തഥാഗതവാരഅട്ഠമനയവണ്ണനാ

൧൩. നന്ദീ ദുക്ഖസ്സ മൂലന്തിആദീസു ച നന്ദീതി പുരിമതണ്ഹാ. ദുക്ഖന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധാ. മൂലന്തിആദി. ഇതിവിദിത്വാതി തം പുരിമഭവനന്ദിം ‘‘ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ മൂല’’ന്തി ഏവം ജാനിത്വാ. ഭവാതി കമ്മഭവതോ. ജാതീതി വിപാകക്ഖന്ധാ. തേ ഹി യസ്മാ ജായന്തി, തസ്മാ ‘‘ജാതീ’’തി വുത്താ. ജാതിസീസേന വാ അയം ദേസനാ. ഏതമ്പി ‘‘ഇതി വിദിത്വാ’’തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം. അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ ‘‘കമ്മഭവതോ ഉപപത്തിഭവോ ഹോതീതി ഏവഞ്ച ജാനിത്വാ’’തി. ഭൂതസ്സാതി സത്തസ്സ. ജരാമരണന്തി ജരാ ച മരണഞ്ച. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേന ഉപപത്തിഭവേന ഭൂതസ്സ സത്തസ്സ ഖന്ധാനം ജരാമരണം ഹോതീതി ഏവഞ്ച ജാനിത്വാതി.

ഏത്താവതാ യം ബോധിരുക്ഖമൂലേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ സമ്മസിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, തസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ പടിവേധാ മഞ്ഞനാനം അഭാവകാരണം ദസ്സേന്തോ ചതുസങ്ഖേപം തിസന്ധിം തിയദ്ധം വീസതാകാരം തമേവ പടിച്ചസമുപ്പാദം ദസ്സേതി.

കഥം പന ഏത്താവതാ ഏസ സബ്ബോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി. ഏത്ഥ ഹി നന്ദീതി അയം ഏകോ സങ്ഖേപോ. ദുക്ഖസ്സാതി വചനതോ ദുക്ഖം ദുതിയോ, ഭവാ ജാതീതി വചനതോ ഭവോ തതിയോ, ജാതിജരാമരണം ചതുത്ഥോ. ഏവം താവ ചത്താരോ സങ്ഖേപാ വേദിതബ്ബാ, കോട്ഠാസാതി അത്ഥോ. തണ്ഹാദുക്ഖാനം പന അന്തരം ഏകോ സന്ധി, ദുക്ഖസ്സ ച ഭവസ്സ ച അന്തരം ദുതിയോ, ഭവസ്സ ച ജാതിയാ ച അന്തരം തതിയോ. ഏവം ചതുന്നം അങ്ഗുലീനം അന്തരസദിസാ ചതുസങ്ഖേപന്തരാ തയോ സന്ധീ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ നന്ദീതി അതീതോ അദ്ധാ, ജാതിജരാമരണം അനാഗതോ, ദുക്ഖഞ്ച ഭവോ ച പച്ചുപ്പന്നോതി ഏവം തയോ അദ്ധാ വേദിതബ്ബാ. അതീതേ പന പഞ്ചസു ആകാരേസു നന്ദീവചനേന തണ്ഹാ ഏകാ ആഗതാ, തായ അനാഗതാപി അവിജ്ജാസങ്ഖാരഉപാദാനഭവാ പച്ചയലക്ഖണേന ഗഹിതാവ ഹോന്തി. ജാതിജരാമരണവചനേന പന യേസം ഖന്ധാനം തജ്ജാതിജരാമരണം, തേ വുത്താ യേവാതി കത്വാ ആയതിം വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനഫസ്സവേദനാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി.

