തം ഓകാസന്തി വുത്തം ഹോതി. സോബ്ഭന്തി സബ്ബതോ പരിച്ഛിന്നതടം. പപാതന്തി ഏകതോ ഛിന്നതടം. ചന്ദനികന്തി ഉച്ഛിട്ഠോദകഗബ്ഭമലാദീനം ഛഡ്ഡനട്ഠാനം. ഓളിഗല്ലന്തി തേസംയേവ സകദ്ദമാദീനം സന്ദനോകാസം. തം ജണ്ണുമത്തമ്പി അസുചിഭരിതം ഹോതി, ദ്വേപി ചേതാനി ഠാനാനി അമനുസ്സദുട്ഠാനി ഹോന്തി. തസ്മാ താനി വജ്ജേതബ്ബാനി. അനാസനേതി ഏത്ഥ പന അയുത്തം ആസനം അനാസനം, തം അത്ഥതോ അനിയതവത്ഥുകം രഹോപടിച്ഛന്നാസനന്തി വേദിതബ്ബം. അഗോചരേതി ഏത്ഥപി ച അയുത്തോ ഗോചരോ അഗോചരോ, സോ വേസിയാദിഭേദതോ പഞ്ചവിധോ. പാപകേ മിത്തേതി ലാമകേ ദുസ്സീലേ മിത്തപതിരൂപകേ, അമിത്തേ വാ. ഭജന്തന്തി സേവമാനം. വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീതി പണ്ഡിതാ ബുദ്ധിസമ്പന്നാ സബ്രഹ്മചാരയോ, ഭിക്ഖൂനമേതം അധിവചനം. തേ ഹി ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാതി ഇമം ബ്രഹ്മം സമാനം ചരന്തി, തസ്മാ സബ്രഹ്മചാരീതി വുച്ചന്തി. പാപകേസു ഠാനേസൂതി ലാമകേസു ഠാനേസു. ഓകപ്പേയ്യുന്തി സദ്ദഹേയ്യും, അധിമുച്ചേയ്യും ‘‘അദ്ധാ അയമായസ്മാ അകാസി വാ കരിസ്സതി വാ’’തി.

യഞ്ഹിസ്സാതി ഹത്ഥിആദീസു യംകിഞ്ചി ഏകമ്പി അസ്സ. സേസം വുത്തനയമേവ. ആസവുപ്പത്തി പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാ. ഹത്ഥിആദിനിദാനേന ദുക്ഖേന ഫുട്ഠസ്സ സുഖം പത്ഥയതോ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി. നത്ഥി നോ സമ്പത്തിഭവേ സുഗതിഭവേ ഈദിസം ദുക്ഖന്തി ഭവം പത്ഥേന്തസ്സ ഭവാസവോ. മം ഹത്ഥീ മദ്ദതി, മം അസ്സോതി ഗാഹോ ദിട്ഠാസവോ. സബ്ബേഹേവ സമ്പയുത്തോ അവിജ്ജാസവോതി.

ഇമേ വുച്ചന്തി…പേ… പരിവജ്ജനാ പഹാതബ്ബാതി ഇമേ ഹത്ഥിആദീസു ഏകേകസ്സ വസേന ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ അനേകേ ആസവാ ഇമിനാ സീലസംവരസങ്ഖാതേന പരിവജ്ജനേന പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

പരിവജ്ജനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിനോദനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൬. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീതി ‘‘ഇതി പായം വിതക്കോ അകുസലോ, ഇതിപി സാവജ്ജോ, ഇതിപി ദുക്ഖവിപാകോ, സോ ച ഖോ അത്തബ്യാബാധായ സംവത്തതീ’’തിആദിനാ നയേന യോനിസോ കാമവിതക്കേ ആദീനവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപ്പന്നം ജാതമഭിനിബ്ബത്തം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, ചിത്തം ആരോപേത്വാ ന വാസേതി, അബ്ഭന്തരേ വാ ന വാസേതീതിപി അത്ഥോ.

അനധിവാസേന്തോ കിം കരോതീതി? പജഹതി ഛഡ്ഡേതി.

കിം കചവരം വിയ പിടകേനാതി? ന ഹി, അപിച ഖോ നം വിനോദേതി തുദതി വിജ്ഝതി നീഹരതി.

കിം ബലിബദ്ദം വിയ പതോദേനാതി? ന ഹി, അഥ ഖോ നം ബ്യന്തീകരോതി വിഗതന്തം കരോതി. യഥാസ്സ അന്തോപി നാവസിസ്സതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി, തഥാ നം കരോതി.

