൧൨. രജ്ജുമാലാവിമാനവണ്ണനാ

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേനാതി രജ്ജുമാലാവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന സമയേന ഗയാഗാമകേ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതാ തസ്മിംയേവ ഗാമേ ഏകസ്സ ബ്രാഹ്മണകുമാരസ്സ ദിന്നാ പതികുലം ഗതാ, തസ്മിം ഗേഹേ ഇസ്സരിയം വത്തേന്തീ തിട്ഠതി. സാ തസ്മിം ഗേഹേ ദാസിയാ ധീതരം ദിസ്വാ ന സഹതി. ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ കോധേന തടതടായമാനാ അക്കോസതി പരിഭാസതി, ഖടകഞ്ചസ്സാ ദേതി. യദാ പന സാ വയപ്പത്തിയാ കിച്ചസമത്ഥാ ജാതാ, തദാ നം ജണ്ണുകപ്പരമുട്ഠീഹി പഹരതേവ യഥാ തം പുരിമജാതീസു ബദ്ധാഘാതാ.

സാ കിര ദാസീ കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ തസ്സാ സാമിനീ അഹോസി, ഇതരാ ദാസീ. സാ തം ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി മുട്ഠിആദീഹി ച അഭിണ്ഹം അഭിഹനതി. സാ തേന നിബ്ബിന്നാ യഥാബലം ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ‘‘അനാഗതേ അഹം സാമിനീ ഹുത്വാ ഇമിസ്സാ ഉപരി ഇസ്സരിയം വത്തേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം ഠപേസി. അഥ സാ ദാസീ തതോ ചുതാ അപരാപരം സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വുത്തനയേന ഗയാഗാമകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ പതികുലം ഗതാ, ഇതരാപി തസ്സാ ദാസീ അഹോസി. ഏവം ബദ്ധാഘാതതായ സാ തം വിഹേഠേതി.

ഏവം വിഹേഠേന്തീ അകാരണേനേവ കേസേസു ഗഹേത്വാ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച സുഹതം ഹനി. സാ ന്ഹാപിതസാലം ഗന്ത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കാരേത്വാ അഗമാസി. സാമിനീ ‘‘കിം ജേ ദുട്ഠദാസി മുണ്ഡനമത്തേന തവ വിപ്പമോക്ഖോ’’തി രജ്ജും സീസേ ബന്ധിത്വാ തത്ഥ നം ഗഹേത്വാ ഓണമേത്വാ ഘാതേതി, തസ്സാ തഞ്ച രജ്ജും അപനേതും ന ദേതി. തതോ പട്ഠായ ദാസിയാ ‘‘രജ്ജുമാലാ’’തി നാമം അഹോസി.

അഥേകദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ രജ്ജുമാലായ സോതാപത്തിഫലൂപനിസ്സയം, തസ്സാ ച ബ്രാഹ്മണിയാ സരണേസു സീലേസു ച പതിട്ഠാനം ദിസ്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ. രജ്ജുമാലാപി ഖോ ദിവസേ ദിവസേ തായ തഥാ വിഹേഠിയമാനാ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ ദുജ്ജീവിതേനാ’’തി നിബ്ബിന്നരൂപാ ജീവിതേ മരിതുകാമാ ഘടം ഗഹേത്വാ ഉദകതിത്ഥം ഗച്ഛന്തീ വിയ ഗേഹതോ നിക്ഖന്താ അനുക്കമേന വനം പവിസിത്വാ ഭഗവതോ നിസിന്നരുക്ഖസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്സ രുക്ഖസ്സ സാഖായ രജ്ജും ബന്ധിത്വാ പാസം കത്വാ ഉബ്ബന്ധിതുകാമാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തീ അദ്ദസ ഭഗവന്തം തത്ഥ നിസിന്നം പാസാദികം പസാദനീയം ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തം ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തം. ദിസ്വാ ബുദ്ധഗാരവേന ആകഡ്ഢിയമാനഹദയാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭഗവാ മാദിസാനമ്പി ധമ്മം ദേസേതി, യമഹം സുത്വാ ഇതോ ദുജ്ജീവിതതോ മുച്ചേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേസി.