ഏവമേതേ ‘‘പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോ അവിജ്ജാ, ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ, നികന്തി തണ്ഹാ, ഉപഗമനം ഉപാദാനം, ചേതനാ ഭവോ ഇതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ പുരിമകമ്മഭവസ്മിം ഇധ പടിസന്ധിയാ പച്ചയാ. ഇധ പടിസന്ധി വിഞ്ഞാണം, ഓക്കന്തി നാമരൂപം, പസാദോ ആയതനം, ഫുട്ഠോ ഫസ്സോ, വേദയിതം വേദനാ ഇതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഇധൂപപത്തിഭവസ്മിം പുരേകതസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയാ. ഇധ പരിപക്കത്താ ആയതനാനം മോഹോ അവിജ്ജാ, ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ, നികന്തി തണ്ഹാ, ഉപഗമനമുപാദാനം, ചേതനാ ഭവോ ഇതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഇധ കമ്മഭവസ്മിം ആയതിം പടിസന്ധിയാ പച്ചയാ. ആയതിം പടിസന്ധി വിഞ്ഞാണം, ഓക്കന്തി നാമരൂപം, പസാദോ ആയതനം, ഫുട്ഠോ ഫസ്സോ, വേദയിതം വേദനാ ഇതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ആയതിം ഉപപത്തിഭവസ്മിം ഇധ കതസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയാ’’തി ഏവം നിദ്ദിട്ഠലക്ഖണാ വീസതി ആകാരാ ഇധ വേദിതബ്ബാ. ഏവം ‘‘നന്ദീ ദുക്ഖസ്സ മൂലന്തി ഇതി വിദിത്വാ ഭവാ ജാതി, ഭൂതസ്സ ജരാമരണ’’ന്തി ഏത്താവതാ ഏസ സബ്ബോപി ചതുസങ്ഖേപോ തിസന്ധി തിയദ്ധോ വീസതാകാരോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനി തസ്മാ തിഹ, ഭിക്ഖവേ…പേ… അഭിസമ്ബുദ്ധോതി വദാമീതി ഏത്ഥ അപുബ്ബപദവണ്ണനം കത്വാ പദയോജനായ അത്ഥനിഗമനം കരിസ്സാമ. തസ്മാ തിഹാതി തസ്മാ ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. തികാരഹകാരാ ഹി നിപാതാ. സബ്ബസോതി അനവസേസവചനമേതം. തണ്ഹാനന്തി നന്ദീതി ഏവം വുത്താനം സബ്ബതണ്ഹാനം. ഖയാതി ലോകുത്തരമഗ്ഗേന അച്ചന്തക്ഖയാ. വിരാഗാദീനി ഖയവേവചനാനേവ. യാ ഹി തണ്ഹാ ഖീണാ, വിരത്താപി താ ഭവന്തി നിരുദ്ധാപി ചത്താപി പടിനിസ്സട്ഠാപി. ഖയാതി വാ ചതുമഗ്ഗകിച്ചസാധാരണമേതം. തതോ പഠമമഗ്ഗേന വിരാഗാ, ദുതിയേന നിരോധാ, തതിയേന ചാഗാ, ചതുത്ഥേന പടിനിസ്സഗ്ഗാതി യോജേതബ്ബം. യാഹി വാ തണ്ഹാഹി പഥവിം പഥവിതോ സഞ്ജാനേയ്യ, താസം ഖയാ. യാഹി പഥവിം മഞ്ഞേയ്യ, താസം വിരാഗാ. യാഹി പഥവിയാ മഞ്ഞേയ്യ, താസം നിരോധാ. യാഹി പഥവിതോ മഞ്ഞേയ്യ, താസം ചാഗാ. യാഹി പഥവിം മേതി മഞ്ഞേയ്യ, താസം പടിനിസ്സഗ്ഗാ. യാഹി വാ പഥവിം മഞ്ഞേയ്യ, താസം ഖയാ…പേ… യാഹി പഥവിം അഭിനന്ദേയ്യ, താസം പടിനിസ്സഗ്ഗാതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ, ന കിഞ്ചി വിരുജ്ഝതി.

അനുത്തരന്തി ഉത്തരവിരഹിതം സബ്ബസേട്ഠം. സമ്മാസമ്ബോധിന്തി സമ്മാ സാമഞ്ച ബോധിം. അഥ വാ പസത്ഥം സുന്ദരഞ്ച ബോധിം. ബോധീതി രുക്ഖോപി മഗ്ഗോപി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണമ്പി നിബ്ബാനമ്പി. ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി (മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൧) ച ‘‘അന്തരാ ച ബോധിം അന്തരാ ച ഗയ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൧; മ. നി. ൧.൨൮൫) ച ആഗതട്ഠാനേഹി രുക്ഖോ ബോധീതി വുച്ചതി. ‘‘ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തി (ചൂളനി. ൧൨൧) ആഗതട്ഠാനേ മഗ്ഗോ. ‘‘പപ്പോതി ബോധിം വരഭൂരിമേധസോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൧൭) ആഗതട്ഠാനേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. ‘‘പത്വാന ബോധിം അമതം അസങ്ഖത’’ന്തി ആഗതട്ഠാനേ നിബ്ബാനം. ഇധ പന ഭഗവതോ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം അധിപ്പേതം. അപരേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണന്തിപി വദന്തി.