കഥം പന നം തഥാ കരോതീതി? അനഭാവം ഗമേതീതി അനു അനു അഭാവം ഗമേതി, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന യഥാ സുവിക്ഖമ്ഭിതോ ഹോതി, തഥാ കരോതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ ബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കേസു.

ഏത്ഥ ച കാമവിതക്കോതി ‘‘യോ കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ’’തി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൯൧൦) വുത്തോ. ഏസ നയോ ഇതരേസു. ഉപ്പന്നുപ്പന്നേതി ഉപ്പന്നേ ഉപ്പന്നേ, ഉപ്പന്നമത്തേയേവാതി വുത്തം ഹോതി. സകിം വാ ഉപ്പന്നേ വിനോദേത്വാ ദുതിയവാരേ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ന ഹോതി, സതക്ഖത്തുമ്പി ഉപ്പന്നേ ഉപ്പന്നേ വിനോദേതിയേവ. പാപകേ അകുസലേതി ലാമകട്ഠേന പാപകേ, അകോസല്ലതായ അകുസലേ. ധമ്മേതി തേയേവ കാമവിതക്കാദയോ സബ്ബേപി വാ നവ മഹാവിതക്കേ. തത്ഥ തയോ വുത്താ ഏവ. അവസേസാ ‘‘ഞാതിവിതക്കോ ജനപദവിതക്കോ അമരവിതക്കോ പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ’’തി (മഹാനി. ൨൦൭) ഇമേ ഛ.

യഞ്ഹിസ്സാതി ഏതേസു വിതക്കേസു യംകിഞ്ചി അസ്സ, സേസം വുത്തനയമേവ. കാമവിതക്കോ പനേത്ഥ കാമാസവോ ഏവ. തബ്ബിസേസോ ഭവാസവോ. തംസമ്പയുത്തോ ദിട്ഠാസവോ. സബ്ബവിതക്കേസു അവിജ്ജാസവോതി ഏവം ആസവുപ്പത്തിപി വേദിതബ്ബാ.

ഇമേ വുച്ചന്തി…പേ… വിനോദനാ പഹാതബ്ബാതി ഇമേ കാമവിതക്കാദിവസേന വുത്തപ്പകാരാ ആസവാ ഇമിനാ തസ്മിം തസ്മിം വിതക്കേ ആദീനവപച്ചവേക്ഖണസഹിതേന വീരിയസംവരസങ്ഖാതേന വിനോദനേന പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

വിനോദനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭാവനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ

൨൭. പടിസങ്ഖാ യോനിസോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീതി അഭാവനായ ആദീനവം, ഭാവനായ ച ആനിസംസം ഉപായേന പഥേന പച്ചവേക്ഖിത്വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി, ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ഇമേ ഉപരിമഗ്ഗത്തയസമയസമ്ഭൂതാ ലോകുത്തരബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവ അധിപ്പേതാ, തഥാപി ആദികമ്മികാനം ബോജ്ഝങ്ഗേസു അസമ്മോഹത്ഥം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേന നേസം നയേന അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമി. ഇധ പന ലോകിയനയം പഹായ ലോകുത്തരനയോ ഏവ ഗഹേതബ്ബോ. തത്ഥ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗന്തിആദിനാ നയേന വുത്താനം സത്തന്നം ആദിപദാനംയേവ താവ –

അത്ഥതോ ലക്ഖണാദീഹി, കമതോ ച വിനിച്ഛയോ;

അനൂനാധികതോ ചേവ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിഭാവിനാ.

തത്ഥ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേ താവ സരണട്ഠേന സതി. സാ പനേസാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ, അപിലാപനലക്ഖണാ വാ. വുത്തമ്പി ഹേതം ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ഭണ്ഡാഗാരികോ രഞ്ഞോ സാപതേയ്യം അപിലാപേതി, ഏത്തകം, മഹാരാജ, ഹിരഞ്ഞം, ഏത്തകം സുവണ്ണം, ഏത്തകം സാപതേയ്യന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സതി ഉപ്പജ്ജമാനാ കുസലാകുസലസാവജ്ജാനവജ്ജഹീനപണീതകണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ അപിലാപേതി. ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൧൩) വിത്ഥാരോ. അപിലാപനരസാ. കിച്ചവസേനേവ ഹിസ്സ ഏതം ലക്ഖണം ഥേരേന വുത്തം. അസമ്മോസരസാ വാ. ഗോചരാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. സതി ഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. തത്ഥ ബോധിയാ ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗോതി ബോജ്ഝങ്ഗോ.

കിം വുത്തം ഹോതി? യാ ഹി അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീ, യായ ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹന-കാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗ-ഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി. ബുജ്ഝതീതി കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി. തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗോതിപി ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ.