അഥ ഭഗവാ തസ്സാ ചിത്താചാരം ഓലോകേത്വാ ‘‘രജ്ജുമാലേ’’തി ആഹ. സാ തം സുത്വാ അമതേന വിയ അഭിസിത്താ പീതിയാ നിരന്തരം ഫുട്ഠാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. തസ്സാ ഭഗവാ അനുപുബ്ബികഥാനുപുബ്ബകം ചതുസച്ചകഥം കഥേസി, സാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ ‘‘വട്ടതി ഏത്തകോ രജ്ജുമാലായ അനുഗ്ഗഹോ, ഇദാനേസാ കേനചി അപ്പധംസിയാ ജാതാ’’തി അരഞ്ഞതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗാമസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. രജ്ജുമാലാപി അത്താനം വിനിപാതേതും അഭബ്ബതായ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നതായ ച ‘‘ബ്രാഹ്മണീ മം ഹനതു വാ വിഹേഠേതു വാ യം വാ തം വാ കരോതൂ’’തി ഘടേന ഉദകം ഗഹേത്വാ ഗേഹം അഗമാസി. സാമികോ ഗേഹദ്വാരേ ഠിതോ തം ദിസ്വാ ‘‘ത്വം അജ്ജ ഉദകതിത്ഥം ഗതാ ചിരായിത്വാ ആഗതാ, മുഖവണ്ണോ ച തേ അതിവിയ വിപ്പസന്നോ, ത്വഞ്ച അഞ്ഞേന ആകാരേന ഉപട്ഠാസി, കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛി. സാ തസ്സ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി.

ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ തുസ്സിത്വാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ രജ്ജുമാലായ ഉപരി ‘‘തയാ ന കിഞ്ചി കാതബ്ബ’’ന്തി സുണിസായ വത്വാ തുട്ഠമാനസോ സീഘതരം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ സാദരേന കതപടിസന്ഥാരോ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ അത്തനോ ഗേഹം ആനേത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസിത്വാ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, സുണിസാപിസ്സ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഗയാഗാമവാസിനോപി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ തം പവത്തിം സുത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ സമ്മോദനീയം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

സത്ഥാ രജ്ജുമാലായ തസ്സാ ച ബ്രാഹ്മണിയാ പുരിമജാതീസു കതകമ്മം വിത്ഥാരതോ കഥേത്വാ സമ്പത്തപരിസായ അനുരൂപം ധമ്മം ദേസേസി. തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണീ ച മഹാജനോ ച തത്ഥ സന്നിപതിതോ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ ആസനാ ഉട്ഠഹിത്വാ സാവത്ഥിമേവ അഗമാസി. ബ്രാഹ്മണോ രജ്ജുമാലം ധീതുട്ഠാനേ ഠപേസി. തസ്സ സുണിസാ രജ്ജുമാലം പിയചക്ഖൂഹി ഓലോകേന്തീ യാവജീവം മനാപേനേവ സിനേഹേന പരിഹരി. രജ്ജുമാലാ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തി, അച്ഛരാസഹസ്സഞ്ചസ്സാ പരിവാരോ അഹോസി. സാ സട്ഠിസകടഭാരപ്പമാണേഹി ദിബ്ബാഭരണേഹി പടിമണ്ഡിതത്തഭാവാ അച്ഛരാസഹസ്സപരിവുത്താ നന്ദനവനാദീസു മഹതിം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനാ പമുദിതമനാ വിചരതി. അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദേവചാരികം ഗതോ തം മഹന്തേന ദിബ്ബാനുഭാവേന മഹതിയാ ദേവിദ്ധിയാ വിജ്ജോതമാനം ദിസ്വാ തായ കതകമ്മം ഇമാഹി ഗാഥാഹി പുച്ഛി.