സാവകാനം അരഹത്തമഗ്ഗോ അനുത്തരാ ബോധി ഹോതി ന ഹോതീതി. ന ഹോതി. കസ്മാ? അസബ്ബഗുണദായകത്താ. തേസഞ്ഹി കസ്സചി അരഹത്തമഗ്ഗോ അരഹത്തഫലമേവ ദേതി, കസ്സചി തിസ്സോ വിജ്ജാ, കസ്സചി ഛ അഭിഞ്ഞാ, കസ്സചി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ, കസ്സചി സാവകപാരമീഞാണം. പച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി പച്ചേകബോധിഞാണമേവ ദേതി. ബുദ്ധാനം പന സബ്ബഗുണസമ്പത്തിം ദേതി അഭിസേകോ വിയ രഞ്ഞോ സബ്ബലോകിസ്സരിയഭാവം. തസ്മാ അഞ്ഞസ്സ കസ്സചിപി അനുത്തരാ ബോധി ന ഹോതീതി.

അഭിസമ്ബുദ്ധോതി അഭിഞ്ഞാസി പടിവിജ്ഝി, പത്തോ അധിഗതോതി വുത്തം ഹോതി. ഇതി വദാമീതി ഇതി വദാമി ആചിക്ഖാമി ദേസേമി പഞ്ഞപേമി, പട്ഠപേമി വിവരാമി വിഭജാമി ഉത്താനീകരോമീതി. തത്രായം യോജനാ – തഥാഗതോപി, ഭിക്ഖവേ…പേ… പഥവിം ന മഞ്ഞതി…പേ… പഥവിം നാഭിനന്ദതി. തം കിസ്സ ഹേതു, നന്ദീ ദുക്ഖസ്സ മൂലം, ഭവാ ജാതി, ഭൂതസ്സ ജരാമരണന്തി ഇതി വിദിത്വാതി. തത്ഥ ഇതി വിദിത്വാതി ഇതികാരോ കാരണത്ഥോ. തേന ഇമസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ വിദിതത്താ പടിവിദ്ധത്താതി വുത്തം ഹോതി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – യസ്മാ ച ഏവമിമം പടിച്ചസമുപ്പാദം വിദിത്വാ തഥാഗതസ്സ യാ നന്ദീതി വുത്തതണ്ഹാ സബ്ബപ്പകാരാ, സാ പഹീനാ, താസഞ്ച തഥാഗതോ സബ്ബസോ തണ്ഹാനം ഖയാ…പേ… അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ. തസ്മാ പഥവിം ന മഞ്ഞതി…പേ… പഥവിം നാഭിനന്ദതീതി വദാമീതി ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ ന മഞ്ഞതി നാഭിനന്ദതീതി വദാമീതി വുത്തം ഹോതി.

അഥ വാ യസ്മാ ‘‘നന്ദീ ദുക്ഖസ്സ മൂല’’ന്തിആദിനാ നയേന പടിച്ചസമുപ്പാദം വിദിത്വാ സബ്ബസോ തണ്ഹാ ഖയം ഗതാ, തസ്മാ തിഹ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ സബ്ബസോ തണ്ഹാനം ഖയാ…പേ… അഭിസമ്ബുദ്ധോതി വദാമി. സോ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ പഥവിം ന മഞ്ഞതി…പേ… നാഭിനന്ദതീതി. യത്ഥ യത്ഥ ഹി യസ്മാതി അവത്വാ തസ്മാതി വുച്ചതി, തത്ഥ തത്ഥ യസ്മാതി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം, അയം സാസനയുത്തി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഇദമവോച ഭഗവാതി ഇദം നിദാനാവസാനതോ പഭുതി യാവ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി വദാമീതി സകലസുത്തന്തം ഭഗവാ പരേസം പഞ്ഞായ അലബ്ഭണേയ്യപതിട്ഠം പരമഗമ്ഭീരം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം ദസ്സേന്തോ ഏകേന പുഥുജ്ജനവാരേന ഏകേന സേക്ഖവാരേന ചതൂഹി ഖീണാസവവാരേഹി ദ്വീഹി തഥാഗതവാരേഹീതി അട്ഠഹി മഹാവാരേഹി ഏകമേകസ്മിഞ്ച വാരേ പഥവീആദീഹി ചതുവീസതിയാ അന്തരവാരേഹി പടിമണ്ഡേത്വാ ദ്വേഭാണവാരപരിമാണായ തന്തിയാ അവോച.