യോപേസ യഥാവുത്തപ്പകാരായ ഏതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗോതിപി ബോജ്ഝങ്ഗോ, സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി വാ ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. അപിച ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാതി കേനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗാ? ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, അനുബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, പടിബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, സമ്ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൧൭) പടിസമ്ഭിദാനയേനാപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പസത്ഥോ സുന്ദരോ വാ ബോജ്ഝങ്ഗോതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. ഏവം സതി ഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം. ഏവം താവ ഏകസ്സ ആദിപദസ്സ അത്ഥതോ ലക്ഖണാദീഹി ച വിനിച്ഛയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

ദുതിയാദീസു പന ചതുസച്ചധമ്മേ വിചിനാതീതി ധമ്മവിചയോ. സോ പന വിചയലക്ഖണോ, ഓഭാസനരസോ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനോ. വീരഭാവതോ വിധിനാ ഈരയിതബ്ബതോ ച വീരിയം. തം പഗ്ഗഹലക്ഖണം, ഉപത്ഥമ്ഭനരസം, അനോസീദനപച്ചുപട്ഠാനം. പീണയതീതി പീതി. സാ ഫരണലക്ഖണാ, തുട്ഠിലക്ഖണാ വാ, കായചിത്താനം പീണനരസാ, തേസംയേവ ഓദഗ്യപച്ചുപട്ഠാനാ. കായചിത്തദരഥപസ്സമ്ഭനതോ പസ്സദ്ധി. സാ ഉപസമലക്ഖണാ, കായചിത്തദരഥനിമ്മദ്ദനരസാ, ആയചിത്താനം അപരിപ്ഫന്ദനഭൂതസീതിഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. സമാധാനതോ സമാധി. സോ അവിക്ഖേപലക്ഖണോ, അവിസാരലക്ഖണോ വാ, ചിത്തചേതസികാനം സമ്പിണ്ഡനരസോ, ചിത്തട്ഠിതിപച്ചുപട്ഠാനോ. അജ്ഝുപേക്ഖനതോ ഉപേക്ഖാ. സാ പടിസങ്ഖാനലക്ഖണാ, സമവാഹിതലക്ഖണാ വാ, ഊനാധികതാനിവാരണരസാ, പക്ഖപാതുപച്ഛേദരസാ വാ, മജ്ഝത്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. സേസം വുത്തനയമേവ. ഏവം സേസപദാനമ്പി അത്ഥതോ ലക്ഖണാദീഹി ച വിനിച്ഛയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

കമതോതി ഏത്ഥ ച ‘‘സതിഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബത്ഥികം വദാമീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪) വചനതോ സബ്ബേസം സേസബോജ്ഝങ്ഗാനം ഉപകാരകത്താ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോവ പഠമം വുത്തോ. തതോ പരം ‘‘സോ തഥാ സതോ വിഹരന്തോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൬൯) നയേന സേസബോജ്ഝങ്ഗാനം പുബ്ബാപരിയവചനേ പയോജനം സുത്തേയേവ വുത്തം. ഏവമേത്ഥ കമതോപി വിനിച്ഛയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

അനൂനാധികതോതി കസ്മാ പന ഭഗവതാ സത്തേവ ബോജ്ഝങ്ഗാ വുത്താ അനൂനാ അനധികാതി. ലീനുദ്ധച്ചപടിപക്ഖതോ സബ്ബത്ഥികതോ ച. ഏത്ഥ ഹി തയോ ബോജ്ഝങ്ഗാ ലീനസ്സ പടിപക്ഖാ. യഥാഹ – ‘‘യസ്മിഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ലീനം ചിത്തം ഹോതി, കാലോ തസ്മിം സമയേ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪). തയോ ഉദ്ധച്ചസ്സ പടിപക്ഖാ. യഥാഹ – ‘‘യസ്മിഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഉദ്ധതം ചിത്തം ഹോതി, കാലോ തസ്മിം സമയേ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪). ഏകോ പനേത്ഥ സബ്ബത്ഥികോ. യഥാഹ – ‘‘സതിഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബത്ഥികം വദാമീ’’തി. ‘‘സബ്ബത്ഥക’’ന്തിപി പാഠോ, ദ്വിന്നമ്പി സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏവം ലീനുദ്ധച്ചപടിപക്ഖതോ സബ്ബത്ഥികതോ ച സത്തേവ ബോജ്ഝങ്ഗാ വുത്താ അനൂനാ അനധികാതി, ഏവമേത്ഥ അനൂനാധികതോപി വിനിച്ഛയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