൮൨൬. ‘‘അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, യാ ത്വം തിട്ഠസി ദേവതേ;

ഹത്ഥേ പാദേ ച വിഗ്ഗയ്ഹ, നച്ചസി സുപ്പവാദിതേ.

൮൨൭. ‘‘തസ്സാ തേ നച്ചമാനായ, അങ്ഗമങ്ഗേഹി സബ്ബസോ;

ദിബ്ബാ സദ്ദാ നിച്ഛരന്തി, സവനീയാ മനോരമാ.

൮൨൮. ‘‘തസ്സാ തേ നച്ചമാനായ, അങ്ഗമങ്ഗേഹി സബ്ബസോ;

ദിബ്ബാ ഗന്ധാ പവായന്തി, സുചിഗന്ധാ മനോരമാ.

൮൨൯. ‘‘വിവത്തമാനാ കായേന, യാ വേണീസു പിളന്ധനാ;

തേസം സുയ്യതി നിഗ്ഘോസോ, തൂരിയേ പഞ്ചങ്ഗികേ യഥാ.

൮൩൦. ‘‘വടംസകാ വാതധുതാ, വാതേന സമ്പകമ്പിതാ;

തേസം സുയ്യതി നിഗ്ഘോസോ, തൂരിയേ പഞ്ചങ്ഗികേ യഥാ.

൮൩൧. ‘‘യാപി തേ സിരസ്മിം മാലാ, സുചിഗന്ധാ മനോരമാ;

വാതി ഗന്ധോ ദിസാ സബ്ബാ, രുക്ഖോ മഞ്ജൂസകോ യഥാ.

൮൩൨. ‘‘ഘായസേ തം സുചിഗന്ധം, രൂപം പസ്സസി അമാനുസം;

ദേവതേ പുച്ഛിതാചിക്ഖ, കിസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫല’’ന്തി.

൮൨൬. തത്ഥ ഹത്ഥേ പാദേ ച വിഗ്ഗയ്ഹാതി ഹത്ഥേ ച പാദേ ച വിവിധേഹി ആകാരേഹി ഗഹേത്വാ, പുപ്ഫമുട്ഠിപുപ്ഫഞ്ജലിആദിഭേദസ്സ സാഖാഭിനയസ്സ ദസ്സനവസേന വിവിധേഹി ആകാരേഹി ഹത്ഥേ, ച, സമപാദാദീനമ്പി ഠാനവിസേസാനം ദസ്സനവസേന വിവിധേഹി ആകാരേഹി പാദേ ച ഉപാദിയിത്വാതി അത്ഥോ. ച-സദ്ദേന സാഖാഭിനയം സങ്ഗണ്ഹാതി. നച്ചസീതി നടസി. യാ ത്വന്തി യാ വുത്തനയവസേന നച്ചം കരോസീതി അത്ഥോ. സുപ്പവാദിതേതി സുന്ദരേ പവജ്ജനേ സതി തവ നച്ചസ്സ അനുരൂപവസേന വീണാവംസമുദിങ്ഗതാളാദികേ വാദിയമാനേ, പഞ്ചങ്ഗികേ തൂരിയേ പഗ്ഗയ്ഹമാനേതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാവിമാനേ വുത്തനയമേവ.

ഏവം ഥേരേന പുച്ഛിതാ സാ ദേവതാ അത്തനോ പുരിമജാതിആദിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൮൩൩. ‘‘ദാസീ അഹം പുരേ ആസിം, ഗയായം ബ്രാഹ്മണസ്സഹം;

അപ്പപുഞ്ഞാ അലക്ഖികാ, രജ്ജുമാലാതി മം വിദും.

൮൩൪. ‘‘അക്കോസാനം വധാനഞ്ച, തജ്ജനായ ച ഉഗ്ഗതാ;

കുടം ഗഹേത്വാ നിക്ഖമ്മ, അഗഞ്ഛിം ഉദഹാരിയാ.

൮൩൫. ‘‘വിപഥേ കുടം നിക്ഖിപിത്വാ, വനസണ്ഡം ഉപാഗമിം;

‘ഇധേവാഹം മരിസ്സാമി, കോ അത്ഥോ ജീവിതേന മേ’.