ഏവം വിചിത്രനയദേസനാവിലാസയുത്തം പനേതം സുത്തം കരവികരുദമഞ്ജുനാ കണ്ണസുഖേന പണ്ഡിതജനഹദയാനം അമതാഭിസേകസദിസേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ഭാസമാനസ്സാപി. ന തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി തേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ഇദം ഭഗവതോ വചനം നാനുമോദിംസു. കസ്മാ? അഞ്ഞാണകേന. തേ കിര ഇമസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥം ന ജാനിംസു, തസ്മാ നാഭിനന്ദിംസു. തേസഞ്ഹി തസ്മിം സമയേ ഏവം വിചിത്രനയദേസനാവിലാസയുത്തമ്പി ഏതം സുത്തം ഘനപുഥുലേന ദുസ്സപട്ടേന മുഖേ ബന്ധം കത്വാ പുരതോ ഠപിതമനുഞ്ഞഭോജനം വിയ അഹോസി. നനു ച ഭഗവാ അത്തനാ ദേസിതം ധമ്മം പരേ ഞാപേതും കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ. സോ കസ്മാ യഥാ തേ ന ജാനന്തി, തഥാ ദേസേസീതി. വുത്തമിദം ഇമസ്സ സുത്തസ്സ നിക്ഖേപവിചാരണായം ഏവ ‘‘മാനഭഞ്ജനത്ഥം സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായന്തി ദേസനം ആരഭീ’’തി, തസ്മാ ന യിധ പുന വത്തബ്ബമത്ഥി, ഏവം മാനഭഞ്ജനത്ഥം ദേസിതഞ്ച പനേതം സുത്തം സുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ തംയേവ കിര പഥവിം ദിട്ഠിഗതികോപി സഞ്ജാനാതി, സേക്ഖോപി അരഹാപി തഥാഗതോപി സഞ്ജാനാതി. കിന്നാമിദം കഥം നാമിദന്തി ചിന്തേന്താ പുബ്ബേ മയം ഭഗവതാ കഥിതം യംകിഞ്ചി ഖിപ്പമേവ ജാനാമ, ഇദാനി പനിമസ്സ മൂലപരിയായസ്സ അന്തം വാ കോടിം വാ ന ജാനാമ ന പസ്സാമ, അഹോ ബുദ്ധാ നാമ അപ്പമേയ്യാ അതുലാതി ഉദ്ധടദാഠാ വിയ സപ്പാ നിമ്മദാ ഹുത്വാ ബുദ്ധുപട്ഠാനഞ്ച ധമ്മസ്സവനഞ്ച സക്കച്ചം ആഗമംസു.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ഇമം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ, തേ നാമ ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ തഥാ മാനമദമത്താ ഭഗവതാ മൂലപരിയായദേസനായ നിഹതമാനാ കതാ’’തി, അയഞ്ചരഹി തേസം ഭിക്ഖൂനം അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ. അഥ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിയാ നിക്ഖമിത്വാ തങ്ഖണാനുരൂപേന പാടിഹാരിയേന ധമ്മസഭായം പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി. തേ തമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി അഹം ഇമേ ഏവം മാനപഗ്ഗഹിതസിരേ വിചരന്തേ നിഹതമാനേ അകാസി’’ന്തി. തതോ ഇമിസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഇദം അതീതം ആനേസി –

ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതരോ ദിസാപാമോക്ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ബാരാണസിയം പടിവസതി തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ടുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം പദകോ വേയ്യാകരണോ ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ, സോ പഞ്ചമത്താനി മാണവകസതാനി മന്തേ വാചേതി. പണ്ഡിതാ മാണവകാ ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹന്തി ലഹുഞ്ച, സുട്ഠു ച ഉപധാരേന്തി, ഗഹിതഞ്ച തേസം ന വിനസ്സതി. സോപി ബ്രാഹ്മണോ ആചരിയമുട്ഠിം അകത്വാ ഘടേ ഉദകം ആസിഞ്ചന്തോ വിയ സബ്ബമ്പി സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ തേ മാണവകേ ഏതദവോച ‘‘ഏത്തകമിദം സിപ്പം ദിട്ഠധമ്മസമ്പരായഹിത’’ന്തി. തേ മാണവകാ – ‘‘യം അമ്ഹാകം ആചരിയോ ജാനാതി, മയമ്പി തം ജാനാമ, മയമ്പി ദാനി ആചരിയാ ഏവാ’’തി മാനം ഉപ്പാദേത്വാ തതോ പഭുതി ആചരിയേ അഗാരവാ നിക്ഖിത്തവത്താ വിഹരിംസു. ആചരിയോ ഞത്വാ ‘‘കരിസ്സാമി നേസം മാനനിഗ്ഗഹ’’ന്തി ചിന്തേസി. സോ ഏകദിവസം ഉപട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസിന്നേ തേ മാണവകേ ആഹ ‘‘താതാ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമി, കച്ചിത്ഥ സമത്ഥാ കഥേതു’’ന്തി. തേ ‘‘പുച്ഛഥ ആചരിയ, പുച്ഛഥ ആചരിയാ’’തി സഹസാവ ആഹംസു, യഥാ തം സുതമദമത്താ. ആചരിയോ ആഹ –

‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ;

യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോ, സ ഭൂതപചനിം പചീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൧൯൦) –

വിസ്സജ്ജേഥ താതാ ഇമം പഞ്ഹന്തി.

തേ ചിന്തേത്വാ അജാനമാനാ തുണ്ഹീ അഹേസും. ആചരിയോ ആഹ ‘‘അലം താതാ ഗച്ഛഥജ്ജ, സ്വേ കഥേയ്യാഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. തേ ദസപി വീസതിപി സമ്പിണ്ഡിതാ ഹുത്വാ ന തസ്സ പഞ്ഹസ്സ ആദിം, ന അന്തമദ്ദസംസു. ആഗന്ത്വാ ആചരിയസ്സ ആരോചേസും ‘‘ന ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ അത്ഥം ആജാനാമാ’’തി. ആചരിയോ തേസം നിഗ്ഗഹത്ഥായ ഇമം ഗാഥമഭാസി –

‘‘ബഹൂനി നരസീസാനി, ലോമസാനി ബ്രഹാനി ച;

ഗീവാസു പടിമുക്കാനി, കോചിദേവേത്ഥ കണ്ണവാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൧൯൧) –

ഗാഥായത്ഥോ – ബഹൂനി നരാനം സീസാനി ദിസ്സന്തി, സബ്ബാനി ച താനി ലോമസാനി സബ്ബാനി ച മഹന്താനി ഗീവായമേവ ച ഠപിതാനി, ന താലഫലം വിയ ഹത്ഥേന ഗഹിതാനി, നത്ഥി തേസം ഇമേഹി ധമ്മേഹി നാനാകരണം. ഏത്ഥ പന കോചിദേവ കണ്ണവാതി അത്താനം സന്ധായാഹ. കണ്ണവാതി പഞ്ഞവാ. കണ്ണച്ഛിദ്ദം പന ന കസ്സചി നത്ഥി, തം സുത്വാ തേ മാണവകാ മങ്കുഭൂതാ പത്തക്ഖന്ധാ അധോമുഖാ അങ്ഗുലിയാ ഭൂമിം വിലിഖന്താ തുണ്ഹീ അഹേസും.