ഏവം താവ ‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗ’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്താനം സത്തന്നം ആദിപദാനംയേവ അത്ഥവണ്ണനം ഞത്വാ ഇദാനി ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീസു ഏവം ഞാതബ്ബാ. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി, അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ പുനപ്പുനം ജനേതി അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ. വിവേകനിസ്സിതന്തി വിവേകേ നിസ്സിതം. വിവേകോതി വിവിത്തതാ. സ്വായം തദങ്ഗവിവേകോ വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധി നിസ്സരണവിവേകോതി പഞ്ചവിധോ. തസ്സ നാനത്തം ‘‘അരിയധമ്മേ അവിനീതോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയമേവ ഹി തത്ഥ വിനയോതി വുത്തോ. ഏവം ഏതസ്മിം പഞ്ചവിധേ വിവേകേ.

വിവേകനിസ്സിതന്തി തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതഞ്ച സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി അയം ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാനുയുത്തോ യോഗീ വിപസ്സനാക്ഖണേ കിച്ചതോ തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം, അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം, മഗ്ഗകാലേ പന കിച്ചതോ സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം, ആരമ്മണതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി. പഞ്ചവിധവിവേകനിസ്സിതന്തിപി ഏകേ, തേ ഹി ന കേവലം ബലവവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലക്ഖണേസു ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഉദ്ധരന്തി, വിപസ്സനാപാദകകസിണജ്ഝാനആനാപാനാസുഭബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനേസുപി ഉദ്ധരന്തി. ന ച പടിസിദ്ധാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി. തസ്മാ തേസം മതേന ഏതേസം ഝാനാനം പവത്തിക്ഖണേ കിച്ചതോ ഏവ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകനിസ്സിതം. യഥാ ച ‘‘വിപസ്സനാക്ഖണേ അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിത’’ന്തി വുത്തം, ഏവം പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതമ്പി ഭാവേതീതി വത്തും വട്ടതി. ഏസ നയോ വിരാഗനിസ്സിതാദീസു. വിവേകട്ഠാ ഏവ ഹി വിരാഗാദയോ.

കേവലഞ്ഹേത്ഥ വോസ്സഗ്ഗോ ദുവിധോ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ ച പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ ചാതി. തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാക്ഖണേ ച തദങ്ഗവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ ച സമുച്ഛേദവസേന കിലേസപ്പഹാനം. പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാക്ഖണേ തന്നിന്നഭാവേന, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ആരമ്മണകരണേന നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനം. തദുഭയമ്പി ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേ അത്ഥവണ്ണനാനയേ വട്ടതി. തഥാ ഹി അയം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ യഥാവുത്തേന പകാരേന കിലേസേ പരിച്ചജതി, നിബ്ബാനഞ്ച പക്ഖന്ദതി. വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി ഇമിനാ പന സകലേന വചനേന വോസ്സഗ്ഗത്തം പരിണമന്തം പരിണതഞ്ച പരിപച്ചന്തം പരിപക്കഞ്ചാതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘അയഞ്ഹി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാനുയുത്തോ ഭിക്ഖു യഥാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ കിലേസപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗത്തം നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗത്തഞ്ച പരിപച്ചതി, യഥാ ച പരിപക്കോ ഹോതി, തഥാ നം ഭാവേതീ’’തി. ഏസ നയോ സേസബോജ്ഝങ്ഗേസു.

ഇധ പന നിബ്ബാനംയേവ സബ്ബസങ്ഖതേഹി വിവിത്തത്താ വിവേകോ, സബ്ബേസം വിരാഗഭാവതോ വിരാഗോ, നിരോധഭാവതോ നിരോധോതി വുത്തം. മഗ്ഗോ ഏവ ച വോസ്സഗ്ഗപരിണാമീ, തസ്മാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തിയാ വിവേകനിസ്സിതം. തഥാ വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം. തഞ്ച ഖോ അരിയമഗ്ഗക്ഖണുപ്പത്തിയാ കിലേസാനം സമുച്ഛേദതോ പരിച്ചാഗഭാവേന ച നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനഭാവേന ച പരിണതം പരിപക്കന്തി അയമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏസ നയോ സേസബോജ്ഝങ്ഗേസു.

യഞ്ഹിസ്സാതി ഏതേസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു യംകിഞ്ചി അസ്സ. സേസം വുത്തനയമേവ. ആസവുപ്പത്തിയം പനേത്ഥ ഇമേസം ഉപരിമഗ്ഗത്തയസമ്പയുത്താനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അഭാവിതത്താ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും കാമാസവോ ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോതി തയോ ആസവാ, ഭാവയതോ ഏവംസ തേ ആസവാ ന ഹോന്തീതി അയം നയോ വേദിതബ്ബോ.