൮൩൬. ‘‘ദള്ഹം പാസം കരിത്വാന, ആസുമ്ഭിത്വാന പാദപേ;

തതോ ദിസാ വിലോകേസിം, ‘കോ നു ഖോ വനമസ്സിതോ’.

൮൩൭. ‘‘തത്ഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, സബ്ബലോകഹിതം മുനിം;

നിസിന്നം രുക്ഖമൂലസ്മിം, ഝായന്തം അകുതോഭയം.

൮൩൮. ‘‘തസ്സാ മേ അഹു സംവേഗോ, അബ്ഭുതോ ലോമഹംസനോ;

‘കോ നു ഖോ വനമസ്സിതോ, മനുസ്സോ ഉദാഹു ദേവതാ’.

൮൩൯. ‘‘പാസാദികം പസാദനീയം, വനാ നിബ്ബനമാഗതം;

ദിസ്വാ മനോ മേ പസീദി, നായം യാദിസകീദിസോ.

൮൪൦. ‘‘ഗുത്തിന്ദ്രിയോ ഝാനരതോ, അബഹിഗ്ഗതമാനസോ;

ഹിതോ സബ്ബസ്സ ലോകസ്സ, ബുദ്ധോ അയം ഭവിസ്സതി.

൮൪൧. ‘‘ഭയഭേരവോ ദുരാസദോ, സീഹോവ ഗുഹമസ്സിതോ;

ദുല്ലഭായം ദസ്സനായ, പുപ്ഫം ഓദുമ്ബരം യഥാ.

൮൪൨. ‘‘സോ മം മുദൂഹി വാചാഹി, ആലപിത്വാ തഥാഗതോ;

രജ്ജുമാലേതി മംവോച, സരണം ഗച്ഛ തഥാഗതം.

൮൪൩. ‘‘താഹം ഗിരം സുണിത്വാന, നേലം അത്ഥവതിം സുചിം;

സണ്ഹം മുദുഞ്ച വഗ്ഗുഞ്ച, സബ്ബസോകാപനൂദനം.

൮൪൪. ‘‘കല്ലചിത്തഞ്ച മം ഞത്വാ, പസന്നം സുദ്ധമാനസം;

ഹിതോ സബ്ബസ്സ ലോകസ്സ, അനുസാസി തഥാഗതോ.

൮൪൫. ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി മംവോച, അയം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ;

ദുക്ഖനിരോധോ മഗ്ഗോ ച, അഞ്ജസോ അമതോഗധോ.

൮൪൬. ‘‘അനുകമ്പകസ്സ കുസലസ്സ, ഓവാദമ്ഹി അഹം ഠിതാ;

അജ്ഝഗാ അമതം സന്തിം, നിബ്ബാനം പദമച്ചുതം.

൮൪൭. ‘‘സാഹം അവട്ഠിതാപേമാ, ദസ്സനേ അവികമ്പിനീ;

മൂലജാതായ സദ്ധായ, ധീതാ ബുദ്ധസ്സ ഓരസാ.

൮൪൮. ‘‘സാഹം രമാമി കീളാമി, മോദാമി അകുതോഭയാ;

ദിബ്ബമാലം ധാരയാമി, പിവാമി മധുമദ്ദവം.

൮൪൯. ‘‘സട്ഠിതൂരിയസഹസ്സാനി, പടിബോധം കരോന്തി മേ;

ആളമ്ബോ ഗഗ്ഗരോ ഭീമോ, സാധുവാദീ ച സംസയോ.

൮൫൦. ‘‘പോക്ഖരോ ച സുഫസ്സോ ച, വിണാമോക്ഖാ ച നാരിയോ;

നന്ദാ ചേവ സുനന്ദാ ച, സോണദിന്നാ സുചിമ്ഹിതാ.

൮൫൧. ‘‘അലമ്ബുസാ മിസ്സകേസീ ച, പുണ്ഡരീകാതിദാരുണീ;

ഏണീഫസ്സാ സുഫസ്സാ ച, സുഭദ്ദാ മുദുവാദിനീ.