അഥ നേസം അഹിരികഭാവം പസ്സിത്വാ ആചരിയോ ‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹഥ താതാ പഞ്ഹ’’ന്തി പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി. കാലോതി പുരേഭത്തകാലോപി പച്ഛാഭത്തകാലോപീതി ഏവമാദി. ഭൂതാനീതി സത്താധിവചനമേതം. കാലോ ഹി ഭൂതാനം ന ചമ്മമംസാദീനി ഖാദതി, അപിച ഖോ നേസം ആയുവണ്ണബലാനി ഖേപേന്തോ യോബ്ബഞ്ഞം മദ്ദന്തോ ആരോഗ്യം വിനാസേന്തോ ഘസതി ഖാദതീതി വുച്ചതി. സബ്ബാനേവ സഹത്തനാതി ഏവം ഘസന്തോ ച ന കിഞ്ചി വജ്ജേതി, സബ്ബാനേവ ഘസതി. ന കേവലഞ്ച ഭൂതാനിയേവ, അപിച ഖോ സഹത്തനാ അത്താനമ്പി ഘസതി. പുരേഭത്തകാലോ ഹി പച്ഛാഭത്തകാലം ന പാപുണാതി. ഏസ നയോ പച്ഛാഭത്തകാലാദീസു. യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോതി ഖീണാസവസ്സേതം അധിവചനം. സോ ഹി ആയതിം പടിസന്ധികാലം ഖേപേത്വാ ഖാദിത്വാ ഠിതത്താ ‘‘കാലഘസോ’’തി വുച്ചതി. സ ഭൂതപചനിം പചീതി സോ യായം തണ്ഹാ അപായേസു ഭൂതേ പചതി, തം ഞാണഗ്ഗിനാ പചി ദയ്ഹി ഭസ്മമകാസി, തേന ‘‘ഭൂതപചനിം പചീ’’തി വുച്ചതി. ‘‘പജനി’’ന്തിപി പാഠോ. ജനികം നിബ്ബത്തികന്തി അത്ഥോ.

അഥ തേ മാണവകാ ദീപസഹസ്സാലോകേന വിയ രത്തിം സമവിസമം ആചരിയസ്സ വിസ്സജ്ജനേന പഞ്ഹസ്സ അത്ഥം പാകടം ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി മയം യാവജീവം ഗുരുവാസം വസിസ്സാമ, മഹന്താ ഏതേ ആചരിയാ നാമ, മയഞ്ഹി ബഹുസ്സുതമാനം ഉപ്പാദേത്വാ ചതുപ്പദികഗാഥായപി അത്ഥം ന ജാനാമാ’’തി നിഹതമാനാ പുബ്ബസദിസമേവ ആചരിയസ്സ വത്തപ്പടിപത്തിം കത്വാ സഗ്ഗപരായണാ അഹേസും.

അഹം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേന സമയേന തേസം ആചരിയോ അഹോസിം, ഇമേ ഭിക്ഖൂ മാണവകാ. ഏവം പുബ്ബേപാഹം ഇമേ ഏവം മാനപഗ്ഗഹിതസിരേ വിചരന്തേ നിഹതമാനേ അകാസിന്തി.

ഇമഞ്ച ജാതകം സുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബേപി മയം മാനേനേവ ഉപഹതാതി ഭിയ്യോസോമത്തായ നിഹതമാനാ ഹുത്വാ അത്തനോ ഉപകാരകകമ്മട്ഠാനപരായണാ അഹേസും.

തതോ ഭഗവാ ഏകം സമയം ജനപദചാരികം ചരന്തോ വേസാലിം പത്വാ ഗോതമകേ ചേതിയേ വിഹരന്തോ ഇമേസം പഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം ഞാണപരിപാകം വിദിത്വാ ഇമം ഗോതമകസുത്തം കഥേസി –

‘‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അനഭിഞ്ഞായ, സനിദാനാഹം…പേ… സപ്പാടിഹാരിയാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അപ്പാടിഹാരിയം. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞായ ധമ്മം ദേസയതോ…പേ… നോ അപ്പാടിഹാരിയം. കരണീയോ ഓവാദോ, കരണീയാ അനുസാസനീ. അലഞ്ച പന വോ, ഭിക്ഖവേ, തുട്ഠിയാ അലം അത്തമനതായ അലം സോമനസ്സായ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോതി. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ ദസസഹസ്സിലോകധാതു അകമ്പിത്ഥാ’’തി (അ. നി. ൩.൧൨൬).

ഇദഞ്ച സുത്തം സുത്വാ തേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ തസ്മിംയേവാസനേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസു, ഏവായം ദേസനാ ഏതസ്മിം ഠാനേ നിട്ഠമഗമാസീതി.

തഥാഗതവാരഅട്ഠമനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.