ഇമേ വുച്ചന്തി…പേ… ഭാവനാ പഹാതബ്ബാതി ഇമേ തയോ ആസവാ ഇമായ മഗ്ഗത്തയസമ്പയുത്തായ ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി വുച്ചന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

൨൮. ഇദാനി ഇമേഹി സത്തഹാകാരേഹി പഹീനാസവം ഭിക്ഖും ഥോമേന്തോ ആസവപ്പഹാനേ ചസ്സ ആനിസംസം ദസ്സേന്തോ ഏതേഹേവ ച കാരണേഹി ആസവപ്പഹാനേ സത്താനം ഉസ്സുക്കം ജനേന്തോ യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി ആഹ. തത്ഥ യതോ ഖോതി സാമിവചനേ തോകാരോ, യസ്സ ഖോതി വുത്തം ഹോതി. പോരാണാ പന യസ്മിം കാലേതി വണ്ണയന്തി. യേ ആസവാ ദസ്സനാ പഹാതബ്ബാതി യേ ആസവാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, തേ ദസ്സനേനേവ പഹീനാ ഹോന്തി, ന അപ്പഹീനേസുയേവ പഹീനസഞ്ഞീ ഹോതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ വിത്ഥാരോ.

സബ്ബാസവസംവരസംവുതോതി സബ്ബേഹി ആസവപിധാനേഹി പിഹിതോ, സബ്ബേസം വാ ആസവാനം പിധാനേഹി പിഹിതോ. അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തി സബ്ബമ്പി തണ്ഹം ഛിന്ദി, സംഛിന്ദി സമുച്ഛിന്ദി. വിവത്തയി സംയോജനന്തി ദസവിധമ്പി സംയോജനം പരിവത്തയി നിമ്മലമകാസി. സമ്മാതി ഹേതുനാ കാരണേന. മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ ദസ്സനാഭിസമയാ പഹാനാഭിസമയാ ച. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി കിച്ചവസേന മാനം പസ്സതി, അയമസ്സ ദസ്സനാഭിസമയോ. തേന ദിട്ഠോ പന സോ താവദേവ പഹീയതി ദിട്ഠവിസേന ദിട്ഠസത്താനം ജീവിതം വിയ. അയമസ്സ പഹാനാഭിസമയോ.

അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗേന സമ്മാ മാനസ്സ ദിട്ഠത്താ പഹീനത്താ ച യേ ഇമേ ‘‘കായബന്ധനസ്സ അന്തോ ജീരതി (ചൂളവ. ൨൭൮). ഹരിതന്തം വാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൪) ഏവം വുത്തഅന്തിമമരിയാദന്തോ ച, ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാന’’ന്തി (ഇതിവു. ൯൧; സം. നി. ൩.൮൦) ഏവം വുത്തലാമകന്തോ ച, ‘‘സക്കായോ ഏകോ അന്തോ’’തി (അ. നി. ൬.൬൧) ഏവം വുത്തകോട്ഠാസന്തോ ച, ‘‘ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സ സബ്ബപച്ചയസങ്ഖയാ’’തി (സം. നി. ൨.൫൧) ഏവം വുത്തകോടന്തോ ചാതി ഏവം ചത്താരോ അന്താ, തേസു സബ്ബസ്സേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം ചതുത്ഥകോടിസങ്ഖാതം അന്തിമകോടിസങ്ഖാതം അന്തമകാസി പരിച്ഛേദം പരിവടുമം അകാസി. അന്തിമസമുസ്സയമത്താവസേസം ദുക്ഖം അകാസീതി വുത്തം ഹോതി.

അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂതി സകമനാ തുട്ഠമനാ, പീതിസോമനസ്സേഹി വാ സമ്പയുത്തമനാ ഹുത്വാ. ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി ഇദം ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയാപരിയോസാനം ഭഗവതോ ഭാസിതം സുകഥിതം സുലപിതം, ഏവമേതം ഭഗവാ ഏവമേതം സുഗതാതി മത്ഥകേന സമ്പടിച്ഛന്താ അബ്ഭനുമോദിംസൂതി.

സേസമേത്ഥ യം ന വുത്തം, തം പുബ്ബേ വുത്തത്താ ച സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ച ന വുത്തം. തസ്മാ സബ്ബം വുത്താനുസാരേന അനുപദസോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം.

ഭാവനാപഹാതബ്ബആസവവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സബ്ബാസവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.