൮൫൨. ‘‘ഏതാ ചഞ്ഞാ ച സേയ്യാസേ, അച്ഛരാനം പബോധികാ;

താ മം കാലേനുപാഗന്ത്വാ, അഭിഭാസന്തി ദേവതാ.

൮൫൩. ‘‘ഹന്ദ നച്ചാമ ഗായാമ, ഹന്ദ തം രമയാമസേ;

നയിദം അകതപുഞ്ഞാനം, കതപുഞ്ഞാനമേവിദം.

൮൫൪. ‘‘അസോകം നന്ദനം രമ്മം, തിദസാനം മഹാവനം;

സുഖം അകതപുഞ്ഞാനം, ഇധ നത്ഥി പരത്ഥ ച.

൮൫൫. ‘‘സുഖഞ്ച കതപുഞ്ഞാനം, ഇധ ചേവ പരത്ഥ ച;

തേസം സഹബ്യകാമാനം, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹും;

കതപുഞ്ഞാ ഹി മോദന്തി, സഗ്ഗേ ഭോഗസമങ്ഗിനോ.

൮൫൬. ‘‘ബഹൂനം വത അത്ഥായ, ഉപ്പജ്ജന്തി തഥാഗതാ;

ദക്ഖിണേയ്യാ മനുസ്സാനം, പുഞ്ഞക്ഖേത്താനമാകരാ;

യത്ഥ കാരം കരിത്വാന, സഗ്ഗേ മോദന്തി ദായകാ’’തി.

൮൩൩. തത്ഥ ദാസീ അഹം പുരേ ആസിന്തി പുരേ പുരിമജാതിയം അഹം അന്തോജാതാ ദാസീ അഹോസിം. തത്ഥ കസ്സാതി ആഹ ‘‘ഗയായം ബ്രാഹ്മണസ്സഹ’’ന്തി, ഗയാനാമകേ ഗാമേ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ. ഹന്തി നിപാതമത്തം. അപ്പപുഞ്ഞാതി മന്ദഭാഗ്യാ അപുഞ്ഞാ. അലക്ഖികാതി നിസ്സിരികാ കാലകണ്ണീ. രജ്ജുമാലാതി മം വിദുന്തി, കേസേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢനപരികഡ്ഢനദുക്ഖേന മുണ്ഡകേ കതേ പുനപി തദത്ഥമേവ സീസേ ദള്ഹം ബന്ധിത്വാ ഠപിതരജ്ജുകുണ്ഡലകവസേന ‘‘രജ്ജുമാലാ’’തി മം മനുസ്സാ ജാനിംസു.

൮൩൪. വധാനന്തി താളനാനം. തജ്ജനായാതി ഭയസംതജ്ജനേന. ഉഗ്ഗതാതി ഉഗ്ഗതായ ദോമനസ്സുപ്പത്തിയാ. ഉദഹാരിയാതി ഉദകഹാരികാ, ഉദകം ആഹരന്തീ വിയ ഹുത്വാതി അധിപ്പായോ.

൮൩൫. വിപഥേതി അപഥേ, മഗ്ഗതോ അപക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. ക്വത്ഥോതി കോ അത്ഥോ. സോയേവ വാ പാഠോ.

൮൩൬. ദള്ഹം പാസം കരിത്വാനാതി ബന്ധനപാസം ഥിരം അച്ഛിജ്ജനകം കത്വാ. ആസുമ്ഭിത്വാന പാദപേതി വിടപേ ലഗ്ഗനവസേന പാദപേ രുക്ഖേ ഖിപിത്വാ. തതോ ദിസാ വിലോകേസിം, കോ നു ഖോ വനമസ്സിതോതി ഇമം വനം പവിസനവസേന അസ്സിതോ നു ഖോ കോചി അത്ഥി, യതോ മേ മരണന്തരായോ സിയാതി അധിപ്പായോ.

൮൩൭. സമ്ബുദ്ധന്തിആദി തദാ തസ്സാ താദിസേ നിച്ഛയേ അസതിപി സഭാവവസേന വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – സയമേവ സമ്മദേവ ച സബ്ബസ്സാപി ബുജ്ഝിതബ്ബസ്സ ബുദ്ധത്താ സമ്ബുദ്ധം, മഹാകരുണായോഗേന ഹീനാദിഭേദഭിന്നസ്സ സബ്ബസ്സാപി ലോകസ്സ ഏകന്തഹിതത്താ സബ്ബലോകഹിതം, ഉഭയലോകം മുനനതോ മുനിം, നിസജ്ജാവസേന കിലേസാഭിസങ്ഖാരേഹി ഠാനാ ചാവനാഭാവേന ച നിസിന്നം, ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ച ഝായന്തം, ബോധിമൂലേയേവ ഭയഹേതൂനം സമുച്ഛിന്നത്താ കുതോചിപി ഭയാഭാവതോ അകുതോഭയന്തി വേദിതബ്ബം.

൮൩൮. സംവേഗോ നാമ സഹോത്തപ്പം ഞാണം, സോ തസ്സാ ഭഗവതോ ദസ്സനേന ഉപ്പജ്ജി. തേനാഹ ‘‘തസ്സാ മേ അഹു സംവേഗോ’’തി.

൮൩൯. പാസാദികന്തി പസാദാവഹം, ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാലങ്കതായ സമന്തപാസാദികായ അത്തനോ സരീരസോഭാസമ്പത്തിയാ രൂപകായദസ്സനബ്യാവടസ്സ ജനസ്സ സാധുഭാവതോ പസാദസംവഡ്ഢനന്തി അത്ഥോ. പസാദനീയന്തി ദസബല-ചതുവേസാരജ്ജഛഅസാധാരണഞാണ-അട്ഠാരസാവേണിക-ബുദ്ധധമ്മപഭുതിഅപരിമാണഗുണസമന്നാഗതായ ധമ്മകായസമ്പത്തിയാ സരിക്ഖകജനസ്സ പസീദിതബ്ബയുത്തം, പാസാദികന്തി അത്ഥോ. വനാതി കിലേസവനതോ അപക്കമിത്വാ. നിബ്ബനമാഗതന്തി നിത്തണ്ഹഭാവം നിബ്ബാനമേവ ഉപഗതം അധിഗതം. യാദിസകീദിസോതി യോ വാ സോ വാ, പചുരജനോതി അത്ഥോ.

൮൪൦-൪൧. മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം അഗ്ഗമഗ്ഗഗോപനായ ഗോപിതത്താ ഗുത്തിന്ദ്രിയോ. അഗ്ഗഫലജ്ഝാനാഭിരതിയാ ഝാനരതോ. തതോ ഏവ ബഹിഭൂതേഹി രൂപാദിആരമ്മണേഹി അപക്കമിത്വാ വിസയജ്ഝത്തേ നിബ്ബാനേ ച ഓഗാള്ഹചിത്തതായ അബഹിഗ്ഗതമാനസോ. മിച്ഛാഗാഹമോചനഭയേന വിപല്ലാസവന്തേഹി മിച്ഛാദിട്ഠികേഹി ഭായിതബ്ബതോ തേസഞ്ച ഭയജനനതോ ഭയഭേരവോ. പയോഗാസയവിപന്നേഹി അനുപഗമനീയതോ ച കേനചിപി അനാസാദനീയതോ ച ദുരാസദോ. ദുല്ലഭായന്തി ദുല്ലഭോ അയം. ദസ്സനായാതി ദട്ഠുമ്പി. പുപ്ഫം ഓദുമ്ബരം യഥാതി യഥാ നാമ ഉദുമ്ബരേ ഭവം പുപ്ഫം ദുല്ലഭദസ്സനം, കദാചിദേവ ഭവേയ്യ, ന വാ ഭവേയ്യ, ഏവം ഈദിസസ്സ ഉത്തമപുഗ്ഗലസ്സാതി അത്ഥോ.

൮൪൨. സോ തഥാഗതോ മുദൂഹി വാചാഹി സണ്ഹായ വാചായ ‘‘രജ്ജുമാലേ’’തി മം ആലപിത്വാ ആമന്തേത്വാ സരണം ഗച്ഛ തഥാഗതന്തി ‘‘തഥാ ആഗതോ’’തിആദിനാ തഥാഗതം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാതി മം അവോച അഭാസീതി യോജനാ.

൮൪൩-൪. താഹന്തി തം അഹം. ഗിരന്തി വാചം. നേലന്തി നിദ്ദോസം. അത്ഥവതിന്തി അത്ഥയുത്തം സാത്ഥം, ഏകന്തഹിതം വാ. വചീസോചേയ്യതായ സുചിം. അകക്ഖളതായ സണ്ഹം. വേനേയ്യാനം മുദുഭാവകരത്താ മുദു. സവനീയഭാവേന വഗ്ഗും. സബ്ബസോകാപനൂദനന്തി ഞാതിബ്യസനാദിവസേന ഉപ്പജ്ജനകസ്സ സബ്ബസ്സാപി സോകസ്സ വിനോദനം ഗിരം സുത്വാന പസന്നചിത്താ അഹോസിന്തി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബമേതം ദാനകഥം ആദിം കത്വാ ഉസ്സക്കിത്വാ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം വിഭാവനവസേന പവത്തിതം ഭഗവതോ അനുപുബ്ബികഥം സന്ധായ വദതി. തേനേവാഹ ‘‘കല്ലചിത്തഞ്ച മം ഞത്വാ’’തിആദി.

തത്ഥ കല്ലചിത്തന്തി കമ്മനിയചിത്തം, ഹേട്ഠാ പവത്തിതദേസനായ അസ്സദ്ധിയാദീനം ചിത്തദോസാനം വിഗതത്താ ഉപരിദേസനായ ഭാജനഭാവൂപഗമനേന കമ്മക്ഖമചിത്തം, ഭാവനാകമ്മസ്സ യോഗ്ഗചിത്തന്തി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘പസന്നം സുദ്ധമാനസ’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘പസന്ന’’ന്തി ഇമിനാ അസ്സദ്ധിയാപഗമമാഹ, ‘‘സുദ്ധമാനസ’’ന്തി ഇമിനാ കാമച്ഛന്ദാദിഅപഗമനേന മുദുചിത്തതം ഉദഗ്ഗചിത്തതഞ്ച ദസ്സേതി. അനുസാസീതി ഓവദി, സാമുക്കംസികായ ധമ്മദേസനായ സഹ ഉപായേന പവത്തിനിവത്തിയോ ഉപദിസീതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി. അനുസാസിതാകാരദസ്സനഞ്ഹേതം.

൮൪൫. തത്ഥ ഇദം ദുക്ഖന്തി മംവോചാതി ഇദം തണ്ഹാവജ്ജം തേഭൂമകം ധമ്മജാതം ബാധകസഭാവത്താ കുച്ഛികം ഹുത്വാ തുച്ഛസഭാവത്താ തഥത്താ ച ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി മയ്ഹം അഭാസി. അയം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി അയം ആമതണ്ഹാദിഭേദാ തണ്ഹാ യഥാവുത്തസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ പഭവോ ഉപ്പത്തി ഹേതു സമുദയോ അരിയസച്ചന്തി. ദുക്ഖനിരോധോതി ദുക്ഖസ്സ സന്തിഭാവോ അസങ്ഖതധാതു നിരോധോ അരിയസച്ചന്തി. അന്തദ്വയസ്സ പരിവജ്ജനതോ അഞ്ജസോ നിബ്ബാനഗാമിനിപടിപദാഭാവതോ അമതോഗധോ മഗ്ഗോ അരിയസച്ചന്തി മം അവോചാതി സമ്ബന്ധോ.

൮൪൬. കുസലസ്സാതി ഓവാദദാനേ വേനേയ്യദമനേ ഛേകസ്സ, അപ്പമാദപടിപത്തിയാ വാ മത്ഥകപ്പത്തിയാ അനവജ്ജസ്സ. ഓവാദമ്ഹി അഹം ഠിതാതി യഥാവുത്തേ ഓവാദേ അനുസിട്ഠിയം സിക്ഖാത്തയപാരിപൂരിയാ സച്ചപടിവേധേന അഹം പതിട്ഠിതാ. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝഗാ അമതം സന്തിം, നിബ്ബാനം പദമച്ചുത’’ന്തി, ഇദം ഓവാദേ പതിട്ഠാനസ്സ കാരണവചനം. യാ നിച്ചതായ മരണാഭാവതോ അമതം, സബ്ബദുക്ഖവൂപസമതായ സന്തിം, അധിഗതാനം അചവനഹേതുതായ അച്ചുതം നിബ്ബാനം പദം അജ്ഝഗാ അധിഗഞ്ഛി, സാ ഏകംസേന സത്ഥു ഓവാദേ പതിട്ഠിതാ നാമാതി.

൮൪൭. അവട്ഠിതാപേമാതി ദള്ഹഭത്തീ രതനത്തയേ നിച്ചലപസാദസിനേഹാ. കസ്മാ? യസ്മാ ദസ്സനേ അവികമ്പിനീ, ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’തി ഏതസ്മിം സമ്മാദസ്സനേ അചലാ കേനചി അചാലനീയാ. കേന പനേതം അവികമ്പനന്തി ആഹ ‘‘മൂലജാതായ സദ്ധായാ’’തി. അയം ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൭൪; സം. നി. ൫.൯൯൭; അ. നി. ൯.൨൭) സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ, ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മാ’തിആദിനാ തസ്സ ധമ്മേ, ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ തസ്സ സങ്ഘേ ച സച്ചാഭിസമയസങ്ഖാതേന മൂലേന ജാതമൂലാ സദ്ധാ, തായ അഹം അവികമ്പിനീതി ദസ്സേതി. തതോ ഏവ ധീതാ ബുദ്ധസ്സ ഓരസാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഉരേ വായാമജനിതാഭിജാതിതായ ഓരസപുത്തീ.

൮൪൮. സാഹം രമാമീതി സാ അഹം തദാ അരിയായ ജാതിയാ ഇദാനി ദേവൂപപത്തിയാ ആഗതാ മഗ്ഗരതിയാ ഫലരതിയാ ച രമാമി, കാമഗുണരതിയാ കീളാമി, ഉഭയേനാപി മോദാമി. അത്താനുവാദഭയാദീനം അപഗതത്താ അകുതോഭയാ. മധുമദ്ദവന്തി മധുസങ്ഖാതം മദ്ദവകരം, നച്ചനഗായനകാലേസു സരീരസ്സ സരസ്സ ച മുദുഭാവാവഹം ഗന്ധപാനം സന്ധായ വദതി.‘‘മധുമാദവ’’ന്തിപി പഠന്തി, ആദവം യാവദവം യാവദേവ ദവത്ഥം മധുരം പിവാമീതി അത്ഥോ.

൮൪൯. പുഞ്ഞക്ഖേത്താനമാകരാതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പുഞ്ഞക്ഖേത്തഭൂതാനം അരിയാനം മഗ്ഗഫലട്ഠാനം അരിയസങ്ഘസ്സ ആകരാ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം തഥാഗതാ. യഥാതി യസ്മിം പുഞ്ഞക്ഖേത്തേ. സേസം വുത്തനയമേവ.

അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ അത്തനാ ച ദേവതായ ച പവത്തിതം ഇമം കഥാസല്ലാപം മനുസ്സലോകം ആഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ തമത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേസി. സാ ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

രജ്ജുമാലാവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ വിമാനവത്ഥുസ്മിം

ദ്വാദസവത്ഥുപടിമണ്ഡിതസ്സ ചതുത്ഥസ്സ മഞ്ജിട്ഠകവഗ്ഗസ്സ

അത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച ഇത്ഥിവിമാനവണ്ണനാ.